Adhyaya 6
Īśvara-gītā: Antaryāmin, Kāla, and the Divine Ordinance Governing Creation, Preservation, and Pralaya
উত্তৰভাগৰ ঈশ্বৰগীতাত ঈশ্বৰ সমবেত ঋষিসকলক জনায় যে বেদপ্ৰসিদ্ধ পৰমেশ্বৰেই জগতৰ একমাত্ৰ স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু সংহাৰকৰ্তা। তেওঁৰ প্ৰকাশিত বিভূতি মায়াৰ দ্বাৰা দেখুওৱা দৃষ্টান্তমাত্ৰ; কিন্তু তত্ত্বতঃ তেওঁ সকলো জীৱৰ অন্তৰত ‘অন্তৰ্যামী’ ৰূপে মধ্যস্থ, বস্তুৰ দৰে বিস্তৃত নহয়। তেওঁৰ ক্রিয়াশক্তিয়ে সকলো কৰ্ম প্ৰৱৰ্তায়; কালো তেওঁৰেই কাৰ্যৰূপ, কলাসমূহৰ জৰিয়তে বিশ্বক গতি দিয়ে। মায়া প্ৰৱৰ্তিত হ’লে প্ৰধান-পুৰুষ সংযোগে মহৎ আদি তত্ত্বৰ উদ্ভৱ হয়; তাৰ পৰা হিৰণ্যগৰ্ভ আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিকাৰ্য প্ৰকাশ পায়। নাৰায়ণ পালন কৰে আৰু ৰুদ্ৰ সংহাৰ কৰে—সকলো দিৱ্য আজ্ঞাৰে, সেয়ে বৈষ্ণৱ-শৈৱ সমন্বয় স্থাপিত হয়। দেৱতা, মনু, কালবিভাগ, লোক আৰু অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড সকলো তেওঁৰ বিধানত; সকলো তেওঁৰ শক্তি, আৰু মহেশৰ অধীন মুক্তিদায়ক জ্ঞান জীৱক সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ে এই জ্ঞানৰ সাধনা-ধ্যানৰ দিশ উন্মোচন কৰিব।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः / वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত (ঈশ্বৰগীতাত) পঞ্চম অধ্যায়। ঈশ্বৰে ক’লে—হে ঋষিসকল, সকলোৱে যথাৱিধি শুনা; মই ঈশৰ মাহাত্ম্য ক’ম, যি বেদবিদে জানে।
Verse 2
सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता / सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः
মই একাই সকলো লোকৰ একমাত্ৰ স্ৰষ্টা, একমাত্ৰ ৰক্ষক আৰু একমাত্ৰ সংহাৰক; মই সনাতন সৰ্বাত্মা পৰমাত্মা।
Verse 3
सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् / मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः
মইয়ে সকলো জীৱ আৰু বস্তুৰ অন্তৰ্যামী আৰু পিতা। এই সকলো মোৰ ভিতৰত, মধ্যত আৰু অন্তঃস্থিত ৰূপে অৱস্থিত; কিন্তু মই জড় বস্তুৰ দৰে কেৱল সৰ্বত্ৰ ছড়াই থকা নহয়।
Verse 4
भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् / ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया
হে বিপ্ৰসকল! তোমালোকে যি মোৰ অদ্ভুত স্বৰূপ দেখিলা, সেয়া মোৰ স্বভাৱৰ কেৱল উপমা; মোৰ মায়াৰে মই নিজেই তাক দেখুৱালোঁ।
Verse 5
सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः / प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम
মই সকলো ভাব আৰু সকলো জীৱৰ অন্তৰত সমবস্থিত। মইয়ে সমগ্ৰ জগতক ক্ৰিয়াত প্ৰেৰণা দিওঁ—এইয়াই মোৰ ক্ৰিয়া-শক্তি।
Verse 6
ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्
যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব চেষ্টিত হয় আৰু নিজৰ স্বভাৱ অনুসৰণ কৰে, সেয়া মই—কাল। কলাত্মক এই সমগ্ৰ জগতক মই প্ৰেৰণা দিওঁ।
Verse 7
एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः / संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! মোৰ এক অংশেৰে মই এই সমগ্ৰ জগত প্ৰকাশ কৰোঁ; আৰু মোৰ এক (অখণ্ড) ৰূপেৰে তাক সংহাৰ কৰোঁ। সেয়ে মোৰ অৱস্থা দ্বিবিধ—সৃষ্টি আৰু সংহাৰ।
Verse 8
आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः / क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ
মই আদি-মধ্য-অন্তৰহিত; মই মায়া-তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তিত কৰোঁ, আৰু সৃষ্টিৰ আৰম্ভণিতে প্ৰধান আৰু পুৰুষ—উভয়কেই ক্ষোভিত কৰোঁ।
Verse 9
ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् / महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते
সেই দুয়োটাৰ পৰস্পৰ সংযুক্তিৰ পৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব জন্মে; আৰু মহৎ আদি তত্ত্বৰ ক্ৰমত মোৰ দিব্য তেজ বিস্তাৰ পায়।
Verse 10
यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः / हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः
যি সমগ্ৰ জগতৰ সাক্ষী আৰু কালচক্ৰৰ প্ৰৱৰ্তক—হিৰণ্যগৰ্ভ আৰু মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য) পৰ্যন্ত—সেও মোৰ দেহৰ পৰাই উদ্ভূত।
Verse 11
तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् / दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः
তাঁক তেওঁ নিজৰ দিব্য ঐশ্বৰ্য আৰু সনাতন জ্ঞানযোগ দান কৰিলে; আৰু কল্পৰ আৰম্ভণিতে স্বয়ংজাত চাৰিবেদ চাৰিজন দ্বিজ ঋষিক অর্পণ কৰিলে।
Verse 12
स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः / दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्
সেই দেব ব্ৰহ্মা মোৰ নিয়োগত, মোৰ ভাবত ভাবিত হৈ, মোৰেই সেই দিব্য ঐশ্বৰ্য সদায় স্বয়ং বহন কৰে।
Verse 13
स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् / भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः
মোৰ নিয়োগত সৰ্বজ্ঞ স্বয়ম্ভূৱেই সকলো লোকৰ নিৰ্মাতা হয়; চতুৰ্মুখ ৰূপ ধৰি তেওঁ নিশ্চয়েই সৃষ্টিৰ সৃষ্টি কৰে।
Verse 14
यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः / ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्
যি নাৰায়ণ অনন্ত, লোকসমূহৰ অব্যয় কাৰণ—সেই মোৰেই পৰম মূৰ্তি; তেওঁেই সৃষ্টিৰ পালন-পোষণ কৰে।
Verse 15
यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः / मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः
সকলো ভূতৰ অন্তকাৰী, কালস্বৰূপ প্ৰভু ৰুদ্ৰ—মোৰ আজ্ঞাৰে তেওঁ সদায় মোৰেই তনুক সংহাৰ কৰিব।
Verse 16
हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि / पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः
অগ্নিয়ে দেৱতাসকলৰ হব্য বহন কৰে আৰু পিতৃসকলৰ বাবে কাব্যও পৌঁছায়; ৰান্ধণো কৰে—তথাপি সেই অগ্নিও মোৰ শক্তিৰে প্ৰেৰিত।
Verse 17
भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् / वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः
ভুক্ত আহাৰক দিন-ৰাত জীৰ্ণ কৰোৱা ভগৱান বৈশ্বানৰ অগ্নি, ঈশ্বৰৰ নিয়োগতেই কাৰ্য কৰে।
Verse 18
यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः / सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः
সকলো জলৰ উৎস, দেৱশ্ৰেষ্ঠ বৰুণো কেৱল পৰমেশ্বৰ ঈশ্বৰ (ঈশ)ৰ আদেশতেহে সমগ্ৰ জগতক পুনৰ্জীৱিত কৰিব পাৰে।
Verse 19
यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः / मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि
যি সকলো ভূতৰ অন্তৰত অৱস্থিত আৰু বাহিৰত দেৱ প্ৰভঞ্জন (বায়ু) ৰূপে বিচৰণ কৰে, সি মোৰ আজ্ঞাতেই জীৱসমূহৰ শৰীৰ ধাৰণ কৰি ৰাখে।
Verse 20
यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः / सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते
মানুহক সঞ্জীৱিত কৰা আৰু দেৱসকলৰ বাবে অমৃতৰ ভঁৰাল সোমো, কোৱা হয়, মোৰ নিয়োগে প্ৰেৰিত হৈহে কাৰ্য কৰে।
Verse 21
यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा / सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः
যি নিজৰ স্বজ্যোতিতে সদায় সমগ্ৰ জগতক আলোকিত কৰে, সিয়েই সূৰ্যৰূপে বৰষুণ বিস্তাৰ কৰে; আৰু স্বয়ম্ভূ প্ৰভু শাস্ত্ৰ-অধিকাৰেৰে সকলো বিধান স্থাপন কৰে।
Verse 22
यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः / यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
সমগ্ৰ জগতৰ শাসক আৰু সকলো অমৰৰ ঈশ্বৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ও—যি যজ্ঞকাৰীক ফল দিয়ে—সিও মোৰ আজ্ঞাতেই কাৰ্য কৰে।
Verse 23
यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह / यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः
যি এই লোকত অসাধুসকলক শাস্তি দিয়ে বিধি-নিয়মে সংযম স্থাপন কৰে, সেয়াই দেৱদেৱৰ নিয়োগত বৈবস্বত যমদেৱ।
Verse 24
यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः / सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा
যি সকলো ধনৰ অধিপতি আৰু ধন বিতৰণকাৰী—সেই কুবেৰো সদায় কেৱল ঈশ্বৰৰ নিয়োগতহে কাৰ্য কৰে।
Verse 25
यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः / मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा
যি সকলো ৰাক্ষসৰ নাথ আৰু তামসিকসকলক ফল প্ৰদান কৰে—সেই দেৱ নিৰৃতি মোৰ নিয়োগত সদায় কাৰ্য কৰে।
Verse 26
वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः / ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया
বেতাল, গণ আৰু ভূতসমূহৰ দলৰ স্বামী, ভোগফল প্ৰদানকাৰী—ভক্তসকলৰ বাবে তেওঁ ঈশান; তথাপি তেওঁ মোৰ আজ্ঞাতেই স্থিত থাকে।
Verse 27
यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः / रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
অঙ্গিৰাৰ শিষ্য আৰু ৰুদ্ৰগণৰ অগ্ৰণী বামদেৱ—যোগীসকলৰ নিত্য ৰক্ষক—সেয়ো মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰেই কাৰ্য কৰে।
Verse 28
यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः / विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल
যি সমগ্ৰ জগতৰ পূজ্য হৈও বিঘ্নকাৰক ৰূপে থাকে—ধৰ্মনেতা সেই বিনায়কো নিশ্চয় মোৰ আদেশতেই প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 29
यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः / स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः
ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, দেৱসেনাপতি প্ৰভু—সেই স্কন্দ নিত্য অৱস্থান কৰে; স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে নিযুক্ত আৰু প্ৰেৰিত হৈ।
Verse 30
ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः / सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः
আৰু প্ৰজাসকলৰ অধিপতি মৰীচি আদি মহর্ষিসকল—তেওঁলোকে পৰম প্ৰভুৰ নিয়োগতেই নানা লোক সৃষ্টি কৰে।
Verse 31
या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् / पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्
যি শ্ৰী (লক্ষ্মী) সকলো ভূতক বিপুল সমৃদ্ধি দান কৰে—সেই নাৰায়ণৰ পত্নী মোৰ অনুগ্ৰহতেই অৱস্থিত।
Verse 32
वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती / सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते
যি দেৱী সৰস্বতী বিপুল বাক্ দান কৰে—তেওঁও ঈশ্বৰৰ নিয়োগে প্ৰেৰিত হৈ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 33
याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति / सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी
যি দেৱী সকলো প্ৰাণীক—অতি ঘোৰ হলেও—নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে, সেই সাবিত্ৰী দেৱী স্মৰণ হ’লে দেৱসকলৰ আজ্ঞা অনুসাৰে কাৰ্য কৰে।
Verse 34
पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी / यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा
পাৰ্বতী পৰমা দেৱী, ব্ৰহ্মবিদ্যা প্ৰদানকাৰিণী। তেওঁক বিশেষভাৱে ধ্যান কৰিলেও, তেওঁও মোৰ বচন অনুসাৰেই চলেন।
Verse 35
यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः / दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः
অনন্ত মহিমাময় অনন্ত শেষ—সকলো দেৱৰ প্ৰভু—শিৰত লোকসমূহ ধাৰণ কৰে; তথাপি তেওঁও দেৱীয় নিয়োগ অনুসাৰেই কৰে।
Verse 36
यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः / पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः
যি অগ্নি সদায় সংৱৰ্তক, বডৱা-ৰূপে অৱস্থিত হৈ সমগ্ৰ সাগৰ পান কৰে; সেয়াও ঈশ্বৰৰ নিয়োগতহে কৰে।
Verse 37
ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः / पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः
এই জগতত প্ৰসিদ্ধ তেজস্বী চৌদ মনু যিসকলে সকলো প্ৰজাক পালন কৰে; তেওঁলোকেও তেওঁৰ নিয়োগতহে কৰে।
Verse 38
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ / अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः
আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, মৰুত আৰু অশ্বিন—আৰু আন সকলো দেৱতাও—কেৱল মোৰ শাস্ত্ৰ-আজ্ঞাতেই প্রতিষ্ঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত।
Verse 39
गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः / यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः
গন্ধৰ্ব, গৰুড়, ঋক্ষ, সিদ্ধ, সাধ্য আৰু চাৰণ; লগতে যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু পিশাচ—সকলোৱে স্বয়ম্ভূৰ শাস্ত্ৰ-বিধান অনুসাৰে নিজ নিজ স্থানত স্থিত।
Verse 40
कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः
কলা, কাষ্ঠা, নিমেষ, মুহূর্ত, দিন আৰু ৰাতি; লগতে ঋতু, পক্ষ আৰু মাস—এই সকলো প্ৰজাপতিৰ শাস্ত্ৰ-বিধানত প্রতিষ্ঠিত।
Verse 41
युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने / पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे
যুগ আৰু মন্বন্তৰ মোৰ শাসনত স্থিত; তদ্ৰূপ পৰা আৰু পৰাৰ্ধ আদি, আৰু কালৰ অন্য সকলো ভেদো সেই নিয়ম অনুসাৰেই।
Verse 42
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च / नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः
চাৰি প্ৰকাৰৰ সকলো ভূত—স্থাৱৰ আৰু চৰ—পৰমাত্মা দেৱৰ নিয়োগেৰে মাত্ৰ নিজ নিজ গতিত প্ৰৱৰ্তি আৰু স্থিত থাকে।
Verse 43
पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् / ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः
স্বয়ম্ভূৰ বিধানত সকলো পাতাল, সকলো ভুৱন আৰু সকলো ব্ৰহ্মাণ্ড নিয়মবদ্ধভাৱে নিৰন্তৰ চলি থাকে।
Verse 44
अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया / प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः
মোৰ আজ্ঞাৰে অগণিত ব্ৰহ্মাণ্ড—অতীত যুগৰো—প্ৰকাশ পাইছে, আৰু সেয়া চাৰিওফালে সৃষ্ট পদাৰ্থসমূহৰ ধাৰাৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 45
ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः / वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः
ব্ৰহ্মাণ্ডসমূহ নিজৰ অন্তৰ্নিহিত বস্তু-তত্ত্বসহ উৎপন্ন হ’ব, আৰু সেয়া চিৰকাল পৰম পৰমাত্মাৰ আজ্ঞা বহন কৰি পালন কৰিব।
Verse 46
भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते
পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মন আৰু বুদ্ধি—আৰু ভূতসমূহৰ আদিস্ৰোত আদিপ্ৰকৃতি—সকলো মোৰ নিয়োগত চলি থাকে।
Verse 47
याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् / माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः
যি মায়া সমগ্ৰ জগতৰ যোনি আৰু সকলো দেহধাৰীৰ মোহিনী, সি নিত্য বিবর্তিত হয়; কিন্তু সেয়াও ঈশ্বৰৰ নিয়োগতেহে।
Verse 48
यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः / आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः
যি সকলো দেহধাৰীৰ ভিতৰত দেৱস্বৰূপ পৰম পুৰুষ বুলি কীৰ্তিত, সেই আত্মাই ঈশ্বৰৰ নিয়োগ অনুসাৰে নিত্য বৰ্তে।
Verse 49
विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् / सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी
যি বিদ্যাৰে মোহৰ কাদামাটি ঝাৰি সেই পৰম পদ দেখা যায়, সেই মোক্ষদায়িনী বিদ্যাও মহেশৰ নিয়োগাধীন।
Verse 50
बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् / मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्
ইয়াত বেছি ক’লে কি লাভ? এই সমগ্ৰ জগত মোৰ শক্তিস্বৰূপ; মোৰ দ্বাৰাই সকলো প্ৰেৰিত, আৰু প্ৰলয়ত মোৰ মাজতেই লীন হয়।
Verse 51
अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः / परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
মইয়েই ভগৱান ঈশ, মইয়েই সনাতন স্বয়ং-জ্যোতি; মই পৰমাত্মা, পৰব্ৰহ্ম—মোৰ বাহিৰে আন একো নাই।
Verse 52
इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया / ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्
এইদৰে এই পৰম জ্ঞান মই তোমালোকক ক’লোঁ; ইয়াক জানিলে জীৱ জন্ম-সংসাৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Kāla is presented as the Lord Himself in an operative mode: the power by which the universe moves, acts according to svabhāva, and cycles through manifestation and reabsorption—governing kalā-s, yugas, and manvantaras under divine ordinance.
The Supreme is declared the inner Self (antaryāmin) of all beings; the cosmos is His Śakti and functions by His command. Liberation occurs when delusion is removed and the Supreme Abode is known through the liberating knowledge said to stand under Maheśa’s governance—implying a Vedāntic identity of the Self with the Supreme, expressed in devotional-theistic language.
It portrays Nārāyaṇa (Ananta) as the Lord’s supreme manifestation responsible for protection, while Rudra—whose nature is Time—performs dissolution by the same Lord’s command; Brahmā creates under commission. This integrates sectarian functions into a single supreme sovereignty.