Adhyaya 103

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) प्यास बक। अफि्-"कऋा द्र्याधेकशततमो< ध्याय: भीष्मके द्वारा स्वयंवरसे काशिराजकी कन्याओंका हरण

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! চিত্ৰাঙ্গদ নিহত হোৱাৰ পাছত, কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা বিচিত্ৰবীৰ্য যেতিয়া এতিয়াও বালক আছিল, তেতিয়া সত্যৱতীৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি ভীষ্মে সেই ৰাজ্য ৰক্ষা কৰি শাসন চলালে।

Verse 2

सम्प्राप्तयौवनं दृष्टवा भ्रातरं धीमतां वर: । भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्‌

ভ্ৰাতা বিচিত্ৰবীৰ্য যৌৱনত উপনীত হোৱা দেখি, বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে তেওঁৰ বিবাহৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ কথা মনত স্থিৰ কৰিলে।

Verse 3

अथ काशिपतेर्भीष्म: कन्यास्तिस््रो5प्सरोपमा: | शुश्राव सहिता राजन्‌ वृण्वाना वै स्वयंवरम्‌

তেতিয়া, হে ৰাজন, ভীষ্মে শুনিলে যে কাশীৰ অধিপতিৰ তিনিগৰাকী কন্যা আছে—অপ্সৰাৰ দৰে মনোমোহা—আৰু তেওঁলোকে তিনিও একেলগে স্বয়ংবৰত স্বামী-বৰ বাছিবলৈ উদ্যত।

Verse 4

ततः स रथियनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित्‌ । जगामानुमते मातु: पुरीं वाराणसीं प्रभु:,तब माता सत्यवतीकी आज्ञा ले रथियोंमें श्रेष्ठ शत्रुविजयी भीष्म एकमात्र रथके साथ वाराणसीपुरीको गये

তাৰপিছত ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, শত্রুজয়ী ভীষ্মে মাতৃ সত্যৱতীৰ অনুমতি লৈ একেটি ৰথে প্ৰভুৰূপে বাৰাণসী নগৰলৈ গমন কৰিলে।

Verse 5

तत्र राज्ञ: समुदितान्‌ सर्वतः समुपागतान्‌ | ददर्श कन्यास्ताश्नैव भीष्म: शान्तनुनन्दन:

তাত শान्तনুনন্দন ভীষ্মে চাৰিওফালৰ পৰা আহি সমবেত হোৱা ৰজাসকলৰ সমূহ দেখিলে, আৰু সেই কন্যাসকলকো স্বয়ংবৰ-সভাত উপস্থিত দেখিলে।

Verse 6

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वश:ः । एकाकिन तदा भीष्म॑ वृद्ध शान्तनुनन्दनम्‌

সেই সময় চাৰিওফালে ৰজাসকলৰ নাম ঘোষণা কৰি পৰিচয় দিয়া হৈছিল; তেতিয়াই বয়সে বৃদ্ধ শান্তনুনন্দন ভীষ্ম একাই তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 7

सोद्वेगा इव तं॑ दृष्टवा कन्या: परमशोभना: । अपाक्रामन्त ता: सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया

তেওঁক দেখি সেই পৰম শোভন কন্যাসকল যেন উদ্বিগ্ন হৈ উঠিল; ‘ইনি বৃদ্ধ’—এই চিন্তাতেই তেওঁলোকে সকলোৱে আঁতৰি দূৰলৈ গ’ল।

Verse 8

वृद्ध: परमधर्मात्मा वलीपलितधारण: । कि कारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभ:

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেখানে একত্ৰ হোৱা সেই অধম ৰজাসকলে পৰস্পৰে হাঁহি হাঁহি ক’লে—“ভৰতবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্ম পৰম ধৰ্মাত্মা বুলি খ্যাত। এতিয়া তেওঁ বৃদ্ধ—দেহত ভাঁজ পৰিছে, কেশ পকা। তেন্তে কিহৰ কাৰণে ইয়ালৈ আহিছে? তেওঁ নিৰ্লজ্জ যেন লাগে। প্ৰতিজ্ঞা মিছা কৰি লোকসমাজত কি ক’ব—কেনেকৈ মুখ দেখুৱাব? ভীষ্ম আজীৱন ব্ৰহ্মচাৰী বুলি পৃথিৱীত যি খ্যাতি বিয়পি আছে, সেয়া ব্যৰ্থই হ’ল।”

Verse 9

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु कि वदिष्यति भारत | ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! যি মানুহ লোকসমাজত ‘মিথ্যা-প্ৰতিজ্ঞ’ বুলি পৰিচিত হয়, সি নিজৰ পক্ষত কি ক’ব পাৰিব? তেতিয়া পৃথিৱীত ভীষ্ম ‘আজীৱন ব্ৰহ্মচাৰী’ বুলি যি খ্যাতি, সেয়াও ব্যৰ্থ আৰু অৰ্থহীন হৈ পৰিব।

Verse 10

वैशम्पायन उवाच क्षत्रियाणां वच: श्र॒त्वा हम भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं-- ! क्षत्रियोंकी ये बातें सुनकर भीष्म अत्यन्त कुपित हो उठे

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! ক্ষত্ৰিয়সকলৰ সেই কথা শুনি ভীষ্ম অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।

Verse 11

भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ता: प्रभु: । उवाच च महीपालान्‌ राजज्जलदनि:स्वन:

তেতিয়া পৰাক্ৰমী প্ৰভু ভীষ্মে স্বয়ং সেই কন্যাসকলক বৰণ কৰিলে। আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ স্বৰে তেওঁ সকলো ৰজাক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 12

रथमारोप्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर: । आहूय दान कन्यानां गुणवद्भ्य: स्मृतं बुध:

তেতিয়া যোদ্ধাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে সেই কন্যাসকলক ৰথত উঠালে। আৰু সকলো ৰজাক আহ্বান কৰি, মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ বাণীত তেওঁ জ্ঞানীসকলে স্মৰণ কৰা বিধান ক’লে—“যথাশক্তি বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে কন্যাক সজাই, গুণৱান বৰক মাতি, উপযুক্ত দানসহ কন্যাদান কৰাই ধৰ্মসন্মত বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।”

Verse 13

अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि । प्रयच्छन्त्यपरे कन्या मिथुनेन गवामपि

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! কিছুমানে যথাশক্তি কন্যাক অলংকৃত কৰি ধন-উপহাৰো দি বিবাহত দান কৰে। আন কিছুমানে গৰুৰ এটা জোৰাৰ সৈতে কন্যাক দান কৰে।

Verse 14

वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येडनुमान्य च । प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते

বৈশম্পায়নে ক’লে—কিছুমানে নিৰ্ধাৰিত ধন দি কন্যা লাভ কৰে, কিছুমানে বলপ্ৰয়োগে, আৰু কিছুমানে পৰস্পৰ সন্মতিত। কিছুমানে অসাৱধান বা অচেতন অৱস্থাত থকা কন্যাক উঠাই লৈ যায়; আৰু কিছুমানে নিজে বৰ-কন্যাক একত্ৰ কৰি গাৰ্হস্থ্যধৰ্ম পালন কৰিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰাই, তাৰ পাছত কন্যাপিতাৰ পূজা-সন্মানসহ অলংকৃত কন্যাৰ বিধিবৎ দান গ্ৰহণ কৰি পত্নী লাভ কৰে।

Verse 15

आर्ष विधि पुरस्कृत्य दारान्‌ विन्दन्ति चापरे । अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—কিছুমানে আৰ্শ-বিধিক আগত ৰাখি, যজ্ঞত ঋত্বিজক দক্ষিণা ৰূপে কন্যা দি পত্নী লাভ কৰে। পণ্ডিতসকলে ইয়াক বিবাহৰ অষ্টম প্ৰকাৰ বুলি মানিছে; তোমালোক সকলোৱে ই বুজা।

Verse 16

स्वयंवरं तु राजन्या: प्रशंसन्त्युपयान्ति च | प्रमथ्य तु हृतामाहुज्यायसीं धर्मवादिन:

বৈশম্পায়নে ক’লে—ক্ষত্ৰিয়সকলে স্বয়ংবৰক প্ৰশংসা কৰে আৰু তাত যায়। কিন্তু ধৰ্মবাদীসকলে কয়—যোদ্ধাৰ বাবে তাতকৈও শ্ৰেয়সী হৈছে সকলো প্ৰতিদ্বন্দ্বী ৰজাক পৰাস্ত কৰি কন্যাক হৰণ কৰা।

Verse 17

ता इमा: पृथिवीपाला जिहीषामि बलादित: । ते यतथ्वं परं शक्‍त्या विजयायेतराय वा

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পৃথিৱীপালসকল! মই এই কন্যাসকলক ইয়াৰ পৰা বলপূৰ্বক লৈ যাব বিচাৰোঁ। সেয়ে তোমালোক সকলোৱে পৰম শক্তি প্ৰয়োগ কৰি মোক ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা—জয় হওক বা পৰাজয়।

Verse 18

स्थितो<हं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चय: । एवमुक्त्वा महीपालान्‌ काशिराजं च वीर्यवान्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— “হে ৰাজাসকল! যুদ্ধৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প কৰি মই ইয়াত থিয় হৈ আছোঁ।” এইদৰে কৈ কুৰুকুলশ্ৰেষ্ঠ পৰাক্ৰমী ভীষ্মে তাত একত্ৰিত হোৱা মহীপালসকলক—বিশেষকৈ কাশীৰাজক—সম্বোধন কৰিলে। তাৰ পাছত যিসকল কন্যাক তেওঁ উঠাই নিজৰ ৰথত বহুৱাইছিল, তেওঁলোকক লগত লৈ, সকলোকে আহ্বান জনাই, সেই স্থানৰ পৰা শীঘ্ৰে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 19

सर्वा: कन्या: स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम्‌ | आमन्त्रय च स तान्‌ प्रायाच्छीघ्रं कन्या: प्रगृह् ता:

কৌৰৱবীৰ ভীষ্মে সকলো কন্যাক নিজৰ ৰথত উঠাই দিলে; তাৰ পাছত সেই ৰাজাসকলক সম্বোধন কৰি ললকাৰি, কন্যাসকলক নিজৰ অধীনত ৰাখি শীঘ্ৰে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 20

ततस्ते पार्थिवा: सर्वे समुत्पेतुरमर्षिता: । संस्पृशन्तः स्वकान्‌ बाहून्‌ दशन्तो दशनच्छदान्‌

তাৰ পাছত সেই সকলো ৰজাই অপমান সহ্য কৰিব নোৱাৰি ক্ৰোধে উফৰি উঠিল। তেওঁলোকে নিজৰ বাহু ঠুকি দেখুৱাই আৰু দাঁতে ঠোঁট কামুৰি ৰোষ প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 21

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुडज्चताम्‌ । आमुज्चतां च वर्माणि सम्भ्रम: सुमहानभूत्‌,सब लोग जल्दी-जल्दी अपने आभूषण उतारकर कवच पहनने लगे। उस समय बड़ा भारी कोलाहल मच गया

তেওঁলোকে তৎপৰতাৰে অলংকাৰ খুলি বর্ম পিন্ধিবলৈ ধৰিলে; সেই সময়ত এক বৃহৎ কোলাহল উঠিল।

Verse 22

ताराणामिव सम्पातो बभूव जनमेजय । भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वश:

হে জনমেজয়! তাড়াহুড়োত তেওঁলোকৰ সকলো অলংকাৰ আৰু বর্ম চাৰিওফালে সৰি পৰিল; যেন আকাশমণ্ডলৰ পৰা তৰা ভাঙি ভাঙি সৰি পৰিছে বুলি লাগিল।

Verse 23

सवर्मभिर्भूणैश्व प्रकीर्यद्धिरितस्तत: । सक्रोधामर्षजिद्य भ्रूकूषायीकृतलोचना:

বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! তাড়াহুড়াত আগবাঢ়োঁতে তেওঁলোকৰ কবচ আৰু অলংকাৰ ইফালে-সিফালে ছিটকি পৰিছিল; যেন আকাশমণ্ডলৰ পৰা তৰা ভাঙি ভাঙি সৰি পৰিছে বুলি লাগিছিল। বহু যোদ্ধাৰ বর্ম আৰু ৰত্নালংকাৰ চাৰিওফালে বিকিৰ্ণ হ’ল। ক্ৰোধ আৰু অপমানবোধে তেওঁলোকৰ ভ্ৰূ কুঞ্চিত হ’ল, চকু ৰঙা পৰিল। সাৰথিসকলে তৎক্ষণাৎ মনোৰম ৰথ সাজি উৎকৃষ্ট অশ্ব জুৰিলে; সেই ৰথত আৰূঢ় হৈ, সকলো প্ৰকাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত, অস্ত্ৰ উঁচাই সেই বীৰসকলে কুৰুনন্দন ভীষ্মৰ পিছে পিছে ধাৱিত হ’ল। তাৰ পাছত, জনমেজয়, সেই ৰজাসকল আৰু ভীষ্মৰ মাজত ঘোৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—এজনৰ বিপক্ষে বহুজন—তুমুল, লোমহর্ষক আৰু ভয়ংকৰ সংঘর্ষ।

Verse 24

सूतोपक्लृप्तान्‌ रुचिरान्‌ सदश्वैरुपकल्पितान्‌ | रथानास्थाय ते वीरा: सर्वप्रहरणान्विता:

বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! সেই বীৰসকলে সাৰথিসকলে সাজি থোৱা মনোৰম ৰথত আৰূঢ় হ’ল; উৎকৃষ্ট অশ্বে সুশৃঙ্খলভাৱে যোজিত সেই ৰথসমূহত। সকলো প্ৰকাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত হৈ, যুদ্ধোদ্যত মন লৈ তেওঁলোকে আগবাঢ়ি ভীষ্মৰ পিছে পিছে ধাৱিত হ’ল। সেই মুহূর্তত তাড়না, ক্ৰোধ আৰু ক্ষত্রিয়ধর্মৰ আহ্বানে তেওঁলোকক অনিবার্য সংঘর্ষৰ দিশে টানি লৈ গৈছিল।

Verse 25

प्रयान्‍्तमथ कौरव्यमनुसखुरुदायुधा: । ततः समभवद्‌ युद्ध तेषां तस्य च भारत । एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— সেই কৌৰৱ (ভীষ্ম) আগবাঢ়োঁতে, অস্ত্ৰধাৰী সঙ্গীসকল তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল। তাৰ পাছত, হে ভাৰত (জনমেজয়), তেওঁলোকৰ সৈতে তেওঁৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—এজনৰ বিপক্ষে বহুজন—তুমুল, লোমহর্ষক।

Verse 26

ते त्विषून्‌ साहस्रांस्तस्मिन्‌ युगपदाक्षिपन्‌ | अप्राप्तांश्नैव तानाशु भीष्म: सर्वास्तथान्तरा

বৈশম্পায়নে ক’লে— তেতিয়া সেই ৰজাসকলে ভীষ্মৰ ওপৰত একেলগে দহ হাজাৰ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু বাণবোৰ পোৱাঁহৰ আগতেই ভীষ্মে তৎক্ষণাৎ মধ্যপথতে সিহঁতক কাটি পেলালে।

Verse 27

अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना । ततस्ते पार्थिवा: सर्वे सर्वतः परिवार्य तम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— ভীষ্মে মহৎ, লোমহর্ষক বাণবৃষ্টিৰে সেই বাণবোৰ কাটি পেলালে। তাৰ পাছত সেই সকলো পাৰ্থিৱে তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰি বাণৰ ঝড় তুলিলে।

Verse 28

ववृषु: शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदा: । स तं बाणमयं वर्ष शरैरावार्य सर्वतः

বৈশম্পায়ন ক’লে—সেই ৰজাসকলে শৰবৃষ্টি কৰিলে, যেন মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত জলধাৰা বৰষায়। কিন্তু ৰাজন, ভীষ্মে নিজৰ শৰেৰে চাৰিওফালে সেই বাণময় বৰষা ৰোধ কৰিলে; লাগিবলৈ আগতেই মাজতে প্ৰতিহত কৰি পেলালে, আৰু ঘেৰাও হৈয়ো আক্রমণ থামাই ৰাখিলে।

Verse 29

ततः सर्वान्‌ महीपालान्‌ पर्यविध्यात्‌ त्रिभिस्त्रिभि: । एकैकस्तु ततो भीष्म राजन्‌ विव्याध पञ्चभि:

তাৰপিছত ভীষ্মে সকলো মহীপালক তিনিটাকৈ শৰে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰপিছত, ৰাজন, তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনে ক্ৰমে ভীষ্মক পাঁচটাকৈ শৰে আঘাত কৰিলে।

Verse 30

सच तान्‌ प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन्‌ | तद्‌ युद्धमासीत्‌ तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्‌

তেতিয়া ভীষ্মে পৰাক্ৰম দেখুৱাই তেওঁলোকক প্ৰতিজনক দুটাকৈ শৰে প্ৰতিবিদ্ধ কৰিলে। সেই যুদ্ধ আছিল অতি তুমুল আৰু ঘোৰ—দেৱাসুৰ-সঙ্গ্ৰামৰ সদৃশ।

Verse 31

पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम्‌ | स धनूषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च

লোকবিখ্যাত বীৰসকলৰ চকুৰ আগতেই যুদ্ধভূমি শৰ আৰু শক্তিৰে আৱৰি গ’ল। তেতিয়া ভীষ্মে ধনু, ধ্বজাৰ অগ্ৰভাগ, বর্ম আৰু মস্তক পৰ্যন্ত ছেদন কৰি পেলালে।

Verse 32

चिच्छेद समरे भीष्म: शतशो5थ सहस््रश: । तस्याति पुरुषानन्याँललाघवं रथचारिण:

সমৰত ভীষ্মে শতশঃ আৰু সহস্ৰশঃ ছেদন কৰি পেলালে। ৰথচাৰী সেই ভীষ্মৰ অনন্য, অতিমানৱীয় লাঘৱ সকলৰ আগত প্ৰকাশ পালে।

Verse 33

रक्षणं चात्मन: संख्ये शत्रवो5प्यभ्यपूजयन्‌ । तान्‌ विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभूृतां वर:

বৈশম্পায়ন ক’লে—যুদ্ধৰ ঘনঘটাত আত্মৰক্ষাৰ কৌশলত ভীষ্মৰ প্ৰশংসা শত্রুৱেও কৰিছিল। তাৰ পাছত ৰণত সেই যোদ্ধাসকলক জয় কৰি, সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে কন্যাসকলক লগত লৈ বিজয়ী হৈ হস্তিনাপুৰৰ দিশে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 34

कन्याभि: सहित: प्रायाद्‌ भारतो भारतानू्‌ प्रति । ततस्तं पृष्ठतो राजज्छाल्वराजो महारथ:

কন্যাসকলক লগত লৈ সেই ভাৰতবংশীয় (ভীষ্ম) ভাৰতসকলৰ দিশে ৰাওনা হ’ল। তেতিয়া, হে ৰাজন, মহাৰথী শাল্বৰাজ পিছফালৰ পৰা পিছু লৈ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 35

अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्म शान्तनवं रणे | वारणं जघने भिन्दन्‌ दन्ताभ्यामपरो यथा

অমেয়াত্মা শান্তনুনন্দন ভীষ্ম ৰণত আগবাঢ়িল; যেনেকৈ এটা হাতীয়ে আন এটা হাতীৰ পশ্চাৎদেশ দন্তদ্বয়ে বিদীৰ্ণ কৰে, তেনেকৈ তেওঁ (শত্রুক) প্ৰহাৰ কৰিলে।

Verse 36

वासितामनुसम्प्राप्तो यूथपो बलिनां वर: । स्त्रीकामस्तिष्ठ तिछेति भीष्ममाह स पार्थिव:

বলৱানসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, ইউথপতি সদৃশ সেই ৰজা ওচৰলৈ আহি, স্ত্ৰীলাভৰ কামনাৰে ভীষ্মক ক’লে—“থিয় হও, থিয় হও।”

Verse 37

शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदित: । ततः सः पुरुषव्याप्रो भीष्म: परबलार्दन:

মহাবাহু শাল্বৰাজ অসহ্য ক্ৰোধে প্ৰচোদিত হ’ল। তেতিয়া পৰবল দমনকাৰী পুৰুষব্যাঘ্ৰ ভীষ্ম (তাক সন্মুখীন কৰিবলৈ) দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।

Verse 38

तद्वाक्याकुलित: क्रोधाद्‌ विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌ । विततेषुधनुष्याणिविकुज्चितललाटभृत्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই বাক্য শুনি ভীষ্ম ক্ৰোধত ব্যাকুল হৈ ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল। ধনু-বাণ সাজি তেওঁ অচলভাৱে থিয় হ’ল; কপালত কঠোৰ ভ্ৰূকুটি উঠিল—যেন আহ্বানৰ মুখত যোদ্ধাৰ সংযম আঁতৰি ধৰ্মসম্মত ৰোষ প্ৰকাশ পালে।

Verse 39

क्षत्रधर्म समास्थाय व्यपेतभयसम्भ्रम: । निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथ:,महारथी भीष्मने क्षत्रिय-धर्मका आश्रय ले भय और घबराहट छोड़कर शाल्वकी ओर अपना रथ लौटाया

ক্ষত্ৰধৰ্ম অৱলম্বন কৰি, ভয় আৰু বিভ্ৰান্তি ত্যাগ কৰি, সেই মহাৰথী ভীষ্মে নিজৰ ৰথ শাল্বৰ ফালে ঘূৰাই দিলে—দ্বিধাৰ সলনি কৰ্তব্য বাছি লৈ।

Verse 40

निवर्तमान त॑ दृष्टवा राजान: सर्व एव ते । प्रेक्षका: समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे,उन्हें लौटते देख सब राजा भीष्म और शाल्वके युद्धमें कुछ भाग न लेकर केवल दर्शक बन गये

তেওঁ ঘূৰি অহা দেখি সেই সকলো ৰজা যুঁজত অংশ নলৈ ভীষ্ম-শাল্বৰ সংঘাতত কেৱল দৰ্শক হৈ ৰ’ল।

Verse 41

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे । अन्योन्यमभ्यवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ

দলৰ মাজত গৰ্জন কৰা দুটা বলবান ষাঁড়ৰ দৰে তেওঁলোকে দুয়ো পৰস্পৰৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। দুয়ো শক্তি আৰু পৰাক্ৰমে দীপ্ত আছিল।

Verse 42

ततो भीष्म शान्तनवं शरै: शतसहस््रश: । शाल्वराजो नरश्रेष्ठ; समवाकिरदाशुगै:,तदनन्तर मनुष्योंमें श्रेष्ठ राजा शाल्व शान्तनुनन्दन भीष्मपर सैकड़ों और हजारों शीघ्रगामी बाणोंकी बौछार करने लगा

তাৰ পিছত নৰশ্ৰেষ্ঠ শাল্বৰাজে শান্তনুনন্দন ভীষ্মৰ ওপৰত শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ দ্ৰুতগামী বাণ বৰ্ষণ কৰিলে—যেন বাণে তেওঁক আচ্ছন্ন কৰি পেলালে।

Verse 43

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्टवा भीष्मं शाल्वेन ते नृपा: । विस्मिता: समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन्‌,शाल्वने पहले ही भीष्मको पीड़ित कर दिया। यह देखकर सभी राजा आश्चर्यचकित हो गये और “वाह-वाह' करने लगे

শাল্বে আগতেই ভীষ্মক কঠোৰভাৱে চেপি ধৰিছে দেখি সেই সকলো ৰজা বিস্মিত হ’ল; তেওঁলোকে একেলগে গোট খাই “সাধু! সাধু!” বুলি চিঞৰি উঠিল।

Verse 44

लाघवं तस्‍्य ते दृष्टवा समरे सर्वपार्थिवा: । अपूजयन्त संद्वष्टा वाग्भि: शाल्वं नराधिपम्‌,युद्धमें उसकी फुर्ती देख सब राजा बड़े प्रसन्न हुए और अपनी वाणीद्वारा शाल्वनरेशकी प्रशंसा करने लगे

যুদ্ধত তাৰ ক্ষিপ্ৰতা দেখি সকলো ৰজা আনন্দিত হ’ল; দেখা মাত্ৰেই তেওঁলোকে বাক্যৰে নৰাধিপ শাল্বক সন্মান জনাই প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 45

क्षत्रियाणां ततो वाच: ध्रुत्वा परपुरंजय: । क्रुद्ध: शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठ तिछेत्यभाषत

তেতিয়া ক্ষত্ৰিয়সকলৰ সেই কথা শুনি শত্রুপুৰজয়ী শান্তনুনন্দন ভীষ্ম ক্ৰুদ্ধ হৈ শাল্বক ক’লে—“থিয় হওঁ! থিয় হওঁ!”

Verse 46

सारथिं चाब्रवीत्‌ क्रुद्धों याहि यत्रैष पार्थिव: । यावदेनं निहन्म्यद्य भुजड़मिव पक्षिराट्‌

তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ হৈ সাৰথিক ক’লে—“য’ত এই ৰজা আছে ত’তেই ৰথ লৈ যা; আজি মই তাক পক্ষিৰাজ গৰুড়ে সাপ ধৰা দৰে নিধন কৰিম।”

Verse 47

ततोअस्त्रं वारुणं सम्यग्‌ योजयामास कौरव: । तेनाश्चांश्वतुरो5मृद्नाच्छाल्वराजस्य भूपते

তাৰ পাছত কৌৰৱ বীৰ ভীষ্মে বিধিমতে বাৰুণাস্ত্ৰ সংযোজন কৰিলে; হে ৰাজন, সেই অস্ত্ৰে শাল্বৰাজৰ ৰথৰ চাৰিটা ঘোঁৰাক চূর্ণ কৰি পেলালে।

Verse 48

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराजस्य कौरव: । भीष्मो नृपतिशार्दूल न्‍न्यवधीत्‌ तस्य सारथिम्‌,नृपश्रेष्ठ फिर अपने अस्त्रोंसे राजा शाल्वके अस्त्रोंका निवारण करके कुरुवंशी भीष्मने उसके सारथिको भी मार डाला

কৌৰৱবংশীয় ভীষ্মে নিজৰ অস্ত্ৰেৰে শাল্ব ৰজাৰ অস্ত্ৰসমূহ প্ৰতিহত কৰিলে; আৰু নৃপসিংহ ভীষ্মে তেওঁৰ সাৰথিকো বধ কৰিলে।

Verse 49

अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्‍्यवधीत्‌ तुरगोत्तमान्‌ | कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्म: शान्तनवस्तदा

তাৰ পাছত ঐন্দ্ৰাস্ত্ৰেৰে তেওঁ তাৰ উত্তম অশ্বসমূহ বধ কৰিলে। কন্যাসকলৰ হেতু যুদ্ধ কৰি সেই সময়ত শান্তনুনন্দন, নৰশ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে শাল্বক পৰাজিত কৰিলে।

Verse 50

जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्‌ | ततः शाल्व: स्वनगरं प्रययौं भरतर्षभ

জয় কৰি ভীষ্মে সেই শ্ৰেষ্ঠ নৃপতিক জীৱিতেই মুক্ত কৰি দিলে। তাৰ পাছত, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, শাল্ব নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল।

Verse 51

स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा । राजानो ये च तत्रासन्‌ स्वयंवरदिदृक्षव:

তেতিয়া সেই নৃপতিয়ে ধৰ্ম অনুসাৰে নিজৰ ৰাজ্য শাসন কৰিবলৈ ধৰিলে। আৰু যিসকল ৰজা তাত স্বয়ংবৰ চাবলৈ ইচ্ছা কৰি একত্ৰ হৈছিল, তেওঁলোকো পাছত নিজ নিজ দেশলৈ গ’ল।

Verse 52

स्वान्येव ते5पि राष्ट्राणि जग्मु: परपुरंजया: । एवं विजित्य ता: कन्या भीष्म: प्रहरतां वर:

তেওঁলোকো—পৰপুৰজয়ী ৰজাসকল—নিজ নিজ ৰাষ্ট্ৰলৈ গ’ল। এইদৰে সেই কন্যাসকলক জয় কৰি, প্ৰহাৰকাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্ম আগবাঢ়িল।

Verse 53

प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरव: । विचित्रवीर्यों धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—ভীষ্ম হস্তিনাপুৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে, য’ত ধৰ্মাত্মা কৌৰৱ ৰজা বিচিত্ৰবীৰ্য এই পৃথিৱী শাসন কৰি আছিল।

Verse 54

यथा पितास्य कौरव्य: शान्तनुर्न॒पसत्तम: । सो<चिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কৌৰব্য! নৃপশ্ৰেষ্ঠ শান্তনু যেনেকৈ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল, তেনেকৈ সেও শাসন কৰিলে; আৰু অল্প সময়তে, হে ৰাজন, সি আনক অতিক্ৰম কৰিলে।

Verse 55

वनानि सरितश्रैव शैलांश्व विविधान्‌ द्रुमान्‌ । अक्षत: क्षपयित्वारीन्‌ संख्येडसंख्येयविक्रम:

বৈশম্পায়নে ক’লে—সি বন, নদী, পৰ্বত আৰু নানাবিধ গছ অতিক্ৰম কৰি আগবাঢ়িল। নিজে অক্ষত থাকি শত্রুবোৰক ক্ষয় কৰিলে; যুদ্ধত তাৰ বিক্ৰম গণনীয়-অগণনীয়—অপাৰ আছিল।

Verse 56

आनयामास काश्यस्य सुता: सागरगासुत: । सस्‍्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजा:

বৈশম্পায়নে ক’লে—গঙ্গাপুত্ৰ ধৰ্মাত্মা ভীষ্মে কাশীৰাজৰ কন্যাসকলক আনিলে; তেওঁলোকক পুত্ৰবধূৰ দৰে আৰু নিজৰ কনিষ্ঠা ভগ্নীৰ দৰে জ্ঞান কৰি মান-মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰি কুৰুদেশলৈ আনিলে।

Verse 57

यथा दुहितरश्वैव परिगृह ययौ कुरून्‌ । आनिन्‍्ये स महाबाहुर्भ्रातु: प्रियचिकीर्षया

বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁ কন্যাসকলক দুহিতাৰ দৰে পৰিগ্ৰহ কৰি কুৰুদেশলৈ যাত্ৰা কৰিলে। সেই মহাবাহু ভীষ্মে ভ্ৰাতাৰ প্ৰিয় সাধনৰ ইচ্ছাৰে তেওঁলোকক আনিলে।

Verse 58

ता: सर्वगुणसम्पन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहता:

ভীষ্মে নিজৰ পৰাক্ৰমে জয় কৰি অনা সৰ্বগুণসম্পন্ন সেই কন্যাসকলক জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা হৈ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা বিচিত্ৰবীৰ্যক বধূৰূপে অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 59

एवं धर्मेण धर्मज्ञ: कृत्वा कर्मातिमानुषम्‌ | भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे

এইদৰে ধৰ্মজ্ঞ ভীষ্মে ধৰ্মানুসাৰে মানৱসীমা অতিক্ৰম কৰা এক মহাকৰ্ম সম্পন্ন কৰি, ভ্ৰাতা বিচিত্ৰবীৰ্যৰ বিবাহৰ আয়োজন আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 60

सत्यवत्या सह मिथ: कृत्वा निश्चयमात्मवान्‌ | विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्म॑ं काशिपते: सुता | ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसलती तदा

আত্মসংযমী ভীষ্মে সত্যৱতীৰ সৈতে পৰস্পৰ পৰামৰ্শ কৰি দৃঢ় সিদ্ধান্ত লৈ বিবাহৰ আয়োজন কৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া কাশীৰাজৰ কন্যাসকলৰ মাজত জ্যেষ্ঠা কন্যাই হাঁহিমুখে ভীষ্মক এই কথা ক’লে।

Verse 61

मया सौभपति): पूर्व मनसा हि वृत: पति: । तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्न मे पितु:

ধৰ্মাত্মন্! মই আগতেই মনতে সৌভৰ অধিপতি শাল্বক স্বামী হিচাপে বৰণ কৰিছিলোঁ; আৰু তেওঁও পূৰ্বে মোক বৰণ কৰিছিল। এইয়াই মোৰ পিতাৰো ইচ্ছা আছিল।

Verse 62

मया वरयितव्यो<भूच्छाल्वस्तस्मिन्‌ स्वयंवरे । एतदू विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर

সেই স্বয়ংবৰত মই শাল্বকেই বৰণ কৰিব লাগিছিল। ধৰ্মজ্ঞ! এই কথা জানি ধৰ্মৰ তত্ত্ব অনুসাৰে আচৰণ কৰক।

Verse 63

एवमुक्तस्तया भीष्म: कन्यया विप्रसंसदि । चिन्तामभ्यगमद्‌ वीरो युक्तां तस्यैव कर्मण:

ব্ৰাহ্মণসভার মাজত সেই কন্যাই এইদৰে ক’লে, বীৰ ভীষ্ম সেই বিবাহকৰ্ম সম্পৰ্কে কি ন্যায়সঙ্গত আৰু উপযুক্ত হ’ব—সেই বিষয়ে গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 64

विनिश्ित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैवेंदपारगै: । अनुजने तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपते: सुताम्‌

তেওঁ নিজে ধৰ্মজ্ঞ হ’লেও, বেদপাৰঙ্গত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে ভালদৰে পৰামৰ্শ কৰি, সেই সময়ত কাশীৰাজৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা অম্বাক শাল্বৰ ওচৰলৈ যাবলৈ অনুমতি দিলে।

Verse 65

अम्बिकाम्बालिके भारयें प्रादाद्‌ भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा

অৱশিষ্ট দুগৰাকী কন্যা—অম্বিকা আৰু অম্বালিকা—ক ভীষ্মে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নিজৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা বিচিত্ৰবীৰ্যক পত্নীৰূপে অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 66

तयो: पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पित: । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत,उन दोनोंका पाणिग्रहण करके रूप और यौवनके अभिमानसे भरे हुए धर्मात्मा विचित्रवीर्य कामात्मा बन गये

তেওঁ দুয়োগৰাকীৰ পাণিগ্ৰহণ কৰাৰ পিছত, ৰূপ আৰু যৌৱনৰ দৰ্পত মত্ত ধৰ্মাত্মা বিচিত্ৰবীৰ্য কামাসক্ত হৈ পৰিল।

Verse 67

ते चापि बृहती श्यामे नीलकुज्चितमूर्थजे । रक्ततुज्ननखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे

সেই দুয়োগৰাকী পত্নীও পূৰ্ণযৌৱনা আৰু শ্যামবৰ্ণা আছিল; তেওঁলোকৰ কেশ নীলাভ-ক’লা আৰু কুঞ্চিত আছিল; নখ লালচে আৰু উঁচু আছিল; আৰু নিতম্ব আৰু স্তন পুষ্ট আৰু সুগঠিত আছিল।

Verse 68

आत्मन: प्रतिरूपो5सौ लब्ध: पतिरिति स्थिते । विचित्रवीर्य कल्याण्यौ पूजयामासतु: शुभे

আমাৰ দুয়োৰে স্বভাৱৰ অনুৰূপ স্বামী লাভ হ’ল—এই দৃঢ় বিশ্বাসত সন্তুষ্ট হৈ, সেই দুগৰাকী কল্যাণময়ী, শুভলক্ষণী নাৰীয়ে বিচিত্ৰবীৰ্যক ভক্তিভাৱে সেৱা আৰু পূজা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 69

सचाश्रचिरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रम: । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रह:

বিচিত্ৰবীৰ্যৰ ৰূপ অশ্বিনীকুমাৰসকলৰ দৰে মনোহৰ আছিল আৰু পৰাক্ৰম দেৱতুল্য। একান্তত তেওঁ সকলো নাৰীৰ চিত্তক আলোড়িত কৰি মোহিত কৰিব পৰা শক্তি ৰাখিছিল।

Verse 70

ताभ्यां सह समा: सप्त विहरन्‌ पृथिवीपति: । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्मणा समगृहत

পৃথিৱীপতি বিচিত্ৰবীৰ্যই সেই দুগৰাকী পত্নীৰ সৈতে সাত বছৰ ধৰি নিৰন্তৰ ভোগবিলাসত ৰত আছিল। সেই অসংযমী জীৱনৰ ফলত তেওঁ যৌৱনতেই যক্ষ্মা (ক্ষয়) ৰোগে আক্ৰান্ত হ’ল।

Verse 71

सुहृदां यतमानानामाप्तै: सह चिकित्सकै: । जगामास्तमिवादित्य: कौरव्यो यमसादनम्‌

হিতৈষী আত্মীয়সকলে বিশ্বাসযোগ্য চিকিৎসকৰ সৈতে মিলি চিকিৎসাত যথাসাধ্য চেষ্টা কৰিলেও, সূৰ্য যেন অস্তাচললৈ যায়, তেনেদৰে সেই কৌৰৱ-নৃপতি যমসদনলৈ গ’ল।

Verse 72

धर्मात्मा स तु गाड़ेयश्चिन्ताशोकपरायण: । प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत्‌

ধৰ্মাত্মা গাংগেয় ভীষ্ম ভ্ৰাতাৰ মৃত্যুত গভীৰ চিন্তা আৰু শোকত নিমগ্ন হ’ল। তাৰ পিছত সত্যৱতীৰ আজ্ঞা অনুসৰি, ঋত্বিজসকল আৰু কুৰুকুলৰ শ্ৰেষ্ঠজনসকলৰ সৈতে তেওঁ ৰজা বিচিত্ৰবীৰ্যৰ সকলো প্ৰেতকাৰ্য বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে।

Verse 73

राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थित: । ऋषच्विग्भि: सहितो भीष्म: सर्वैश्व कुरुपुड़वै:

বৈশম্পায়নে ক’লে—গঙ্গানন্দন ধৰ্মাত্মা ভীষ্ম ভ্ৰাতাৰ মৃত্যুত চিন্তা আৰু শোকত আচ্ছন্ন হ’লেও সত্যৱতীৰ পৰামৰ্শত অচল ৰ’ল। ঋত্বিজসকল আৰু কুৰুবংশৰ সকলো শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষৰ সৈতে মিলি তেওঁ ৰজা বিচিত্ৰবীৰ্যৰ সকলো প্ৰেতকাৰ্য ধৰ্মানুসাৰে বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে।

Verse 93

इत्येवं प्रब्र॒ुवन्तस्ते हसन्ति सम नृपाधमा: । वहाँ जो नीच स्वभावके नरेश एकत्र थे

বৈশম্পায়নে ক’লে—এইদৰে পৰস্পৰে কথা ক’বলৈ ক’বলৈ তাতে সমবেত সেই নীচস্বভাৱ ৰজাসকলে হাঁহি উঠি ভীষ্মক উপহাস কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকে ক’লে—“ভৰতবংশত ভীষ্মক তো মহাধৰ্মাত্মা বুলি শুনা যায়। এতিয়া তেওঁ বৃদ্ধ, দেহত ভাঁজ পৰিছে, মূৰৰ চুলি পকা সাদা; তথাপি ইয়ালৈ কিয় আহিছে? ই তো নিৰ্লজ্জ যেন লাগে। প্ৰতিজ্ঞা ভাঙিলে লোকসমাজত কি ক’ব—কেনেকৈ মুখ দেখুৱাব? ‘ভীষ্ম আজীৱন ব্ৰহ্মচাৰী’ বুলি পৃথিৱীজুৰি যি খ্যাতি বিয়পি আছে, সেয়া ব্যৰ্থই হ’ল!”

Verse 102

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि विचित्रवीर्योपरमे दयथधिकशततमो<्ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত সম্ভৱপৰ্বত বিচিত্ৰবীৰ্য-প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত কৰি ত্ৰ্যধিকশততম (এশ দুয়) অধ্যায় শেষ হ’ল।

Verse 109

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपवके अन्तर्गत सम्भवपर्वमनें चित्रांगदोीपाख्यानविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত সম্ভৱপৰ্বত চিত্ৰাঙ্গদ-উপাখ্যান বিষয়ক এশ একতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।