Adhyaya 43
Naimittika-pralaya and the Theology of Kāla: Seven Suns, Saṃvartaka Fire, Flood, and Varāha Kalpa
পূৰ্ব অধ্যায় সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত সৃষ্টিৰ বংশ, মন্বন্তৰ আদি জ্ঞান লাভ কৰা ঋষিসকলে কূৰ্ম‑নাৰায়ণক প্ৰতিসৰ্গ (দ্বিতীয় সৃষ্টি) ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ভগৱানে প্ৰলয়ক চাৰি ভাগত বিভাজন কৰে—নিত্য, নৈমিত্তিক (কল্পান্তে), প্ৰাকৃত (মহৎৰ পৰা বিশেষলৈ তত্ত্বৰ লয়) আৰু আত্যন্তিক (জ্ঞানদ্বাৰা মোক্ষ); আত্যন্তিকত যোগীৰ পৰমাত্মাত লয়ো সূচিত। তাৰপিছত নৈমিত্তিক‑প্ৰলয়ত শতবছৰ অনাবৃষ্টি‑দুৰ্ভিক্ষ, সাত সূৰ্যৰ উদয়, ৰুদ্ৰ‑কালৰুদ্ৰশক্তিসম্পন্ন সংৱৰ্তক অগ্নিয়ে মহৰ্লোকলৈকে দহন কৰি বিশ্ব এক তেজত পৰিণত হোৱা বৰ্ণিত। পাছত ঘন মেঘে অগ্নি নুমাই শত শত বছৰ বৰষুণ দি বিশ্ব প্লাবিত কৰে; শেষত এক মহাসাগৰ মাত্ৰ থাকে আৰু প্ৰজাপতি যোগনিদ্ৰাত প্ৰৱেশ কৰে। অন্তত বৰ্তমান যুগ সাত্ত্বিক বৰাহ‑কল্প বুলি, গুণভেদে হৰি/হৰ/প্ৰজাপতি‑প্ৰধান কল্পৰ কথা, আৰু ভগৱানে নিজকে মন্ত্র, যজ্ঞ, ক্ষেত্ৰজ্ঞ, প্ৰকৃতি আৰু কালৰূপে সৰ্বব্যাপী ঘোষণা কৰি শৈৱ‑বৈষ্ণৱ সমন্বয় আৰু যোগপথে অমৰত্বৰ উপদেশ দৃঢ় কৰে—পৰৱৰ্তী প্ৰতিসৰ্গ বৰ্ণনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। সূত ক’লে—নাৰায়ণৰ মুখেৰে উচ্চাৰিত এই তত্ত্ববিজ্ঞান শুনি মুনিসকলে কূৰ্মৰূপধাৰী প্ৰভু দেৱক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च
মুনিসকলে ক’লে—আপুনি আমাক ধৰ্ম আৰু মোক্ষজ্ঞান বিস্তাৰে কৈছে; লগতে লোকসমূহৰ সৃষ্টিবিস্তার, বংশপৰম্পৰা আৰু মন্বন্তৰসমূহৰ ক্ৰমো বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 3
प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्
হে মাধৱ! এতিয়া আপুনি আমাক প্ৰতিসৰ্গ—দ্বিতীয় সৃষ্টি—বিষয়ে ক’বলৈ যোগ্য। হে ভূতসমূহৰ অধীশ, ভূত-ভৱিষ্যৰ ঈশ্বৰ! আগতে যেনেকৈ কৈছিল, তেনেকৈয়ে বৰ্ণনা কৰক।
Verse 4
सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्
সূত ক’লে—তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি কূৰ্মৰূপধাৰী ভগৱান, মহাযোগী, সকলো ভূতৰ প্ৰতিসঞ্চাৰ—লয়লৈ প্ৰত্যাৱর্তন—বিষয়ে ক’লে।
Verse 5
कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः
কূৰ্ম ভগৱানে ক’লে—এই পুৰাণত প্ৰতিসঞ্চাৰ (প্ৰলয়) চাৰিধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে—নিত্য, নৈমিত্তিক, প্ৰাকৃত আৰু আত্যন্তিক।
Verse 6
यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः
জগতত সদায় দেখা পোৱা ভূতক্ষয়ক মুনিসকলে নিত্য বুলি কীৰ্তন কৰে; তাৰ নাম ‘প্ৰতিসঞ্চৰ’—বাৰে বাৰে লয়লৈ উভতি যোৱা।
Verse 7
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः
কল্পান্তত যি ব্রাহ্ম নৈমিত্তিক প্ৰলয় ঘটে, সেয়া কোৱা হ’ল; আৰু তাৰ পাছত এই ত্ৰিলোকৰ ‘প্ৰতিসৰ্গ’—পুনৰ প্ৰকাশ—মনীষীসকলে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 8
महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः
মহৎৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিশেষান্তলৈ তত্ত্বপৰম্পৰা যেতিয়া ক্ষয়লৈ যায়, তেতিয়া কালচিন্তকসকলে একে ‘প্ৰাকৃত প্ৰতিসৰ্গ’ বুলি কয়।
Verse 9
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः
জ্ঞানৰ দ্বাৰা যোগীৰ পৰমাত্মাত আত্যন্তিক প্ৰলয় কোৱা হৈছে; এই প্ৰলয় আৰু (তাৰ) প্ৰতিসৰ্গ কালচিন্তাত নিমগ্ন দ্বিজসকলে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 10
आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः
ইয়াত আত্যন্তিক প্ৰলয় সাধনসহ কোৱা হ’ল; এতিয়া মই তোমালোকক নৈমিত্তিক প্ৰলয় সংক্ষেপে ক’ম।
Verse 11
चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः
সহস্ৰ চতুৰ্যুগৰ অন্তত প্ৰতিসংহাৰৰ মহাকাল উপস্থিত হ’লে, প্ৰজাপতিয়ে প্ৰজাসকলক নিজৰ আত্মাত স্থাপন কৰি পুনঃসৃষ্টিত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 12
ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी
তাৰ পিছত ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি উদ্ভৱ হয়—অত্যন্ত তীব্ৰ, শতবছৰব্যাপী—যি ভূতক্ষয়কাৰিণী, ঘোৰ আৰু সৰ্বভূতবিনাশিনী।
Verse 13
ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
তেতিয়া পৃথিৱীতলত থকা অল্পসাৰ আৰু দুৰ্বল প্ৰাণশক্তিযুক্ত সত্ত্বসমূহ প্ৰথমে লয় পায় আৰু মৃৎতত্ত্বত লীন হৈ ‘ভূমি’ অৱস্থা লাভ কৰে।
Verse 14
सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः
তাৰ পিছত দিবাকৰ সপ्तरশ্মিৰথৰূপে উদিত হয়; কিৰণসমূহেৰে জল পান কৰি তেওঁ অসহ্য তেজে দীপ্তিমান হয়।
Verse 15
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
তেওঁৰ সাতটা ৰশ্মিয়ে মহাসাগৰৰ জল পান কৰে; সেই আহাৰে পুষ্ট হৈ সিহঁত দীপ্ত হয় আৰু নিশ্চয়েই সাত সূৰ্যৰূপে পৰিণত হয়।
Verse 16
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा
তেতিয়া সেই ৰশ্মিসমূহ সাতটা সূৰ্য হৈ চাৰিও দিশত প্ৰজ্বলিত হ’ল; অগ্নিশিখাৰ জিভাৰ দৰে এই সমগ্ৰ চতুৰ্লোকক দগ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
হে বিপ্ৰসকল, সেই সাত ভাস্কৰ ৰশ্মিৰে ঊৰ্ধ্ব আৰু অধঃ সকলোফালে ব্যাপি পৰিল; আৰু যুগান্ত অগ্নিৰ দৰে দাহক প্ৰতাপে দীপ্ত হ’ল।
Verse 18
ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
সেই সূৰ্যসমূহ জলৰ আৰ্দ্ৰতাৰে দীপ্ত, বহু সহস্ৰ ৰশ্মিধাৰী হৈ আকাশ আৱৰি থিয় হৈ ৰ’ল আৰু পৃথিৱীক দগ্ধ কৰিলে।
Verse 19
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत
তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ প্ৰতাপে দগ্ধ হোৱা পৃথিৱী—পৰ্বত, নদী, সাগৰ আৰু দ্বীপসহ—সকলো স্নিগ্ধতা হেৰুৱাই পৰম শুষ্ক অৱস্থালৈ গ’ল।
Verse 20
दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्
সেয়া চাৰিওফালে দীপ্ত, অবিচ্ছিন্ন ৰশ্মিৰে সম্পূৰ্ণ আৱৃত হ’ল—তলত আৰু ওপৰত লেগি থাকি, আৰু তিৰ্যক দিশতো বিস্তাৰ হৈ।
Verse 21
सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत
সূৰ্যৰূপ অগ্নিয়ে প্ৰজ্বলিত হৈ যিসকল বস্তু পৰস্পৰে মিলি যায়, একত্ব লাভ কৰি সিহঁত নিশ্চয় একেটা জ্বালাত পৰিণত হয়।
Verse 22
सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा
সেই অগ্নি হৈ সৰ্বলোক-বিনাশ সাধন কৰি, মহাকুণ্ডলীৰ দৰে পাক খাই, নিজৰ আত্মতেজে এই চতুৰ্লোকময় সমগ্ৰ জগতক দগ্ধ কৰে।
Verse 23
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते
তাৰ পিছত চল-অচল সকলো প্ৰলয়ত লীন হ’লে, বৃক্ষ আৰু তৃণশূন্য ভূমি কূৰ্মৰ পিঠত আশ্ৰিত হৈ প্ৰকাশ পায়।
Verse 24
अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः
সৰ্বত্র পূৰ্ণ হৈ থকা এই জগত জ্বলন্ত ভাটাৰ দৰে দীপ্ত হয়; আৰু সেই শিখাৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ সকলো পুনৰায় সম্পূৰ্ণ জ্বলি উঠে।
Verse 25
पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
পাতালত থকা আৰু মহাসাগৰত প্ৰৱিষ্ট সকলো সত্ত্ব তেতিয়া লীন হয়, আৰু ভূমিতত্ত্বত বিলীন হৈ ভূমিত্ব লাভ কৰে।
Verse 26
द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः
দ্বীপ, পৰ্বত, বৰ্ষ আৰু মহাসাগৰ—সকলোকে ভস্মসাৎ কৰি, সপ্তাত্মা প্ৰভু পাৱক প্ৰলয়কালত অধিপতি-ৰূপে স্থিত থাকে।
Verse 27
समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
পৃথিৱীত আশ্ৰিত হৈ জ্বলন্ত সেই সমিদ্ধ অগ্নিয়ে, সাগৰ, নদী আৰু পাতালৰ পৰা সকলো দিশৰ জল পান কৰি ল’লে।
Verse 28
ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः
তাৰ পাছত ৰুদ্ৰ-তেজে বিস্তাৰিত দীপ্তাত্মা সংৱৰ্তক, মহাপৰ্বত অতিক্ৰম কৰি লোকসমূহ দহি পেলায়।
Verse 29
स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति
সেই দেৱে পৃথিৱী দগ্ধ কৰি ৰসাতলকো শুষ্ক কৰিলে; তলৰ পৰা পৃথিৱী দহি, পাছত ওপৰলৈ দিবলোককো দহিব।
Verse 30
योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु
ইয়াত সেই সংৱৰ্তক বহ্নিৰ শিখা শত শত যোজন, সহস্ৰ আৰু অযুত (দহ হাজাৰ) যোজনলৈকে ওপৰলৈ উঠে।
Verse 31
गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः
তেতিয়া কালৰুদ্ৰৰ প্ৰচোদনাত সেই দীপ্ত অগ্নিয়ে গন্ধৰ্ব, পিশাচ, যক্ষ, উৰগ (নাগ) আৰু ৰাক্ষসসকলক দগ্ধ কৰে।
Verse 32
भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्
ভূলোক, ভুৱৰ্লোক, স্বৰ্গলোক আৰু মহৰ্লোক—যাৰ দেহেই সমগ্ৰ বিশ্ব সেই কাল নিজেই কালাগ্নি হৈ সকলো নিঃশেষে দগ্ধ কৰে।
Verse 33
व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते
যেতিয়া এই সকলো লোক অগ্নিয়ে তিৰ্যক আৰু ঊৰ্ধ্ব দিশে ব্যাপ্ত কৰে, তেতিয়া সেই তেজত লীন হৈ সমগ্ৰ জগত ধীৰে ধীৰে তপ্ত লোহাৰ গুটিৰ দৰে হয়; আৰু তেতিয়া এক অবিভক্ত পোহৰ হিচাপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 34
ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
তাৰ পিছত আকাশত ভয়ংকৰ সংৱৰ্তক মেঘ উঠি আহে—বিদ্যুতে অলংকৃত আৰু হাতীৰ জাকৰ দৰে ঘোৰ গর্জনশীল।
Verse 35
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः
কিছুমান (মেঘ) নীলউৎপলৰ দৰে শ্যাম, কিছুমান কুমুদফুলৰ দৰে ধৱল; কিছুমান ধূম্ৰবৰ্ণ, আৰু কিছুমানৰ মেঘস্তন সোণালী-হালধীয়া বৰ্ণৰ আছিল।
Verse 36
केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे
কিছুমান মেঘ গাধাৰ দৰে বৰ্ণৰ, কিছুমান লাক্ষাৰসৰ ন্যায়। কিছুমান শঙ্খ আৰু কুন্দফুলৰ দৰে শুভ্ৰ, আৰু কিছুমান জাতিফুলত অঞ্জন মিহলি হোৱা দৰে গাঢ় ছাঁযুক্ত।
Verse 37
मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
কিছুমান মেঘ মনঃশিলাৰ দৰে ক’লা, কিছুমান কবুতৰৰ দৰে। কিছুমান ইন্দ্ৰগোপ কীটৰ দৰে ৰঙা, কিছুমান হৰিতালৰ দৰে হালধীয়া; আৰু কিছুমান ঘন মেঘ আকাশত উঠি ইন্দ্ৰচাপ (ইন্দ্ৰধনু)ৰ ৰূপ ল’লে।
Verse 38
केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः
কিছুমান মেঘ পৰ্বতৰ দৰে বিশাল, কিছুমান হাতীৰ জাকৰ দৰে। কিছুমান জ্বলি থকা অঙ্গাৰৰ ঢিপৰ দৰে, আৰু কিছুমান মাছৰ দলে শ্ৰেষ্ঠৰ দৰে। সিহঁত বহুৰূপী, ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী, আৰু ঘোৰ নাদে গর্জনকাৰী আছিল।
Verse 39
तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत
তেতিয়া সকলো জলধৰ মেঘে আকাশমণ্ডল ভৰি পেলালে। তাৰ পাছত সূৰ্যজাত, ভয়ংকৰ গর্জনকাৰী সেই জলদবোৰ সাতধা গোট খাই, সেই অগ্নিকো শমাই দিলে।
Verse 40
ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्
তাৰ পাছত সেই জলদবোৰে ইয়াত মহাপ্ৰবাহৰ দৰে বৰষুণ ঢালে। সেই অতিভয়ংকৰ, অশুভ ধাৰাই সিহঁতে সকলো নাশ কৰে আৰু অগ্নিকো নিভাই দিয়ে।
Verse 41
प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः
যেতিয়া মহাবৃষ্টি আৰম্ভ হয়, তেতিয়া সমগ্ৰ জগত জলৰে সম্পূৰ্ণ ভৰি যায়। জলৰ দ্বাৰা তেজ-তত্ত্ব অভিভূত হ’লে অগ্নি-তত্ত্ব তেতিয়া জলতেই প্ৰৱেশ কৰি লীন হয়॥
Verse 42
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः
আৰু যেতিয়া অগ্নি নষ্ট হয়, তেতিয়া ক্ষয়ৰ পৰা জন্মা মেঘবোৰ শত শত বছৰ ধৰি মহাজলধাৰাৰে লোকসমূহক প্লাৱিত কৰি জগত ডুবাই দিয়ে॥
Verse 43
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः
স্বয়ম্ভূ প্ৰভুৰ প্ৰেৰণা পালে জলধাৰাবোৰে এই সমগ্ৰ জগত ভৰি তোলে; আৰু প্ৰবল জলপ্ৰবাহত ই এনেকুৱা হয় যেন মহাসাগৰে নিজৰ তীৰৰেখা অতিক্ৰম কৰে॥
Verse 44
साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः
পৰ্বত আৰু দ্বীপসহ পৃথিৱী ধীৰে ধীৰে জলৰে আচ্ছাদিত হয়। সূৰ্যৰশ্মিয়ে শোষা জল মেঘত স্থিত থাকে; পুনৰ সেয়া ভূমিত পৰে আৰু তাতে সাগৰসমূহ পূৰ্ণ হয়॥
Verse 45
ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति
তাৰ পাছত সকলো সাগৰে নিজৰ নিজৰ তীৰসীমা সম্পূৰ্ণকৈ অতিক্ৰম কৰে; পৰ্বতসমূহ লীন হয় আৰু পৃথিৱীও জলত নিমজ্জিত হয়॥
Verse 46
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः
সেই ভয়ংকৰ একাৰ্ণৱত, স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’লে, দেৱ প্ৰজাপতিয়ে যোগনিদ্ৰা আশ্ৰয় কৰি শান্তিতে শয়ন কৰিলে।
Verse 47
चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः
মহর্ষিসকলে কয়—চতুৰ্যুগৰ সহস্ৰ চক্ৰান্তলৈকে এক কল্প। বৰ্তমান যি কল্প প্ৰৱৰ্তমান, সেয়া বৰাহ-কল্প; যাৰ বিস্তাৰ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 48
असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः
তদ্ৰূপে কল্প অসংখ্য—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ-স্বৰূপ। কালচিন্তক মুনিসকলে পুৰাণসমূহত সেয়া বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 49
सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः
সাত্ত্বিক কল্পত হৰি (বিষ্ণু)ৰ মাহাত্ম্য অধিক; তামস কল্পত হৰ (শিৱ)ৰ; আৰু ৰাজস কল্পত প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা)ৰ—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 50
यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः
যি কল্প এতিয়া প্ৰৱৰ্তমান, সেয়া বৰাহ-কল্প আৰু সাত্ত্বিক বুলি মানা হয়। আন সাত্ত্বিক কল্পো আছে; সিহঁতৰ মাজত মোৰ বিশেষ পৰিগ্ৰহ আৰু সম্পৰ্ক আছে।
Verse 51
ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्
ধ্যান, তপস্যা আৰু সত্য জ্ঞান লাভ কৰি তাতেই দৃঢ়ভাৱে স্থিত যোগীসকলে—গিৰীশ (শিৱ) আৰু মোকো আৰাধনা কৰি—সেই পৰম পদত গমন কৰে।
Verse 52
सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु
মই—সত্ত্বগুণ আশ্ৰয় কৰি—মায়াৰ অধিপতি আৰু নিজেও মায়াময় হৈ, যেতিয়া এই জগত একাৰ্ণৱ হয়, তেতিয়া যোগনিদ্ৰাত প্ৰৱেশ কৰোঁ।
Verse 53
मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा
মহাত্মা মহৰ্ষিসকলে (সাধাৰণৰ) নিদ্ৰাকালত মোক দৰ্শন কৰে; জনলোকে থাকিয়েই তপস্যা আৰু যোগচক্ষুৰে দেখে।
Verse 54
अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्
মই পুৰাণপুৰুষ—ভূ আৰু ভুৱঃৰ উদ্ভৱ আৰু সৰ্বব্যাপী বিভু; মই সহস্ৰচৰণ, শ্ৰীমান, সহস্ৰকিৰণ আৰু সহস্ৰনয়ন।
Verse 55
मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्
মই নিজেই মন্ত্ৰ, মই যজ্ঞাগ্নি; মই ব্ৰাহ্মণ, মই গাইসমূহ; মই কুশা আৰু সমিধা; মই প্ৰোক্ষণী আৰু শ্রুৱা; মই সোম আৰু ঘৃতো।
Verse 56
संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्
তেওঁ সংৱৰ্তক, মহানাত্মা—পবিত্ৰতাৰ স্বৰূপ আৰু পৰম যশ। তেওঁৱেই বেদ আৰু বেদৰ জ্ঞেয় অৰ্থ; তেওঁৱেই প্ৰভু, ৰক্ষক, গোপতি আৰু ব্ৰহ্মাৰ মুখ।
Verse 57
अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः
আপুনি অনন্ত, তাৰক, যোগী; আপুনিয়েই পৰম গতি আৰু গতি বিচৰা সকলৰ শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰয়। আপুনি হংস—অন্তৰত বিচৰণ কৰা আত্মস্বৰূপ; আপুনি প্ৰাণ; আপুনি কপিল; আপুনি বিশ্বমূর্তি, সনাতন।
Verse 58
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
মই ক্ষেত্ৰজ্ঞ, প্ৰকৃতি আৰু কাল; মই জগতৰ বীজ আৰু অমৃতো। মই মাতা আৰু পিতা; মই মহাদেৱ। মোৰ বাহিৰে আন একো নাই।
Verse 59
आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति
মই আদিত্যবৰ্ণ দীপ্তিমান, ভুৱনৰ ৰক্ষক, নাৰায়ণ—পুৰুষ আৰু যোগমূর্তি। যোগনিষ্ঠ যতি সকলে মোক দৰ্শন কৰে; আত্মাক জানি তেওঁলোকে অমৃতত্ব লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Pratisarga is framed as the re-manifestation that follows naimittika-pralaya at the end of a kalpa; the Lord first classifies pralaya types and then narrates the occasional dissolution whose aftermath necessitates secondary creation.
Ātyantika-pralaya is taught as the yogin’s final dissolution into the Supreme Self through liberating knowledge, implying that mokṣa culminates in realization of the Self as grounded in (and non-separate from) the Supreme reality.
The text uses guṇa-based cosmology—sāttvika, tāmasa, rājasa—to explain varying devotional prominence while maintaining a unified theological horizon, supporting the Kurma Purana’s samanvaya rather than sectarian exclusion.