Adhyaya 91
Bhagadattā’s Deployment Against Ghaṭotkaca; Elephant-Corps Escalation
Upa-parva: Bhagadatta–Ghaṭotkaca–Bhīmasena Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that, amid a severe engagement, Duryodhana approaches Bhīṣma with deference and recounts Ghaṭotkaca’s success and his own reverse, requesting a decisive remedy. Bhīṣma counsels the king to prioritize self-preservation in battle and to prosecute the war in alignment with rāja-dharma, noting the availability of senior Kaurava champions and allies. He then directs Bhagādattā of Prāgjyotiṣa—renowned for divine weapons and experience against formidable opponents—to move swiftly and check the Haiḍimba (Ghaṭotkaca) as Indra once checked Tāraka. Bhagādattā advances with a martial cry; Pāṇḍava leaders converge, and a large-scale clash follows with intense missile exchanges and elephant-on-elephant engagements. Bhagādattā’s elephant Supratīka drives into formations, compressing Pāṇḍava forces; Ghaṭotkaca counters with terrifying displays and heavy weapons, which Bhagādattā neutralizes with precise archery. Bhagādattā’s subsequent volleys unhorse and wound key fighters, forcing Bhīma to fight on foot with a mace, heightening Kaurava anxiety. Arjuna, with Kṛṣṇa as charioteer, arrives and charges into the approaching Kaurava host; Bhagādattā continues pressing through the melee, extending the engagement toward Yudhiṣṭhira as the battlefield front broadens.
Chapter Arc: आठवें दिन के रण में धर्मपुत्र युधिष्ठिर की आज्ञा से समस्त पाण्डव-सेना गंगानन्दन भीष्म पर टूट पड़ती है—मानो एक ही लक्ष्य पर समूचा युद्ध सिमट आया हो। → रणश्लाघी भीष्म अपने तीक्ष्ण बाणों से सोमक, सृंजय और महेष्वास पाञ्चालों को गिराते जाते हैं; पाण्डव-पक्ष में भय और क्रोध साथ-साथ उठते हैं, और भीमसेन के सिवा कोई उनके सामने टिकता नहीं दिखता। → भीमसेन भीष्म के रथ पर झपटता है, उनके सारथि को मार गिराता है और रथ को अस्त-व्यस्त कर देता है; उसी उथल-पुथल में कौरव-वीरों से भीम का घोर संघर्ष होता है, जहाँ वह धृतराष्ट्र-पुत्रों का संहार करने की प्रतिज्ञा-सी निभाता दिखाई देता है। → कौरव-पक्ष में भीम के प्रचण्ड पराक्रम को देखकर चेतावनी और उपदेश का स्वर उठता है—राजा से कहा जाता है कि स्थिर होकर दृढ़ निश्चय करे, स्वर्ग को अंतिम आश्रय मानकर युद्ध में डटा रहे; पर रण का परिणाम तत्काल निर्णीत नहीं होता। → भीम के हाथों धृतराष्ट्र-पुत्रों के वध का क्रम आगे भी बढ़ने वाला है—अगले प्रहार में कौन-सा ‘अपराजित’ भी पराजित होगा, यह भय कौरव-शिविर पर छाया रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें आठवें दिनके युद्धसे सम्बन्ध रखनेवाला सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥ अपन हू< बक। है २ >> अष्टाशीतितमो<् ध्याय: भीष्मका पराक्रम
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সমৰত ক্ৰুদ্ধ ভীষ্ম যেতিয়া চাৰিওফালে নিজৰ প্ৰতাপে জ্বলি উঠিল, তেতিয়া পাণ্ডৱসকলে তেওঁৰ ফালে চাব নোৱাৰিলে—যেনেকৈ প্ৰচণ্ড তপা সূৰ্যৰ ফালে চোৱা কঠিন।
Verse 2
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् | अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं मर्दयन्तं शितै: शरै:
তাৰ পাছত ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ আদেশত সকলো সেনাদল গঙ্গাপুত্ৰ ভীষ্মৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল; তেওঁ তেতিয়া তীক্ষ্ণ শৰৰে পাণ্ডৱ-সেনাক মৰ্দন কৰি আছিল।
Verse 3
स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान् सहसृञज्जयान् | पज्चालांश्व महेष्वासान् पातयामास सायकै:,युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीष्म अपने बाणोंके द्वारा सोमक, सृंजय और पांचाल महाधनुर्धरोंको रणभूमिमें गिराने लगे
ৰণত গৌৰৱ কৰা ভীষ্মে নিজৰ শৰৰে সোমক, সহসৃঞ্জয় আৰু পাঁচালসকলৰ মহাধনুৰ্ধৰসকলক যুদ্ধক্ষেত্ৰত একে একে পতাৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
ते वध्यमाना भीष्मेण पठ्चाला: सोमकै: सह । भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्ण त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्,भीष्मके द्वारा घायल किये जाते हुए वे सोमक (सूृंजय) और पांचाल भी मृत्युका भय छोड़कर तुरंत भीष्मपर ही टूट पड़े
ভীষ্মৰ আঘাতত বিধ্বস্ত হৈ থাকিলেও, সোমকসকলৰ সৈতে পাঁচালসকলে মৃত্যুজনিত ভয় ত্যাগ কৰি তৎক্ষণাৎ ভীষ্মৰ দিশেই দৌৰি গ’ল।
Verse 5
स तेषां रथिनां वीरो भीष्म: शान्तनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन् बाहूनथ शिरांसि च,राजन! वीर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धके मैदानमें सहसा उन रथियोंकी भुजाओं और मस्तकोंको काट-काटकर गिराने लगे
হে ৰাজন! যুদ্ধত বীৰ শান্তনুনন্দন ভীষ্মে হঠাৎ সেই ৰথীসকলৰ বাহু আৰু মস্তক পৰ্যন্ত ছেদন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
विरथान् रथिनश्षक्रे पिता देवव्रतस्तव । पतितान्युत्तमाज़ानि हयेभ्यो हयसादिनाम्,आपके ताऊ देवव्रतने बहुत-से रथियोंको रथहीन कर दिया। घोड़ोंसे घुड़सवारोंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे
সঞ্জয়ে ক’লে—আপোনাৰ পিতা দেবব্ৰত (ভীষ্ম) বহু ৰথীক ৰথহীন কৰি দিলে; আৰু ঘোঁৰাত আৰোহী যোদ্ধাসকলৰ উত্তম মস্তক বাৰে বাৰে ছিন্ন হৈ ঘোঁৰাৰ পৰা তললৈ পতিত হ’বলৈ ধৰিলে।
Verse 7
निर्मनुष्यांश्न मातज्रान् शयानान् पर्वतोपमान् | अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! ভীষ্মৰ অস্ত্ৰত মূৰ্ছিত হৈ পৰ্বতসম গজৰাজসকল ৰণভূমিত শুই থকা আমি দেখিলোঁ; তেওঁলোকৰ কাষত কোনো মানুহ (মহাৱত/আৰোহী) নাছিল।
Verse 8
न तत्रासीत् पुमान् कश्नित् पाण्डवानां विशाम्पते । अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद् भीमसेनान्महाबलात्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে প্ৰজানাথ! সেই সময় ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহাবলী ভীমসেনৰ বাহিৰে পাণ্ডৱপক্ষৰ কোনো বীৰেই ভীষ্মৰ সন্মুখত থিয় হ’ব নোৱাৰিলে।
Verse 9
स हि भीष्म समासाद्य ताडयामास संयुगे | ततो निष्ठानको घोरो भीष्मभीमसमागमे
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই যুঁজত তেওঁ ভীষ্মৰ ওচৰলৈ গৈ বাৰে বাৰে বাণপ্ৰহাৰ কৰিলে। তাৰ পিছত ভীষ্ম-ভীমসেনৰ ঘোৰ সমাগমত সমগ্ৰ সেনাবাহিনীত ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল।
Verse 10
बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानक: । तथैव पाण्डवा हृष्टा: सिंहनादमथानदन्
সঞ্জয়ে ক’লে—সমগ্ৰ সেনাবাহিনীত ঘোৰ আৰু ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল; আৰু সেই সময়তে পাণ্ডৱসকল হর্ষে ভৰি উচ্চস্বৰে সিংহনাদ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्य: परिवारित: । भीष्म॑ जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये,जिस समय युद्धमें वह जनसंहार हो रहा था, उसी समय राजा दुर्योधन अपने भाइयोंसे घिरा हुआ वहाँ आ पहुँचा और भीष्मकी रक्षा करने लगा
তেতিয়া ৰজা দুৰ্যোধন নিজৰ সহোদৰ ভাতৃসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ তাত উপস্থিত হ’ল। যুঁজত ভয়ংকৰ জনক্ষয় চলি থাকোঁতেই, সমৰত ভীষ্মক ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ আগবাঢ়িল।
Verse 12
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वर: । प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन् द्रवमाणे समनन््तत:ः
সেই সময় ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীমসেনে ভীষ্মৰ সাৰথিক বধ কৰিলে। সাৰথি পতিত হতেই অশ্বগণ নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাই, সেই ৰথখন ৰণভূমিত চাৰিওফালে ছুটিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
(चचार युधि राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रम: । सुनाभस्तव पुत्रो वै भीमसेनमुपाद्रवत् ।।
ৰাজেন্দ্ৰ! ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী ভীম যুদ্ধক্ষেত্ৰত চাৰিওফালে বিচৰণ কৰি আছিল। তেতিয়া তোমাৰ পুত্ৰ সুনাভ ভীমসেনৰ ওপৰত ধাৱি আহি, সাতটা তীক্ষ্ণ বাণেৰে তেওঁক বিদ্ধ কৰিলে। ভাৰত! তাতে ভীমসেন অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ, নত-পর্বযুক্ত অতি তীক্ষ্ণ ক্ষুৰপ্ৰ বাণেৰে তৎক্ষণাৎ সুনাভৰ মস্তক ছেদন কৰিলে। সেই ভয়ংকৰ শৰে নিহত সুনাভ ভূমিত লুটাই পৰিল।
Verse 14
हते तस्मिन् महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूरा: सोदरा: सप्त संयुगे,महाराज! आपके उस महारथी पुत्रके मारे जानेपर उसके सात रणवीर भाई, जो वहीं मौजूद थे, भीमसेनका यह अपराध सहन न कर सके
মহাৰাজ! তোমাৰ সেই মহাৰথী পুত্ৰ নিহত হোৱাত, সমৰত উপস্থিত থকা তাৰ সাতজন সহোদৰ শূৰ ভাতৃয়ে সেয়া সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। ভীমসেনৰ এই কৃত্য তেওঁলোকৰ বাবে অসহনীয় হৈ উঠিল, আৰু তেওঁলোক প্ৰতিশোধলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 15
आदित्यकेतुर्बह्नाशी कुण्डधारो महोदर: । अपराजित: पण्डितको विशालाक्ष: सुदुर्जय:
আদিত্যকেতু, বহ্নাশী, কুণ্ডধাৰ, মহোদৰ, অপৰাজিত, পণ্ডিতক আৰু অতিদুৰ্জয় বীৰ বিশালাক্ষ—এই সাতজন শত্রুমৰ্দন সহোদৰ ভাতৃ বিচিত্ৰ বেষভূষাৰে সজ্জিত, অদ্ভুত কবচ আৰু ধ্বজা ধাৰণ কৰি, যুদ্ধেচ্ছাৰে সমৰভূমিত পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনৰ ওপৰত তুটী পৰিল।
Verse 16
पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचधध्वजा: । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दना:
সঞ্জয়ে ক’লে—বিচিত্ৰ যুদ্ধসজ্জাৰে সজ্জিত, নানা কৱচ আৰু ধ্বজা ধাৰণ কৰি, শত্রুমৰ্দন বুলি খ্যাত সেই সাত ভ্ৰাতা যুদ্ধকামনাৰে ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হ’ল। আদিত্যকেতু, বহ্নাশী, কুণ্ডধাৰ, মহোদৰ, অপৰাজিত, পণ্ডিতক আৰু অতি দুৰ্জয় মহাবীৰ বিশালাক্ষ—সকলোয়ে বিচিত্ৰ বেশভূষাৰে সুশোভিত হৈ পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিবলৈ ৰণভূমিত ঝাঁপি পৰিল।
Verse 17
महोदरस्तु समरे भीम॑ विव्याध पत्रिभि: | नवभिर्वज्ञसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा
সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত মহোদৰে বজ্ৰসদৃশ দীপ্ত নটা শৰৰে ভীমক বিদ্ধ কৰিলে; যেনে বৃত্ৰহন্তা ইন্দ্ৰে নমুচি দানৱক আঘাত কৰিছিল।
Verse 18
आदित्यकेतु: सप्तत्या बह्ॉलाशी चापि पञ्चभि: | नवत्या कुण्डधारश्न विशालाक्षश्न पञ्चभि:
মহারাজ! আদিত্যকেতুৱে সত্তৰ, বহ্নাশীয়ে পাঁচ, কুণ্ডধাৰে নব্বই, বিশালাক্ষে পাঁচ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু অপৰাজিতেও বহু শৰৰে মহাবলী মহাৰথী ভীমসেনক পৰাস্ত কৰিবলৈ তীব্ৰভাৱে পীড়িত কৰিলে।
Verse 19
अपराजितो महाराज पराजिएष्णुर्महारथम् | शरैर्बहुभिरानर्च्छद् भीमसेन॑ महाबलम्
মহারাজ! পৰাস্ত কৰাৰ ইচ্ছাৰে অপৰাজিতে মহাবলী মহাৰথী ভীমসেনক বহু শৰৰে চাৰিওফালে আচ্ছন্ন কৰি পেলালে।
Verse 20
रणे पण्डितकश्नैनं त्रिभिर्बाणै: समार्पयत् । स तन्न ममृषे भीम: शत्रुभिर्वधमाहवे
সেই যুদ্ধত পণ্ডিতকে তিনটা শৰৰে ভীমসেনক আঘাত কৰিলে। তেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত শত্রুবিলাকে কৰা সেই প্ৰহাৰ ভীমে সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 21
धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन: । शिरक्षिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा
সঞ্জয়ে ক’লে—বাওঁ হাতে ধনুখন দৃঢ়কৈ চেপি ধৰি, অমিত্ৰ-দমনকাৰী বীৰে ৰণমধ্যত অনতপৰ্ব শৰে প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ মূৰ ছেদন কৰিলে।
Verse 22
पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्,भीमसेनसे पराजित हुए अपराजितका मस्तक धरतीपर जा गिरा। तत्पश्चात् भीमसेनने एक-दूसरे भल्ल्लके द्वारा सब लोगोंके देखते-देखते महारथी कुण्डधारको यमराजके लोकमें भेज दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমে পৰাজিত হোৱাত সেই যোদ্ধাৰ মূৰ মাটিত পৰিল। তাৰ পিছত সকলোৰে চকুৰ সন্মুখতে ভীমসেনে আন এটা তীক্ষ্ণ ভল্লেৰে মহাৰথী কুণ্ডধাৰকক যমলোকলৈ পঠিয়ালে।
Verse 23
अथापरेण भल््लेन कुण्डधारं महारथम् | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यत:
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত আন এটা ভল্লেৰে, সকলোৰে চকুৰ সন্মুখতে, ভীমসেনে মহাৰথী কুণ্ডধাৰক মৃত্যুলোকলৈ পঠিয়ালে।
Verse 24
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् | प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत,भरतनन्दन! तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने समरमें पुन: एक बाणका संधान करके उसे पण्डितककी ओर चलाया
হে ভাৰত! তাৰ পিছত অমেয় আত্মবলসম্পন্ন সেই বীৰে পুনৰ শিলীমুখ শৰ সংধান কৰি ৰণমধ্যত পণ্ডিতৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 25
स शर: पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् | यथा नरं निहत्याशु भुजग: कालचोदित:,जैसे कालप्रेरित सर्प किसी मनुष्यको शीघ्र ही डँँसकर लापता हो जाता है, उसी प्रकार वह बाण पण्डितककी हत्या करके धरतीमें समा गया
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই শৰে পণ্ডিতক বধ কৰি ধৰণীতলত সোমাই গ’ল; যেন কালচোদিত সাপে মানুহক সোনকালে দংশন কৰি অদৃশ্য হয়।
Verse 26
विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले । त्रिभि: शरैरदीनात्मा स्मरन् क्लेशं पुरातनम्
তাৰপিছত উদাৰহৃদয় ভীমে পুৰণি ক্লেশ স্মৰণ কৰি, তিনিটা শৰৰে বিশালাক্ষৰ মস্তক ছিন্ন কৰি ভূমিত পেলাই দিলে।
Verse 27
महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन् स हतो न््यपतद् भुवि,राजन! तत्पश्चात् उन्होंने महाधनुर्धर महोदरकी छातीमें एक नाराचसे प्रहार किया। उससे मारा जाकर वह युद्धमें धरतीपर गिर पड़ा
হে ৰাজন! তাৰপিছত সমৰত তেওঁ মহাধনুৰ্ধৰ মহোদৰৰ বক্ষস্থলত এটা নাৰাচ শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে; হতা হৈ সি ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 28
आदित्यकेतो: केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्रिच्छेद भारत,भारत! तदनन्तर भीमने रणक्षेत्रमें एक बाणसे आदित्यकेतुकी ध्वजा काटकर अत्यन्त तीखे भल्लके द्वारा उसका मस्तक भी काट दिया
হে ভাৰত! তাৰপিছত ভীমে ৰণক্ষেত্ৰত এটা শৰৰে আদিত্যকেতুৰ ধ্বজা ছিন্ন কৰিলে; তাৰপিছত অতি তীক্ষ্ণ ভল্লৰে তাৰ মস্তকো কাটি পেলালে।
Verse 29
बह्बाशिनं ततो भीम: शरेणानतपर्वणा । प्रेषयामास संक़रुद्धो यमस्य सदन प्रति,इसके बाद क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे मारकर बह्लाशीको यमलोक भेज दिया
তাৰপিছত ক্ৰোধে উন্মত্ত ভীমে বাঁকা গাঁঠযুক্ত শৰৰে বহ্বাশিনক আঘাত কৰি যমৰ সদনৰ পানে পঠাই দিলে।
Verse 30
प्रदुद्रुवुस्ततस्ते<न्ये पुत्रास्तव विशाम्पते । मन्यमाना हि तत् सत्यं सभायां तस्य भाषितम्,प्रजानाथ! तब आपके दूसरे पुत्र भीमसेनके द्वारा सभामें की हुई उस प्रतिज्ञाको सत्य मानकर वहाँसे भाग खड़े हुए
হে বিশামপতে! তেতিয়া তোমাৰ আন পুত্ৰসকলে সভাত তেওঁ কোৱা সেই বাক্যক সত্য বুলি মানি তাতৰ পৰা পলাই গ’ল।
Verse 31
ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शित: । अबवीत् तावकान् योधान् भीमो<यं युधि वध्यताम्
তেতিয়া ভাতৃ-বিপৰ্যয়ে দগ্ধ ৰজা দুঃশাসন… (দুৰ্যোধন) তোমালোকৰ যোদ্ধাসকলক ক’লে—“এই ভীমক যুদ্ধত বধ কৰা হওক।”
Verse 32
एवमेते महेष्वासा: पुत्रास्तव विशाम्पते । भ्रातृन् संदृश्य निहतानू प्रास्मरंस्ते हि तद् वच:
হে প্ৰজানাথ! এইদৰে তোমাৰ মহাধনুৰ্ধৰ পুত্ৰসকলে ভাতৃসকলক নিহত দেখি সেই বচনসমূহেই স্মৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 33
यदुक्तवान् महाप्राज्ञ: क्षत्ता हितमनामयम् | तदिदं समनुप्राप्तं वचन दिव्यदर्शिन:
মহাপ্ৰাজ্ঞ ক্ষত্তা বিদুৰে যি হিতকৰ আৰু অনাময় বচন কৈছিল—দিব্যদৰ্শীৰ সেই বচনেই এতিয়া বাস্তৱ হৈ উপস্থিত হৈছে।
Verse 34
लोभमोहसमादविष्ट: पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यसे पुरा यत् तत् तथ्यमुक्तं वचो महत्
হে জনাধিপ! পুত্ৰস্নেহত লোভ-মোহে আচ্ছন্ন হৈ, আগতে কোৱা সেই মহান সত্যবচন তুমি বুজা নাছিলা, গ্ৰহণো নাছিলা।
Verse 35
तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली । नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति सम कौरवान्
তদ্ৰূপেই তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ বধৰ বাবে সেই বলৱান পাণ্ডৱ মহাবাহু জন্মিছে; নিশ্চয় সি এনে জন্মিছে যে কৌৰৱসকলক সমভাবে নিধন কৰি গৈছে।
Verse 36
ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे । दुःखेन महता5<विष्टो विललाप सुदु:ःखित:,उस समय राजा दुर्योधन युद्धभूमिमें भीष्मके पास जाकर महान् दुःखसे व्याप्त एवं अत्यन्त शोकमग्न होकर विलाप करने लगा--
তেতিয়া ৰজা দুর্যোধন ৰণভূমিত ভীষ্মৰ ওচৰলৈ গৈ, মহাদুঃখে আচ্ছন্ন আৰু গভীৰ শোকত বিহ্বল হৈ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 37
निहता भ्रातर: शूरा भीमसेनेन मे युधि | यतमानास्तथान्ये5पि हन्यन्ते सर्वसैनिका:
‘পিতামহ! যুদ্ধত ভীমসেনে মোৰ শূৰ ভ্ৰাতাসকলক নিধন কৰিছে; আৰু আন সকলো সৈন্যও বিজয়ৰ বাবে সৰ্বশক্তি দি চেষ্টা কৰিও তাৰ হাততে নিহত হৈছে।’
Verse 38
भवांश्व॒ मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते । सो<हं कुपथमारूढ: पश्य दैवमिदं मम,“आप मध्यस्थ बने रहनेके कारण सदा हम-लोगोंकी उपेक्षा करते हैं। मैं बड़े बुरे मार्गपर चढ़ आया। मेरे इस दुर्भाग्यको देखिये"
‘আপুনি সদায় মধ্যস্থ হৈ থাকি আমাক উপেক্ষা কৰে। সেইবাবেই মই কুপথত উঠিলোঁ—মোৰ এই দেৱবিপৰ্যয় চাওক।’
Verse 39
एतच्छुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत् साश्रुलोचन:,यह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर आपके ताऊ भीष्म अपने नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए वहाँ दुर्योधनसे इस प्रकार बोले--
এই নিষ্ঠুৰ বাক্য শুনি আপোনাৰ পিতামহ দেৱব্ৰত (ভীষ্ম) অশ্ৰুসজল নয়নে দুর্যোধনক এইদৰে ক’লে।
Verse 40
उक्तमेतन्मया पूर्व द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत् त्वं तात न बुद्धवान्
‘বৎস! এই কথা আগতেই মই, দ্ৰোণাচাৰ্য, বিদুৰ আৰু যশস্বিনী গান্ধাৰী দেবীয়েও কৈছিলোঁ; কিন্তু তুমি বুদ্ধিমত্তাৰে তাক গ্ৰহণ নকৰিলা।’
Verse 41
समयश्न मया पूर्व कृतो वै शत्रुकर्शन । नाहं युधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्य: कथंचन
সঞ্জয়ে ক’লে—শত্ৰুকৰ্ষণ! মই আগতেই এই সংকল্প কৰিছিলোঁ—এই যুদ্ধত মোক নিযুক্ত নকৰিব, আৰু আচার্য দ্ৰোণকো কোনোভাৱে ব্যৱহাৰ নকৰিব; কিয়নো যিসকলে দুয়ো পক্ষৰ প্ৰতি সমান স্নেহ ধৰে, তেওঁলোকক পক্ষপাতী হিংসালৈ বাধ্য কৰাটো ন্যায়সঙ্গত নহয়।
Verse 42
य॑ य॑ हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे । हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
মই তোমাক সত্য কওঁ—ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত ভীমে যাক-যাক যুদ্ধত দেখিব, তেওঁ প্ৰতিদিনৰ ৰণত তাক নিশ্চয়েই বধ কৰিব।
Verse 43
स त्वं राजन् स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् । योधयस्व रणे पार्थान् स्वर्ग कृत्वा परायणम्
সেয়ে, হে ৰাজন, স্থিৰ হৈ যুদ্ধত দৃঢ় সংকল্প কৰা; স্বৰ্গক পৰম আশ্ৰয় কৰি ৰণত পৃথাৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা।
Verse 44
“अतः राजन! तुम स्थिर होकर युद्धके विषयमें अपना दृढ़ निश्चय बना लो और स्वर्गको ही अन्तिम आश्रय मानकर रणभूमिमें पाण्डवोंके साथ युद्ध करो ।।
সেয়ে, হে ৰাজন, স্থিৰ হৈ যুদ্ধ বিষয়ে দৃঢ় সংকল্প কৰা আৰু স্বৰ্গকেই শেষ আশ্ৰয় মানি ৰণভূমিত পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা। ইন্দ্ৰসহ দেৱতা আৰু অসুৰ একেলগে হলেও পাণ্ডৱসকলক জয় কৰিব নোৱাৰি; সেয়ে, হে ভাৰতবংশীয়, প্ৰথমে যুদ্ধৰ বাবে মন স্থিৰ কৰা, তাৰ পাছত যুদ্ধত প্রবৃত্ত হোৱা।
Verse 88
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सुनाभादिधृतराष्ट्रपुत्रवधे अष्टाशीतितमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ ভীষ্মপৰ্বত, ভীষ্মবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, সুনাভ আদি ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰবধ বৰ্ণনাকাৰী অষ্টআশিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 213
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । उन शत्रुसूदन वीरने बायें हाथसे धनुषको अच्छी तरह दबाकर झुकी हुई गाँठवाले बाणसे समरभूमिमें आपके पुत्र अपराजितका सुन्दर नासिकासे युक्त मस्तक काट डाला
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত শত্রুসূদন সেই বীৰে বাওঁ হাতে ধনুখন দৃঢ়কৈ চেপি ধৰি, বাঁকা গাঁঠযুক্ত বাণে তোমাৰ পুত্ৰ অপৰাজিতৰ সুন্দৰ, সুগঠিত নাসিকাযুক্ত মস্তক কাটি পেলালে।
Frequently Asked Questions
The tension lies between a ruler’s impulse for immediate retaliation and the disciplined requirement of rāja-dharma: Bhīṣma frames the king’s body and continuity of rule as strategic goods, urging action governed by legitimacy and prudence rather than by wounded honor alone.
Leadership should convert battlefield emotion into policy: preserve command continuity, rely on coordinated senior capability, and pursue objectives through role-appropriate conduct—so that tactical choices remain accountable to governance ethics.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter functions primarily as operational narration and ethical counsel embedded in dialogue, contributing interpretive guidance through Bhīṣma’s advisory statements rather than through a formal benedictory colophon.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.