Shloka 16
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले । महाबाहु भीमसेन रथोंसे रथियोंको, हाथियोंसे हाथी-सवारोंको, घोड़ोंकी पीठोंसे घुड़सवारोंको और पृथ्वीपर पैदलोंको मसलते हुए गदासे आपके पुत्रकी सेनाके सब लोगोंको उसी प्रकार नष्ट कर देते थे, जैसे हवा अपने वेगसे वृक्षोंको उखाड़ फेंकती है ।। सापि मज्जावसामांसै: प्रदिग्धा रुधिरेण च
bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale | rathai rathinaḥ, hastibhir hastyārohān, aśvapṛṣṭhair aśvārūḍhān, pṛthivyāṃ padātīn mṛdnann iva gadayā tava putrasya senāyāḥ sarvān janān tathā nighnanti sma, yathā vāyur vegena vṛkṣān unmūlayati || sāpi majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবাহু ভীমসেন আপোনাৰ পুত্ৰৰ সেনাৰ মাজতে প্ৰৱেশ কৰি ৰথেৰে ৰথীক, হাতীৰে হাতী-আৰোহীক, ঘোঁৰাৰ পিঠিৰ পৰা অশ্বাৰোহীক পেলাই, আৰু ভূমিত পদাতিকক মচলিবলৈ ধৰিলে; গদা হাতে তেওঁ আপোনাৰ পুত্ৰৰ সেনাৰ লোকসকলক অবিৰাম সংহাৰ কৰি থাকিল—যেনেদৰে প্ৰচণ্ড বতাহে নিজৰ বেগেৰে গছক শিপাসহ উভালি পেলায়। আৰু সেই ৰণভূমিও মজ্জা, চৰ্বি আৰু মাংসেৰে লেপা আৰু ৰক্তেৰে সিক্ত হৈ পৰিল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the overwhelming momentum of war once unleashed: individual prowess can become a force of nature, raising an ethical tension between kṣatriya duty (fighting decisively) and the horrific human cost, underscored by the graphic imagery of blood and bodily remains.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma is rampaging through Duryodhana’s forces, crushing charioteers, elephant-riders, cavalry, and infantry with his mace, likened to a powerful wind uprooting trees; the battlefield is described as smeared with marrow, fat, flesh, and blood.