Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
ভীষ্মে ক’লে—তেওঁ ঈশান, সকলো ভূতৰ নিয়ন্তা; প্ৰাণদ, সকলোকে প্ৰাণ দান কৰা; আৰু স্বয়ং প্ৰাণস্বৰূপ। কাৰণ হোৱাৰ বাবে তেওঁ জ্যেষ্ঠ, উৎকৰ্ষত তেওঁ শ্রেষ্ঠ। তেওঁ প্ৰজাপতি—সমস্ত প্ৰজাৰ অধিপতি। তেওঁ হিৰণ্যগৰ্ভ—সুৱৰ্ণময় ব্রহ্মাণ্ড-অণ্ডত সৃষ্টিবীজৰূপে ব্যাপ্ত; আৰু ভূগৰ্ভ—পৃথিৱীক নিজৰ গৰ্ভত ধাৰণ কৰা। তেওঁ মাধৱ—লক্ষ্মীপতি; আৰু মধুসূদন—মধু দানৱৰ সংহাৰক।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.