Adhyaya 66

Verse 1

संजय कहते हैं--महाराज! हाथियोंकी उस सेनाके मारे जानेपर आपके पुत्र दुर्योधनने समस्त सैनिकोंको आज्ञा दी कि सब मिलकर भीमसेनको मार डालो

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! সেই হাতী-বাহিনী নিধন হোৱাৰ পাছত আপোনাৰ পুত্ৰ দুঃৰ্যোধনে সকলো সৈন্যক আদেশ দিলে—“সকলো একেলগে মিলি ভীমসেনক বধ কৰা।”

Verse 2

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात्‌ । अभ्यद्रवन्‌ भीमसेनं नदन्तं भैरवान्‌ रवान्‌,तदनन्तर आपके पुत्रकी आज्ञासे समस्त सेनाएँ भैरव गर्जना करती हुई भीमसेनपर टूट पड़ीं

তাৰ পাছত আপোনাৰ পুত্ৰৰ আদেশত সেনাৰ সকলো বিভাগ ভয়ংকৰ গর্জন তুলিতে তুলিতে ভীমসেনৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।

Verse 3

त॑ बलौघमपर्यन्तं देवैरपि सुदुःसहम्‌ । आपतत्तं सुदुष्पारं समुद्रमिव पर्वणि

সেই সীমাহীন বলসমূহ—যি দেৱতাসকলৰ বাবেও অতি দুঃসহ—পূৰ্ণিমাৰ সময়ত উফনি উঠা সাগৰৰ দৰে দুৰতিক্ৰম হৈ উমকি আহিল।

Verse 4

सेनाका वह अनन्त वेग देवताओंके लिये भी दुःसह था। पूर्णिमाको बढ़े हुए समुद्रके समान अपार जान पड़ता था ।।

সেই সেনা অনন্ত বেগে আগবাঢ়িছিল—দেৱতাসকলৰ বাবেও দুঃসহ—আৰু পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি উফনি উঠা সাগৰৰ দৰে অপাৰ যেন লাগিছিল। ৰথ, হাতী আৰু অশ্বে ই ঘনভাৱে ভৰ্তি; শঙ্খ-ধ্বনি আৰু দুন্দুভিৰ নাদে চাৰিওফালে কোলাহল। ৰথ আৰু পদাতিকৰ সংখ্যা গণনাৰ অতীত, আৰু ধূলিয়ে সকলো দিশ ঢাকি পেলালে।

Verse 5

त॑ भीमसेन: समरे महोदधिमिवापरम्‌ | सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत्‌,दूसरे महासागरके समान उस अक्षोभ्य सैन्यसमुद्रको युद्धमें भीमसेनने तटप्रदेशकी भाँति रोक दिया

তেতিয়া সমৰত ভীমসেনে সেই অক্ষোভ্য সৈন্য-সাগৰক—যেন আন এক মহাসাগৰ—তীৰৰেখাৰ দৰে ৰোধ কৰি থিয় দিলে।

Verse 6

तदाश्षर्यमपश्याम पाण्डवस्य महात्मन: । भीमसेनस्य समरे राजन्‌ कर्मातिमानुषम्‌,राजन्‌! उस समय संग्रामभूमिमें हमलोगोंने महामना पाण्डुनन्दन भीमसेनका अत्यन्त आश्चर्यमय अतिमानुष कर्म देखा था

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, সেই সময় ৰণভূমিত আমি পাণ্ডুৰ মহাত্মা পুত্ৰ ভীমসেনৰ এনে এক অতি আশ্চৰ্যজনক, মানৱশক্তিৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা কীৰ্তি দেখিলোঁ।

Verse 7

उदीर्णान्‌ पर्थिवान्‌ सर्वान्‌ साश्वान्‌ सरथकुण्जरान्‌ | असम्भ्रमं भीमसेनो गदया समवारयत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতীসহ আগবাঢ়ি অহা সকলো ৰজাক ভীমসেনে বিন্দুমাত্ৰো বিচলিত নোহোৱাকৈ গদাৰে প্ৰতিহত কৰিলে।

Verse 8

स संवार्य बलौघांस्तान्‌ गदया रथिनां वर: । अतिष्ठत्‌ तुमुले भीमो गिरिमेंरुरिवाचल:,रथियोंमें श्रेष्ठ भीमसेन उस सारे सैन्यसमूहको गदाद्वारा रोककर उस भयंकर युद्धमें मेरु पर्वतके समान अविचलभावसे खड़े रहे

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীমে গদাৰে সেই সমগ্ৰ সৈন্যসমূহক ৰোধ কৰি, সেই ঘোৰ কোলাহলময় যুঁজত মেৰু পৰ্বতৰ দৰে অচল হৈ থিয় দিলে।

Verse 9

तस्मिन्‌ सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे । भ्रातरश्ैव पुत्राश्न धृष्टय्रुम्नश्व पार्षत:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অতি কোলাহলময়, ঘোৰ আৰু পৰম দাৰুণ সময়ত তেওঁৰ ভ্ৰাতৃসকল, পুত্ৰসকল আৰু পাৰ্ষত (দ্ৰুপদ)ৰ পুত্ৰ ধৃষ্টদ্যুম্ন—কোনেও মহাবলী ভীমসেনক ত্যাগ নকৰিলে।

Verse 10

द्रौपदेयाइभिमन्युश्न शिखण्डी चापराजित: । न प्राजहन्‌ भीमसेनं भये जाते महाबलम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া সেই মহাভয় উঠিল, তেতিয়া দ্ৰৌপদীৰ পাঁচ পুত্ৰ, অভিমন্যু আৰু অপৰাজিত বীৰ শিখণ্ডী—কোনেও মহাবলী ভীমসেনক ত্যাগ নকৰিলে।

Verse 11

ततः शैक्यायसी गुर्वी प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌ । अधावत्‌ तावकान्‌ योधान्‌ दण्डपाणिरिवान्तक:

তাৰ পিছত ভীমসেনে সম্পূৰ্ণ ইস্পাতৰ বিশাল আৰু গধুৰ গদা হাতত ধৰি, দণ্ডধাৰী যমৰ দৰে তোমাৰ যোদ্ধাসকলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।

Verse 12

पोथयन्‌ रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभू: । कर्षयन्‌ रथवृन्दानि बाहुवेगेन पाण्डव:

পাণ্ডৱে ৰথসমূহ আৰু অশ্বসমূহক পৰাভূত কৰি চূর্ণ কৰিলে; আৰু বাহুবলৰ তীব্ৰ বেগে ৰথদলক টানি ছিন্নভিন্ন কৰি পেলালে।

Verse 13

ऊरुवेगेन संकर्षन्‌ रथजालानि पाण्डव:

পাণ্ডৱে উৰুৰ তীব্ৰ বেগে ৰথজালৰ দৰে গাঁথ খোৱা ৰথদলক টানি ছিঙি পেলালে।

Verse 14

बलानि सम्ममर्दाशु नड्वलानीव कुञज्जर: । पाण्डुनन्दन भीम अपने महान्‌ वेगसे रथसमूहोंको खींचकर नष्ट कर देते और शीघ्र ही सारी सेनाको उसी प्रकार रौंद डालते थे, जैसे हाथी नरकुलके पौधोंको ।।

পাণ্ডুনন্দন ভীমে নিজৰ মহাবেগে ৰথসমূহ টানি ধ্বংস কৰিছিল আৰু অতি শীঘ্ৰে সমগ্ৰ সেনাক হাতীয়ে নলখাগড়াৰ ঝোপ চেপি চূর্ণ কৰাৰ দৰে পদদলিত কৰিছিল। তেওঁ ৰথৰ পৰা ৰথীসকলক আৰু গজৰ পৰা গজযোদ্ধাসকলক মর্দন কৰিছিল।

Verse 15

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातिन: । गदया व्यधमत्‌ सर्वान्‌ वातो वृक्षानिवौजसा

ভীমে নিজৰ গদাৰে সকলোকে ভূপাতিত কৰিলে—অশ্বপৃষ্ঠত থকা অশ্বাৰোহীকো আৰু ভূমিত থকা পদাতিককো—যেনেকৈ প্ৰচণ্ড বায়ুৱে বলত গছ উভালি পেলায়।

Verse 16

भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले । महाबाहु भीमसेन रथोंसे रथियोंको, हाथियोंसे हाथी-सवारोंको, घोड़ोंकी पीठोंसे घुड़सवारोंको और पृथ्वीपर पैदलोंको मसलते हुए गदासे आपके पुत्रकी सेनाके सब लोगोंको उसी प्रकार नष्ट कर देते थे, जैसे हवा अपने वेगसे वृक्षोंको उखाड़ फेंकती है ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবাহু ভীমসেন আপোনাৰ পুত্ৰৰ সেনাৰ মাজতে প্ৰৱেশ কৰি ৰথেৰে ৰথীক, হাতীৰে হাতী-আৰোহীক, ঘোঁৰাৰ পিঠিৰ পৰা অশ্বাৰোহীক পেলাই, আৰু ভূমিত পদাতিকক মচলিবলৈ ধৰিলে; গদা হাতে তেওঁ আপোনাৰ পুত্ৰৰ সেনাৰ লোকসকলক অবিৰাম সংহাৰ কৰি থাকিল—যেনেদৰে প্ৰচণ্ড বতাহে নিজৰ বেগেৰে গছক শিপাসহ উভালি পেলায়। আৰু সেই ৰণভূমিও মজ্জা, চৰ্বি আৰু মাংসেৰে লেপা আৰু ৰক্তেৰে সিক্ত হৈ পৰিল।

Verse 17

तत्र तत्र हतैश्नापि मनुष्यगजवाजिभि:

সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াতে-সেয়াতে নিহত মানুহ, হাতী আৰু ঘোঁৰা পৰি আছিল; হতসকলৰ দ্বাৰা ভূমি ঢাক খাইছিল, যেন সকলো দিশতে ৰণবিধ্বংসৰ চিহ্ন পৰিস্ফুট হৈছিল।

Verse 18

रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम्‌ | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াতে-সেয়াতে পৰি থকা মৃত মানুহ, হাতী আৰু ঘোঁৰাৰ বাবে সমগ্ৰ ৰণভূমি যেন যমধামৰ বাসস্থানৰ দৰে দেখা গৈছিল। আৰু ভীমসেনৰ সেই ভয়ংকৰ সংহাৰকাৰী গদা লোকৰ দৃষ্টিত প্ৰলয়কালত জীৱসংহাৰৰ বাবে ক্ৰুদ্ধ ৰুদ্ৰৰ পিনাকৰ দৰে, আৰু যমদণ্ডসম ভয়াবহ হৈ উঠিল; তাৰ আঘাত-নাদ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰধ্বনিৰ দৰে গুঞ্জৰি উঠিছিল।

Verse 19

यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम्‌ | ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रीं विशसनीं गदाम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—লোকসকলে ভীমসেনৰ সেই ৰৌদ্ৰ, সংহাৰকাৰী গদা দেখিলে—যি যমদণ্ডৰ দৰে উগ্ৰ আৰু যাৰ নাদ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ দৰে।

Verse 20

आविद्धयतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मन: । बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये,अपनी गदाको घुमाते हुए महामना कुन्तीकुमार भीमसेनका रूप युगान्त-कालके यमराजके समान अत्यन्त भयंकर प्रतीत होता था

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহাত্মা কৌন্তেয় যেতিয়া নিজৰ গদা ঘূৰাইছিল, তেতিয়া তেওঁৰ ৰূপ অতিশয় ভয়ংকৰ হৈ উঠিছিল—যেন যুগক্ষয়ত স্বয়ং কাল।

Verse 21

त॑ं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुन: पुनः । दृष्टवा मृत्युमिवायान्तं सर्वे विममनसो5भवन्‌,उस विशाल सेनाको बारंबार भगानेवाले भीमसेनको मौतके समान सामने आते देख समस्त योद्धाओंका मन उदास हो जाता था

সঞ্জয় ক’লে—ভীমসেনক বাৰে বাৰে সেই বিশাল সেনাক তাড়ি দিয়া আৰু মৃত্যুৰ দৰে আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি সকলো যোদ্ধাৰ মন বিষণ্ণ হ’ল।

Verse 22

यतो यतः प्रेक्षते सम गदामुद्यम्य पाण्डव: । तेन तेन सम दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत

সঞ্জয় ক’লে—হে ভাৰত! গদা তুলি ধৰা পাণ্ডৱ ভীমসেন যি যি দিশলৈ চালে, সেই সেই দিশত সকলো সেনাৰ শাৰী ফাটি পৰিছিল।

Verse 23

प्रदारयन्तं सैन्यानि बलेनामितविक्रमम्‌ । ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम्‌

সঞ্জয় ক’লে—অমিত বিক্ৰমী ভীমসেন নিজৰ বলত সেনাবাহিনী বিদীৰ্ণ কৰি গৈছিল; মুখ মেলি থকা অন্তকৰ দৰে, যেন সকলো ব্যূহ গ্ৰাস কৰিবলৈ উদ্যত।

Verse 24

त॑ तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम्‌ । दृष्टवा वृकोदरं भीष्म: सहसैव समभ्ययात्‌

মহাগদা ধৰি থকা মহাকৰ্মা বৃকোদৰক দেখি ভীষ্ম তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 25

महता रथघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । छादयन्‌ शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्‌

সঞ্জয় ক’লে—সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, চকাৰ মহাঘোষে গর্জন কৰা বিশাল ৰথত আৰূঢ় হৈ তেওঁ তাত আহিল; বৰষুণ দিয়া মেঘৰ দৰে শৰবৃষ্টিৰে চাৰিওফাল আচ্ছাদিত কৰিলে।

Verse 26

तमायान्तं तथा दृष्टवा व्यात्ताननमिवान्तकम्‌ । भीष्म भीमो महाबाहूु: प्रत्युदीयादमर्षित:,मुँह फैलाये हुए यमराजके समान भीष्मजीको आते देख महाबाहु भीमसेन अमर्षमें भरकर उनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

সঞ্জয়ে ক’লে—হা কৰা মৃত্যুৰ দৰে ভীষ্মক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি মহাবাহু ভীম ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ তেওঁক মুখামুখি হ’বলৈ আগুৱাই গ’ল।

Verse 27

तस्मिन्‌ क्षणे सात्यकि: सत्यसंध: शिनिप्रवीरो5भ्यपतत्‌ पितामहम्‌ । निष्नन्नमित्रान्‌ धनुषा दृढेन संकम्पयंस्तव पुत्रस्य सैन्यम्‌

সেই ক্ষণতে শিনিবংশৰ অগ্ৰবীৰ, সত্যপ্ৰতিজ্ঞ সাত্যকি, দৃঢ় ধনুৰে শত্রু নিধন কৰি আৰু তোমাৰ পুত্ৰৰ সেনাক কঁপাই পিতামহ ভীষ্মৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল।

Verse 28

त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै: शरान्‌ वपन्तं निशितान्‌ सुपुड्खान्‌ | नाशवनुवन्‌ धारयितुं तदानीं सर्वे गणा भारत ये त्वदीया:

হে ভাৰত! ৰূপাৰ দৰে উজ্জ্বল শুভ্ৰ অশ্বেৰে আগবাঢ়ি, সুন্দৰ পাখিযুক্ত তীক্ষ্ণ শৰ বৰ্ষণ কৰা সাত্যকিক সেই সময়ত তোমাৰ সকলো সৈন্যদলে ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 29

अविध्यदेनं दशभि: पृषत्कै- रलम्बुषो राक्षस5सौ तदानीम्‌ | शरैश्नतुर्भि: प्रतिविद्धय तं च नप्ता शिनेरभ्यपतद्‌ रथेन

সেই সময় আলম্বুষ নামৰ ৰাক্ষসে তাক দহটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ প্ৰত্যুত্তৰত শিনিৰ পৌত্ৰই সেই ৰাক্ষসক চাৰিটা শৰৰে বিদ্ধ কৰি ৰথেৰে আক্রমণলৈ ধাৱিত হ’ল।

Verse 30

अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य त॑ं शत्रुमध्ये परिवर्तमानम्‌ | प्रद्रावयन्तं कुरुपुज्वांश्व पुनः पुनश्च प्रणदन्‍तमाजौ

সঞ্জয়ে ক’লে—বৃষ্ণিবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ সাত্যকি আহি শত্রুমধ্যত বিচৰণ কৰি, ৰণভূমিত কুৰুবীৰসকলৰ প্ৰধান প্ৰধান যোদ্ধাক পুনঃপুনঃ পিছু হটাই, বাৰে বাৰে গর্জন কৰিছে বুলি শুনি, তোমাৰ যোদ্ধাসকলে মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত জলধাৰা ঢালাৰ দৰে তাৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিলে। তথাপি তেওঁলোকে তাক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে; মধ্যাহ্নৰ দহি থকা সূৰ্যৰ দৰে সি অপ্রতিহত ৰ’ল।

Verse 31

योधास्त्वदीया: शरवर्षैरवर्षन्‌ मेघा यथा भूधरमम्बुवेगै: । तथापि त॑ धारयितुं न शेकु- मध्यन्दिने सूर्यमिवातपन्तम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তোমাৰ যোদ্ধাসকলে তেওঁৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিলে, যেন মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত বেগৱান জলধাৰা ঢালে। তথাপি তেওঁক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে; তেওঁ ৰণমধ্যত মধ্যাহ্নৰ দহি উঠা সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত হৈ, অপ্রতিহতভাৱে বিচৰণ কৰিলে।

Verse 32

न तत्र कश्रिन्नविषण्ण आसी- दृते राजन्‌ सोमदत्तस्य पुत्रात्‌ । स वै समादाय थधनुर्महात्मा भूरिश्रवा भारत सौमदत्ति:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সোমদত্তৰ পুত্ৰক বাদ দি তাত বিষাদগ্ৰস্ত নোহোৱা যোদ্ধা কোনো নাছিল। হে ভাৰত! মহাত্মা সৌমদত্তি ভূৰিশ্ৰৱা ধনু ধৰি দৃঢ় সংকল্পে আগবাঢ়িল।

Verse 33

दृष्टवा रथान्‌ स्वान्‌ व्यपनीयमानान्‌ प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन्‌

নিজৰ ৰথসমূহ পিছলৈ ঠেলি দিয়া দেখিয়ে সোমদত্তৰ পুত্ৰ ভূৰিশ্ৰৱা সাত্যকিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগ্ৰহী হৈ তেওঁক প্ৰতিমুখ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 63

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सात्यकिभूरिश्रव:समागमे त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें सात्यकिभूरिश्रवा- समागमविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ ভীষ্মপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ভীষ্মবধপৰ্বত সাত্যকি–ভূৰিশ্ৰৱ সমাগম বিষয়ক তেষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 126

विनिधघ्नन्‌ व्यचरत्‌ संख्ये युगान्ते कालवदू विभु: । फिर वे प्रभावशाली बलवान पाण्डुनन्दन रथियों और घोड़ोंके समूहको नष्ट करके अपनी भुजाओंके वेगसे रथोंके समुदायको खींचते और नष्ट करते हुए प्रलयकालके यमराजकी भाँति संग्रामभूमिमें विचरने लगे

সেই বিভু বীৰ অবিৰাম সংহাৰ কৰি কৰি সমৰত যুগান্তৰ কালৰ দৰে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 166

अदृश्यत महारीौद्रा गदा नागाश्चव॒पातनी । हाथियों और घोड़ोंको मार गिरानेवाली उनकी वह गदा भी मज्जा, वसा, मांस तथा रक्तमें सनकर बड़ी भयानक दिखायी देती थी

সেই গদাখন অতি ৰৌদ্ৰ ৰূপে দেখা দিছিল—হাতী আৰু ঘোঁৰাকো মাটিত পেলাব পৰা। মজ্জা, চৰ্বি, মাংস আৰু ৰক্তে লেপা হৈ ই আৰু অধিক ভয়ংকৰ লাগিছিল।