Adhyaya 7
Īśvara-gītā: Vibhūtis of the Supreme Lord and the Paśu–Paśupati Doctrine of Bondage and Release
উত্তৰ বিভাগৰ ঈশ্বৰ-গীতাৰ উপদেশত ভগৱানে ঋষিসকলক কয়—পৰমেষ্ঠিনৰ জ্ঞানেই পুনর্জন্মৰ অন্ত কৰে। ব্ৰহ্মক তেওঁ অতীত, নিষ্কল, অচল, আনন্দস্বৰূপ বুলি নিৰূপণ কৰি সেই পৰম ধামক নিজৰেই ধাম বুলি প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত বিস্তৃত বিভূতি-বৰ্ণনা—দেৱতাসকলৰ মাজত শিৱ, বিষ্ণু, অগ্নি, ইন্দ্ৰ; ঋষিসকলৰ মাজত বসিষ্ঠ, ব্যাস, কপিল; কালমাপত কল্প, যুগ; পুণ্যক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মাৱর্ত, অবিমুক্তক; আৰু গায়ত্ৰী, প্ৰণৱ, পুৰুষসূক্ত আদি প্ৰকাশৰূপত তেওঁ নিজেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত পশু–পশুপতি তত্ত্ব: জীৱ মায়াৰে বদ্ধ, পৰমাত্মাৰ বাহিৰে মুক্তিদাতা নাই। সাংখ্যধৰ্মী বিন্যাসত তত্ত্ব, গুণ, ইন্দ্ৰিয়, তন্মাত্ৰা, প্ৰধান/অব্যক্ত, পাঁচ ক্লেশ আৰু ধৰ্ম–অধৰ্মৰ দুটা পাশ বৰ্ণিত। শেষত অদ্বৈত-ঈশ্বৰবাদ—তেওঁয়েই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ, বন্ধন আৰু বন্ধক, পাশ আৰু বদ্ধ; বিষয়ৰূপে অগোচৰ হলেও সকলো জ্ঞানৰ আধাৰ। পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত মোক্ষ, যোগসাধনা আৰু প্ৰভুৰ পৰমত্ব অধিক স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः / यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰ-বিভাগত, ঈশ্বৰগীতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ অধ্যায় (আৰম্ভ)। ঈশ্বৰে ক’লে—হে সকলো ঋষিগণ, পৰমেষ্ঠীৰ মহিমা শুনা; যাঁক জানিলে পুৰুষ মুক্ত হয় আৰু পুনৰ সংসাৰত নপৰে।
Verse 2
परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम
পৰাত্পৰতৰ ব্ৰহ্ম শাশ্বত, নিষ্কল আৰু ধ্ৰুৱ; নিত্য আনন্দময়, নিৰ্বিকল্প। সেইয়েই মোৰ পৰম ধাম।
Verse 3
अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः
ব্ৰহ্মবিদসকলৰ বাবে মই ব্ৰহ্মা—স্বয়ম্ভূ, বিশ্বতোমুখ। মায়াধিপতি মই দেৱ; পুৰাতন হৰি, অব্যয়।
Verse 4
योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा / आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः
যোগীসকলৰ মাজত মই শম্ভু; নাৰীৰ মাজত গিৰীন্দ্ৰজা দেৱী। আদিত্যসকলৰ মাজত মই বিষ্ণু; বসুসকলৰ মাজত মই পাৱক (অগ্নি)।
Verse 5
रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् / ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्
ৰুদ্ৰসকলৰ মাজত মই শংকৰ; উৰা-চৰা কৰাসকলৰ মাজত মই গৰুড়। গজেন্দ্ৰসকলৰ মাজত মই ঐৰাৱত; শস্ত্ৰধাৰীসকলৰ মাজত মই ৰাম।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः / शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्
ঋষিসকলৰ মাজত মই বশিষ্ঠ, দেৱসকলৰ মাজত মই শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)। শিল্পীসকলৰ মাজত মই বিশ্বকৰ্মা, আৰু অমৰ-বিৰোধীসকলৰ মাজত মই প্ৰহ্লাদ।
Verse 7
मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः / वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः
মুনিসকলৰ মাজত মই ব্যাস, গণসকলৰ মাজত মই বিনায়ক। বীৰসকলৰ মাজত মই বীৰভদ্ৰ, আৰু সিদ্ধসকলৰ মাজত মই মুনি কপিল।
Verse 8
पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः / वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्
পৰ্বতসকলৰ মাজত মই মেৰু, নক্ষত্ৰসকলৰ মাজত মই চন্দ্ৰ। অস্ত্ৰসমূহৰ মাজত মই বজ্ৰ, আৰু ব্ৰতসমূহৰ মাজত মই সত্য।
Verse 9
अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः / आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः
ভোগীসকল (নাগসকল)ৰ মাজত মই দেৱ অনন্ত, সেনানায়কসকলৰ মাজত মই পাৱকী (অগ্নি)। আশ্ৰমসমূহৰ মাজত মই গাৰ্হস্থ্য, আৰু ঈশ্বৰসকলৰ মাজত মই মহেশ্বৰ।
Verse 10
महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् / कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः
কল্পসমূহৰ মাজত মই মহাকল্প, যুগসমূহৰ মাজত মই কৃত (সত্য) যুগ। সকলো যক্ষৰ মাজত মই কুবেৰ, আৰু গণেশসকলৰ গণৰ মাজত মই বীৰক।
Verse 11
प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् / वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्
প্ৰজাপতিসকলৰ মাজত মই দক্ষ, সকলো ৰাক্ষসৰ মাজত মই নিৰৃতি। বলৱানসকলৰ মাজত মই বায়ু, আৰু দ্বীপসমূহৰ মাজত মই পুষ্কৰ।
Verse 12
मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च / वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्
মৃগেন্দ্ৰসকলৰ মাজত মই সিংহ, যন্ত্ৰ-উপকৰণসমূহৰ মাজত মই ধনু। বেদসমূহৰ মাজত মই সামবেদ, আৰু যজুঃ-মন্ত্ৰসমূহৰ মাজত মই শতৰুদ্ৰীয়।
Verse 13
सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् / सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु
সকলো জপযোগ্য মন্ত্ৰৰ মাজত মই সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী), গুহ্য মন্ত্ৰৰ মাজত মই প্ৰণৱ (ওঁ)। সূক্তসমূহৰ মাজত মই পৌৰুষ সূক্ত, আৰু সামগানসমূহৰ মাজত মই জ্যেষ্ঠ-সাম।
Verse 14
सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् / ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्
সকলো বেদাৰ্থ সত্যৰূপে জনা বিদ্বানসকলৰ মাজত মই স্বায়ম্ভুৱ মনু। দেশসমূহৰ মাজত মই ব্ৰহ্মাৱর্ত, আৰু তীৰ্থক্ষেত্ৰসমূহৰ মাজত মই অবিমুক্তক।
Verse 15
विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् / भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च
বিদ্যাসকলৰ মাজত মই আত্মবিদ্যা, জ্ঞানসমূহৰ মাজত মই পৰম ঐশ্বৰ জ্ঞান (ঈশ্বৰ-তত্ত্বৰ জ্ঞান)। ভূতসমূহৰ মাজত মই ব্যোম (আকাশ), আৰু সত্ত্বসমূহৰ মাজত মই মৃত্যুই।
Verse 16
पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् / गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः
বন্ধনসমূহৰ মাজত মই মায়া; গণনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰোঁতাসকলৰ মাজত মই কাল। সকলো গতিৰ মাজত মই একাই মুক্তি; আৰু পৰম তত্ত্বসমূহৰ মাজত মই পৰমেশ্বৰ।
Verse 17
यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् / तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्
এই লোকত যি কিবা উৎকৃষ্ট সত্ত্ব, তেজ আৰু বলযুক্ত—সেই সকলোকে মোৰ দিব্য তেজৰ বিস্তৃত প্ৰকাশ বুলি জানিবা।
Verse 18
आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः / तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः
সংসাৰচক্ৰত ঘূৰি ফুৰা সকলো আত্মা ‘পশু’ বুলি কোৱা হৈছে। তেওঁলোকৰ অধিপতি মই দেৱ; জ্ঞানীসকলে মোক ‘পশুপতি’ বুলি স্মৰণ কৰে।
Verse 19
मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया / मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः
মোৰ স্বলীলাৰে মই এই পশুসদৃশ জীৱসকলক মায়াপাশেৰে বান্ধোঁ; আৰু বেদজ্ঞসকলে কয়—বন্ধিত পশুসকলৰ মোচক মই একাই।
Verse 20
मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते / मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्
মায়াপাশেৰে বন্ধিতসকলৰ বাবে মোক বাদ দি আন কোনো মোচক নাই—মই পৰমাত্মা, সকলো ভূতৰ অব্যয় অধিপতি।
Verse 21
चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति / एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः
চৌব্বিশ তত্ত্ব, লগতে মায়া, কৰ্ম আৰু গুণ—এই সকলো পশুপতি ঈশ্বৰৰ অধীন জীৱ (পশু)ক বাঁধি থোৱা পাশ; এইবোৰেই ক্লেশৰূপে জীৱবন্ধনৰ কাৰণ।
Verse 22
मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः / एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे
মন, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ; লগতে আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী—এই আটটাক প্ৰকৃতি বুলি কোৱা হয়; আন তত্ত্বসমূহ ইহাৰ বিকাৰ (পৰিণাম)।
Verse 23
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् / पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता
কাণ, ত্বক, দুটা চকু, জিভ আৰু নাক—এই পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়। গুদ আৰু উপস্থ, হাত আৰু পা, আৰু বাক্—এইবোৰ মিলি দহ ইন্দ্ৰিয় বুলি মানা হয়।
Verse 24
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च / त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এইবোৰো তত্ত্ব। এইদৰে প্ৰকৃতি-জাত তেইশ তত্ত্ব কোৱা হৈছে।
Verse 25
चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् / अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्
গুণলক্ষণযুক্ত অব্যক্ত প্ৰধানেই চৌব্বিশতম তত্ত্ব। ইয়াৰ ন আদি, ন মধ্য, ন অন্ত; ইহাই জগতৰ পৰম কাৰণ।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् / साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণ বুলি কোৱা হৈছে। যেতিয়া ইহঁত সমত্বত স্থিত থাকে, তেতিয়া সেই অৱস্থা ‘অব্যক্ত’; জ্ঞানীয়ে তাক আদ্য প্ৰকৃতি বুলি জানে।
Verse 27
सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् / गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः
সত্ত্বক জ্ঞানস্বৰূপ, তমক অজ্ঞান, আৰু ৰজক মিশ্ৰ অৱস্থা বুলি কোৱা হৈছে। গুণৰ অসম প্ৰাধান্যৰ পৰাই বুদ্ধিৰ বৈচিত্ৰ্য জন্মে—এই কথা কবি-জ্ঞানীয়ে জানে।
Verse 28
धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ / मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये
ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম—এই দুটা ফাঁসক বন্ধন বুলি কোৱা হয়। মোৰ, ঈশ্বৰৰ, চৰণত অৰ্পিত কৰ্ম কোনোবাৰ বাবে বন্ধনৰ কাৰণ, আৰু কোনোবাৰ বাবে মুক্তিৰ উপায় হয়।
Verse 29
अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् / क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्
অবিদ্যা, অস্মিতা (অহংভাব), ৰাগ, দ্বেষ আৰু অভিনিবেশ (জীৱনাসক্তি)—এই পাঁচটাক ‘ক্লেশ’ বুলি কোৱা হয়; ইহঁত অচল পাশ, যাৰ দ্বাৰা আত্মা বদ্ধ হয়।
Verse 30
एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते / मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति
এই পাশসমূহৰ কাৰণ ‘মায়া’ বুলি কোৱা হয়। সেই অব্যক্ত মূল-প্ৰকৃতি মোৰ শক্তি; ই মোৰ ভিতৰতে অৱস্থিত থাকে।
Verse 31
स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च / विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः
তেওঁয়েই মূল-প্ৰকৃতি, তেওঁয়েই প্ৰধান, আৰু তেওঁয়েই পুৰুষো। মহৎ আদি সকলো বিকাৰ তেওঁৰেই ৰূপ-পরিণাম; তেওঁয়েই দেৱদেৱ, সনাতন ঈশ্বৰ।
Verse 32
स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव / स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्
তেওঁয়েই বন্ধন, আৰু তেওঁয়েই বন্ধনকৰ্তাও। তেওঁয়েই পাশ, আৰু তেওঁয়েই পশু (বন্ধিত জীৱ)ও। তেওঁ সকলো জানে, কিন্তু তেওঁক জানোতা কোনো নাই; সেয়ে জ্ঞানীসকলে তেওঁক অগ্ৰ্য, পুৰাতন পুৰুষ বুলে।
Frequently Asked Questions
Brahman is described as ‘beyond the beyond,’ eternal, partless, unshakable, and ever-blissful—free from conceptual distinctions—yet simultaneously identified as the Lord’s own supreme abode, expressing a Vedāntic absolute framed within personal theism.
The jīvas are ‘bound beings’ (paśu) fettered by māyā, karma, guṇas, tattvas, and kleśas; the Lord is Paśupati, the sole liberator. The chapter further intensifies the non-dual theistic stance by declaring the Lord as Prakṛti and Puruṣa, and even as bondage and the bound, while remaining beyond objectification by any knower.
The enumeration functions as a diagnostic map of bondage (pāśa): mind–intellect–ego, the elements, sense faculties, tanmātras, guṇas, and pradhāna/avyakta are presented as the structural conditions through which māyā operates—yet all are subordinated to the Lord’s sovereignty as the ultimate cause and the only source of release.