Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
সাপ ক’লে—“হে ব্যাধ! যদি তুমি মোকেই তত্ত্বতঃ কাৰণ বুলি মানা, তেন্তে ঠিককৈ বিচাৰ কৰা: এই প্ৰাণিহত্যাত দোষী আনজন—যিয়ে কৰ্মক প্ৰেৰণা দিয়ে। যাক চলোৱা হয় সেই কৰ্তা নাথাকিলে ক্ৰিয়া কেতিয়াও নঘটে; সেয়ে কাৰণৰূপে আমি দুয়ো সমান হ’লেও, দোষ বিশেষকৈ প্ৰেৰকৰ ওপৰতেই পৰে। এই শিশুৰ মৃত্যুৰ সত্য কাৰণ মোক ভাবা তোমাৰ মোহ; প্ৰেৰক ত মৃত্যু নিজেই, আৰু সেয়েই প্ৰাণিনাশক।”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.