Adhyaya 41
Naimiṣa-kṣetra-prādurbhāva and Jāpyeśvara-māhātmya — Nandī’s Birth, Japa, and Consecration
এই অধ্যায়ত উত্তৰভাগৰ তীৰ্থোপদেশ অনুসৰি নৈমিষক্ষেত্ৰক মহাদেৱৰ অতি প্ৰিয় আৰু পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থ বুলি মহিমা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাৰ সৈতে আদিসম্বন্ধ স্মৰণ কৰি ঋষিসকলে ঈশান-দৰ্শনৰ উপায় সুধিলে, ব্ৰহ্মাই নিৰ্দোষ সহস্ৰমাস সত্রৰ বিধান দিয়ে আৰু মনোময় চক্ৰৰ ক্ষয়প্ৰাপ্ত নেমিৰ পৰা সেই ভূমিৰ নাম ‘নৈমিষ’ স্থিৰ হয়। ই সিদ্ধ-চাৰণ-যক্ষ-গন্ধৰ্বসকলৰ মহাসমাৱেশভূমি; ইয়াত তপস্যা আৰু যজ্ঞে বৰ লাভ হয়, এক পুণ্যকৰ্মে সাত জন্মৰ পাপ ক্ষয় হয়, আৰু বায়ুৱে ইয়াত ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণৰ উপদেশ দিছিল। পাছত জাপ্যেশ্বৰ-মাহাত্ম্যত শিলাদৰ তপস্যাৰে গৰ্ভজন্মবিহীন পুত্ৰ নন্দী লাভ হয়; নন্দীয়ে ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ জপ কোটিকোটিভাৱে বৃদ্ধি কৰি কৰি পুনঃপুনঃ শিৱদৰ্শন আৰু বৰ পায়। শিৱে অধিক জপ নিষেধ কৰি অভিষেকে নন্দীশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা দিয়ে, জ্ঞান আৰু প্ৰলয় পৰ্যন্ত সান্নিধ্য দান কৰে আৰু বিবাহৰ ব্যৱস্থা কৰে। শেষত কোৱা হয়—জাপ্যেশ্বৰত মৃত্যু ৰুদ্ৰলোকত উচ্চ গতি দিয়ে; পৰৱৰ্তী তীৰ্থশিক্ষাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् / महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত একচল্লিশতম অধ্যায়। সূত ক’লে—এই উত্তম নৈমিষ তীৰ্থ ত্ৰিলোকত বিখ্যাত; ই মহাদেৱৰ প্ৰিয় আৰু মহাপাতক নাশক।
Verse 2
महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् / ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः
মহাদেৱক দৰ্শন কৰিবলৈ আকাঙ্ক্ষী পৰমেষ্ঠিসমান ঋষিসকলৰ বাবে, শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলে তপস্যা কৰিবলৈ এক পবিত্ৰ স্থান নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 3
मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा / भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
মৰীচি, অত্রি, বসিষ্ঠ আৰু ক্রতু—এই বিপ্ৰসকল; আৰু প্ৰাচীন ভৃগু আৰু অঙ্গিৰস—এই সকলেই কমলোদ্ভৱ ব্ৰহ্মাৰ সৈতে আদিতে প্ৰকট হৈছিল।
Verse 4
समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्
তেওঁলোকে একেলগে মিলি সৰ্ব্বৰদাতা, চতুৰ্মূর্তি, চতুৰ্মুখ বিশ্বকৰ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল। সেই অচ্যুতক প্ৰণাম কৰি ভক্তিভাৱে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 5
षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् / केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्
ষট্কুলীয়া ঋষিসকলে ক’লে—হে ভগৱন! দেৱনমস্কৃত, একমাত্ৰ তেজোময় ভৰ্গ, জটাধাৰী ঈশান দেৱক আমি কোন উপায়ে দৰ্শন কৰিব পাৰোঁ? কৃপা কৰি কওক।
Verse 6
ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः / देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বাক্ আৰু মনৰ দোষৰহিত হৈ তোমালোকে সহস্ৰ মাস সত্র-যজ্ঞ সম্পাদন কৰা। আৰু যি দেশত তোমালোকে বাস কৰি ব্ৰত-তপ আচৰণ কৰিবা, সেই দেশো মই ক’ম।
Verse 7
उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः
এনেকৈ কৈ তেওঁ মনোময় চক্ৰ সৃষ্টি কৰি ক’লে—“মই এই চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলোঁ; বিলম্ব নকৰিবা, ইয়াৰ অনুসৰণ কৰা। য’ত ইয়াৰ নেমি ক্ষয় হৈ ভাঙিব, সেই দেশ, হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠসকল!”
Verse 8
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्
তাৰপিছত তেওঁ সেই চক্ৰ মুকলি কৰিলে আৰু তেওঁলোকে তাৰ অনুসৰণ কৰিলে। চক্ৰটো দ্ৰুত গতিৰে গৈ য’ত তাৰ নেমি ক্ষয় হ’ল, সেই স্থান ‘নৈমিষ’ নামে স্মৃত হ’ল—পুণ্য তীৰ্থ, সৰ্বত্ৰ পূজিত।
Verse 9
सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् / स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्
সিদ্ধ-চাৰণেৰে পৰিপূৰ্ণ, যক্ষ-গন্ধৰ্বেৰে সেবিত—এই উত্তম নৈমিষ ভগৱান শম্ভু (শিৱ)ৰ পবিত্ৰ ধাম।
Verse 10
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्
ইয়াত প্ৰাচীনকালত দেৱতাসকলে—গন্ধৰ্ব, যক্ষ, নাগ আৰু ৰাক্ষসসহ—তপস্যা কৰিছিল; আৰু সেই তপস্যাৰ ফলত দেৱসকলে শ্ৰেষ্ঠ বৰ লাভ কৰিছিল।
Verse 11
इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः / सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
এই দেশক আশ্ৰয় কৰি ছয় কুলৰ ঋষিসকল একাগ্ৰচিত্তে সমবেত হৈ সত্রযজ্ঞে দেবেশ্বৰক আৰাধনা কৰি মহেশ্বৰ মহাদেৱৰ দৰ্শন লাভ কৰিলে।
Verse 12
अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् / एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः
হে দ্বিজসকল! ইয়াত দান, বিধিপূৰ্বক তপ, স্নান আৰু জপ আদি—প্ৰত্যেক একেক কৰ্মে সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপো শুদ্ধ কৰে।
Verse 13
अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् / प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्
ইয়াত পূৰ্বকালত, ঋষিসকল সত্রত আসীন থাকোঁতে, ভগৱান বায়ুৱে ব্ৰহ্মা-ভাষিত ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ তেওঁলোকক প্ৰবচন কৰিছিল।
Verse 14
अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् / रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः
ইয়াতেই বিশ্বকর্তা দেব মহাদেৱ ৰুদ্রাণীৰ সৈতে নিশ্চয়েই ৰমণ কৰে; ভগৱান আজিও প্ৰমথগণে পৰিবৃত হৈ বিরাজমান।
Verse 15
अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः / ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते
ইয়াত দ্বিজাতিসকল নিয়মানুসাৰে প্ৰাণ ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰিব; তাত গ’লে পুনৰ জন্ম নহয়।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् / जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः
আৰু এটা শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ আছে, পৰম্পৰাত যাক ‘জাপ্যেশ্বৰ’ বুলি খ্যাত। তাত মহাগণ নন্দীয়ে অবিৰত ৰুদ্ৰৰ জপ কৰিছিল।
Verse 17
प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् / ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च
তেওঁত প্ৰসন্ন হৈ পিনাকধাৰী মহাদেৱে দেৱীৰ সৈতে তেওঁক নিজৰ স্বৰূপসমতা আৰু মৃত্যুক ফাঁকি দিব পৰা শক্তিও দান কৰিলে।
Verse 18
अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् / आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्
ধৰ্মাত্মা এজন ঋষি আছিল—ধৰ্মবিদ ‘শিলাদ’ নামে—যিয়ে পুত্ৰলাভৰ বাবে বৃষভধ্বজ মহাদেৱক আৰাধনা কৰিছিল।
Verse 19
तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् / शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत
তেওঁৰ তপস্যাৰ হাজাৰ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাত, বিশ্বকর্তা শৰ্ব—সোম, গণবেষ্টিত হৈ—ক’লে: “মই বৰদাতা।”
Verse 20
स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् / अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्
তেওঁে বৰ হিচাপে ঈশানক—অতি বৰেণ্য গিৰিজাপতিক—প্ৰাৰ্থনা কৰিলে: “অযোনিজ, মৃত্যুহীন আৰু তোমাৰ সমান এজন পুত্ৰ মোক দিয়া।”
Verse 21
तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः / पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः
দেৱীৰ সৈতে ভগৱান মহেশ্বৰে ক’লে—“তথাস্তु।” আৰু সেই বিপ্ৰঋষিৰ চকুৰ আগতেই হৰ (শিৱ) অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 22
ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः / चकर्ष लाङ्गलेनोर्वों भित्त्वादृश्यत शोभनः
তাৰ পাছত ধৰ্মবিত্তম শিলাদে নিজৰ ভূমি যজ্ঞাৰ্থে পবিত্ৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি নাঙলৰে পৃথিৱী চাষ কৰিলে। মাটি ফাটি যেতিয়াই, এক অতি শোভন দিব্য সত্তা প্ৰকাশ পালে।
Verse 23
संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव / रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः
সেই দিব্য কুমাৰ সংৱৰ্তক অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত, তথাপি যেন মৃদু হাঁহি হাঁহি আছিল। ৰূপ-লাবণ্যসম্পন্ন হৈ নিজৰ তেজে দিশসমূহ আলোকিত কৰিলে।
Verse 24
कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा / शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः
কুমাৰসদৃশ অপ্রতিম নন্দীয়ে মেঘগম্ভীৰ কণ্ঠে শিলাদক পুনৰ পুনৰ মাতিলে—“তাত, তাত!”
Verse 25
तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे / मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः
প্ৰিয় পুত্ৰ নন্দন জন্ম হোৱা দেখি শিলাদে তাক বুকুত জাপি ধৰিলে। তাৰ পাছত সেই আশ্ৰমবাসী মুনিসকলক সেই শিশুটিৰ দৰ্শন কৰালে।
Verse 26
जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह / उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्
তেওঁ তাৰ বাবে জাতকৰ্ম আদি সকলো সংস্কাৰ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে। তাৰ পিছত শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে উপনয়ন কৰাই পুত্ৰক বেদ অধ্যয়ন কৰালে।
Verse 27
अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् / चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्
বেদ অধ্যয়নত নিপুণ ভগবান নন্দীয়ে অনুত্তম সংকল্প কৰিলে—“মই মহেশ্বৰক দর্শন কৰিম; মই মৃত্যুক জয় কৰিম”—এইদৰে প্ৰভুত মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 28
स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः / जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः
সেওঁ একাগ্ৰ শ্ৰদ্ধাৰে পুণ্য নদীৰ কাষলৈ গৈ, মহেশত আসক্ত মনৰে নিৰন্তৰ ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ জপ কৰিলে।
Verse 29
तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः / आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह
তেওঁৰ কোটী (জপ) পূৰ্ণ হোৱাত ভক্তৱৎসল শংকৰ সাঁবৰূপে গণসহ আহি ক’লে—“মই বৰদাতা।”
Verse 30
स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् / तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर
তেতিয়া মই পুনৰ এই বৰেই প্ৰাৰ্থনা কৰিলোঁ—“মই ঈশ্বৰৰ নাম কোটিবাৰ জপ কৰিম; হে মহাদেৱ, ততদিনৰ আয়ু দান কৰক”—এই বৰ, হে ঈশ্বৰ, মই মাগিলোঁ।
Verse 31
एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत / जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः
“এৱমস্তু” বুলি কৈ দেৱ অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পাছত ভগৱানে পুনৰ এক কোটি জপ কৰিলে; মন সেই প্ৰভুতেই সম্পূৰ্ণ লীন ৰ’ল।
Verse 32
द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
দ্বিতীয় কোটি সম্পূৰ্ণ হোৱাত বৃষধ্বজ (শিৱ) ভূতগণবেষ্টিত হৈ আহি ক’লে—“মই বৰদাতা; বৰ খোজা।”
Verse 33
तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत
সিয়ে ক’লে—“হে শংকৰ, মই তৃতীয় কোটিো পুনৰ জপ কৰিব খোজোঁ।” বিশ্বাত্মা প্ৰভুৱে “এৱমস্তু” বুলি কৈ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 34
कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
তিন কোটি সম্পূৰ্ণ হোৱাত দেৱ অতি প্ৰীতচিত্তে ভূতগণবেষ্টিত হৈ আহি ক’লে—“মই বৰদাতা।”
Verse 35
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा / इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः
সিয়ে ক’লে—“আপোনাৰ তেজৰ বলেৰে মই আৰু এক কোটি জপ কৰিব পাৰোঁ।” তেতিয়া ভগৱানে ক’লে—“তুমি পুনৰ জপ কৰিব নালাগে।”
Verse 36
अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा / महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः
যি অমৰ, জৰাই ত্যাগ কৰা, সি সদায় মোৰ পাৰ্শ্বত থাকে। হে মহেশ্বৰ, সি দেৱীৰ পুত্ৰ মহাগণপতি হওক।
Verse 37
योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः / सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः
সি যোগীৰ ঈশ্বৰ, যোগৰ নেতা, গণসমূহৰ অধিপতি আৰু অধীশ্বৰসকলৰ মাজত পৰম অধীশ্বৰ। সি সকলো লোকৰ শ্ৰীমান অধিপতি—সৰ্বজ্ঞ, আৰু মোৰ বলেৰে যুক্ত।
Verse 38
ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव / आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्
মোৰ সেই দিব্য জ্ঞান তোমাৰ বাবে হাতত ধৰা আমলক ফলৰ দৰে স্পষ্ট হ’ব। ভূতসম্প্লৱ (প্ৰলয়) পৰ্যন্ত ই তোমাৰ সৈতে স্থিৰ থাকি, তাৰ পাছত তোমাক মোৰ পদ (পৰম ধাম)লৈ নিবলৈ সক্ষম হ’ব।
Verse 39
एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः / अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्
এই কথা কৈ মহাদেৱ শংকৰে গণসকলক আহ্বান কৰি, যথাবিধি অভিষেক-সহ নন্দীশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 40
उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् / मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्
আৰু পিনাকধৃক্ (শিৱ) স্বয়ং তাক মৰুতসকলৰ শুভ কন্যা—‘সুযশা’ নামে বিখ্যাত—তাইৰ সৈতে বিবাহ কৰালে।
Verse 41
एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः / यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते
এইটো জপ্যেশ্বৰৰ পবিত্ৰ আসন—দেৱদেৱ শূলধাৰীৰ। ইয়াত য’তেই কোনো মৰ্ত্য দেহত্যাগ কৰে, সি ৰুদ্ৰলোকত সন্মানিত হৈ মহিমা লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Brahmā casts a mind-made cakra and instructs the sages to follow it; the place where its rim (nemi) breaks/wears away becomes the chosen land, remembered as Naimiṣa—linking sacred geography to a mythic etymology.
Brahmā prescribes a thousand-month sattra-sacrifice performed with faultless speech and mind; the narrative also emphasizes tapas, japa, and disciplined niyama as direct means to Śiva-darśana.
The chapter states that single acts—dāna (charity), tapas properly undertaken, bathing, and japa—purify sins accumulated across seven births, portraying the tīrtha as exceptionally potent.
Nandī performs sustained Rudra-mantra japa in successive koṭis with one-pointed faith; Śiva appears repeatedly as boon-giver, ultimately halting further japa and granting consecration, knowledge, and enduring proximity until dissolution.
The text concludes that any mortal who dies there is honored and exalted in Rudra’s world (Rudraloka), marking the site as a powerful locus of Shaiva soteriology.