Adhyaya 40
Narmadā-tīrtha-māhātmya — Bhṛgu-tīrtha to Sāgara-saṅgama (Pilgrimage Circuit, Gifts, Fasting, and Imperishable Merit)
যুধিষ্ঠিৰক তীৰ্থচৰ্যাৰ উপদেশ দি মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ ক্ৰমবদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰা বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভ ভৃগু-তীৰ্থত—ভৃগুৰ প্ৰাচীন তপস্যাৰ ফলত ৰুদ্ৰৰ বিশেষ সান্নিধ্য, আৰু তাতৰ তপক সাধাৰণ দান-যজ্ঞতকৈ ভিন্ন ‘অক্ষয়’ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰপিছত গৌতমেশ্বৰ (শিৱপূজাত সিদ্ধি), ধৌত/ধৌতপাপ (নর্মদাস্নানত শুদ্ধি, ব্ৰহ্মহত্যা-নাশলৈকে), হংসতীৰ্থ, বৰাহতীৰ্থ (জনাৰ্দন সিদ্ধৰূপে), চন্দ্ৰতীৰ্থ আৰু কন্যাতীৰ্থ (কালানুসাৰে ব্ৰত), দেবতীৰ্থ, শিখিতীৰ্থ (লক্ষগুণ দানফল), পৈতামহ (অক্ষয় শ্ৰাদ্ধ), সাবিত্ৰী আৰু মানস (ব্ৰহ্মলোক/ৰুদ্ৰলোক), স্বৰ্গবিন্দু আৰু অপ্সৰেশ (স্বৰ্গীয় ভোগ), আৰু ভাৰাভূতি (তাত মৃত্যু হ’লে গণপতি-পদ) ক্ৰমে আহে। এৰণ্ডী–নর্মদা সঙ্গম আৰু নর্মদা–সাগৰ সঙ্গমত জমদগ্নিৰূপ জনাৰ্দনৰ পূজা; স্নানত ত্ৰিগুণ অশ্বমেধফল, তাৰপিছত পিঙ্গলেশ্বৰ/বিমলেশ্বৰ আৰু আলিকাত ৰাতিৰ উপবাসে ব্ৰহ্মহত্যা-মোচন। শেষত নর্মদাৰ অতুল মাহাত্ম্য—শিৱ নিজে তেওঁৰ সেৱক, স্মৰণমাত্ৰে মহাব্ৰতফল—আৰু অশ্ৰদ্ধালুৰ নৰকগতিৰ সতৰ্কবাণী দি ‘অক্ষয়’ তীৰ্থতালিকা মুখ্য বিন্দুত সংক্ষিপ্ত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰ-বিভাগত একোণচল্লিশতম অধ্যায়। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! তাৰ পিছত তুমি উত্তম তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ভৃগুতীৰ্থলৈ যোৱা; তাত প্ৰাচীন কালত দেবর্ষি ভৃগুৱে পূৰ্বে ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰিছিল।
Verse 2
दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते / एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्
সেই দেৱৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই মানুহ তৎক্ষণাৎ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। এই ক্ষেত্ৰ অতি বিস্তৃত আৰু সৰ্বপাপনাশক।
Verse 3
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः / उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् / भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते
তাত স্নান কৰি যিসকল মৃত্যুবৰণ কৰে তেওঁলোকে স্বৰ্গলৈ যায় আৰু পুনর্জন্মৰ পৰা মুক্ত হয়। এক জোৰ পাদুকা দান দিব লাগে, আৰু সোণসহ অন্নদান; লগতে সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভোজন দান—ইয়াক তাৰ বাবে অক্ষয় পুণ্য বোলা হয়।
Verse 4
क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया / अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
সকলো দান ক্ষয় হয়; যজ্ঞদান, তপ আৰু ধৰ্মক্ৰিয়াও নশ্বৰ। কিন্তু হে যুধিষ্ঠিৰ! ভৃগুতীৰ্থত কৰা তপ অক্ষয় ফল দিয়ে।
Verse 5
तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा / सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
তেওঁৰেই তীব্ৰ তপত সন্তুষ্ট হোৱা ত্ৰিপুৰাৰি (শিৱ)ৰ বিশেষ সান্নিধ্য তাত কোৱা হৈছে—হে যুধিষ্ঠিৰ! ভৃগুতীৰ্থত।
Verse 6
ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् / यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्
তাৰ পিছত, হে ৰাজাধিৰাজ, উত্তম গৌতমেশ্বৰ তীৰ্থলৈ গমন কৰা—য’ত ত্ৰিশূলচিহ্নিত প্ৰভুক আৰাধনা কৰি ঋষি গৌতমে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 7
तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः / काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते
হে ৰাজন, যি মানুহে তাত স্নান কৰি উপবাসত নিষ্ঠ থাকে, সি সোণালী বিমানে আৰূঢ় হৈ ব্ৰহ্মলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 8
वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् / न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः
বৃষোৎসৰ্গ কৰি তাৰ পিছত আগবাঢ়িলে শাশ্বত পদ লাভ হয়; কিন্তু বিষ্ণুৰ মায়াত বিমোহিত মূঢ় লোকসকলে ই নাজানে।
Verse 9
धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु / नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति
তাৰ পিছত ‘ধৌতপাপ’ নামে ধৌত তীৰ্থলৈ যোৱা, য’ত বৃষভে তাক শুদ্ধ কৰিছিল। হে ৰাজন, নর্মদাৰ তীৰত অৱস্থিত এই তীৰ্থে সকলো পাপ নাশ কৰে; তাত স্নান কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো দূৰ হয়।
Verse 10
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः / चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्
হে ৰাজাধিৰাজ, সেই তীৰ্থত যি প্ৰাণত্যাগ কৰে, সি চতুৰ্ভুজ আৰু ত্ৰিনেত্ৰ হৈ হৰ (শিৱ) তুল্য বল লাভ কৰে।
Verse 11
वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः / कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्
শিৱসম পৰাক্ৰমে সমন্বিত সি দহ হাজাৰ কল্পতকৈও অধিক কাল বাস কৰিব। দীঘল সময়ৰ পাছত পুনৰ জন্ম লৈ সি পৃথিৱীত একচ্ছত্ৰ সম্ৰাট হ’ব।
Verse 12
ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते
তাৰপিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, সৰ্বোত্তম হংসতীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। হে ৰাজন, তাত স্নান কৰিলে মানুহে ব্ৰহ্মলোকে সন্মান লাভ কৰি মহিমা পায়।
Verse 13
ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः / वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्
তাৰপিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, য’ত সিদ্ধৰূপে জনাৰ্দন বিৰাজমান, তাত গমন কৰা উচিত। সেই স্থান ‘বৰাহতীৰ্থ’ নামে খ্যাত, যি বিষ্ণুলোকগতি প্ৰদান কৰে।
Verse 14
ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् / पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते
তাৰপিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, অনুত্তম চন্দ্ৰতীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। বিশেষকৈ পূৰ্ণিমাৰ দিনা তাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰা উচিত। তাত স্নানমাত্ৰেই মানুহে চন্দ্ৰলোকে সন্মান লাভ কৰে।
Verse 15
ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् / शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्
তাৰপিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, অনুত্তম কন্যাতীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াৰ দিনা তাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰা উচিত। তাত স্নানমাত্ৰেই মানুহ পৃথিৱীত একচ্ছত্ৰ সম্ৰাট হয়।
Verse 16
देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् / तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते
তাৰ পিছত সকলো দেৱতাই নমস্কাৰ কৰা দেৱতীৰ্থলৈ যাব লাগে। তাত স্নান কৰি, হে ৰাজেন্দ্ৰ, দেৱতাসকলৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 17
ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् / यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, অনুত্তম শিখিতীৰ্থলৈ যাব লাগে। তাত যি কোনো দান দিয়া হয়, সেয়া সকলো কোটি গুণ ফলদায়ী হয়।
Verse 18
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् / यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, শুভ পৈতামহ তীৰ্থলৈ যাব লাগে। তাত কৰা শ্ৰাদ্ধৰ সকলো ফল অক্ষয় হয়।
Verse 19
सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते
যি সাৱিত্ৰী তীৰ্থত উপনীত হৈ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি সকলো পাপ ঝাৰি ব্রহ্মলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 20
मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते
সেই ঠাইতেই এক মনোহৰ, পৰম শোভাময় তীৰ্থ আছে। হে ৰাজন, তাত স্নান কৰি মানুহ দেৱতাসকলৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 21
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् / स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, উত্তম মানস তীৰ্থলৈ গমন কৰিব লাগে। তাত স্নান কৰিলে, হে ৰাজন, মানুহ ৰুদ্ৰলোকে (শিৱধামত) মহিমান্বিত হয়।
Verse 22
स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति
তাৰ পাছত দেৱতাসকলেও নমস্কাৰ কৰা স্বৰ্গবিন্দু তীৰ্থলৈ যাব লাগে। হে ৰাজন, তাত স্নান কৰা মানুহ কেতিয়াও দুৰ্গতিলৈ নাযায়।
Verse 23
अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते
তাৰ পিছত অপ্সৰেশ তীৰ্থলৈ গৈ তাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিব লাগে। স্বৰ্গলোকে স্থিত হৈ সি অপ্সৰাসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰি আনন্দিত হয়।
Verse 24
ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, অনুত্তম ভাৰভূতি তীৰ্থলৈ গমন কৰিব লাগে। উপবাস কৰি ঈশ (শিৱ)ক অৰ্চনা কৰিলে সি ৰুদ্ৰলোকে মহিমান্বিত হয়। হে ৰাজন, এই তীৰ্থত মৃত্যু হ’লে সি শিৱগণৰ মাজত গণপতি-অৱস্থা লাভ কৰে।
Verse 25
कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् / अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
কাৰ্তিক মাহত দেৱেশ, পাৰ্বতীপতি শিৱক অৰ্চনা কৰিব লাগে। মনীষীসকলে কয়, ইয়াৰ পুণ্য অশ্বমেধৰ দহগুণ।
Verse 26
वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् / वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति
যি কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান বৃষ দান কৰে, সি বৃষযুক্ত ৰথত আৰূঢ় হৈ ৰুদ্ৰলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 27
एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
যি এই তীৰ্থত উপনীত হৈ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা শুদ্ধ হৈ ৰুদ্ৰলোকলৈ যায়।
Verse 28
जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति
হে নৰাধিপ! যি সেই তীৰ্থত জলপ্ৰৱেশ কৰে, সি হংসযুক্ত দিৱ্যযানত স্বৰ্গলোকলৈ যায়।
Verse 29
एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् / तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
এৰণ্ডী আৰু নৰ্মদাৰ সংগম লোকবিশ্ৰুত; তাত মহাপুণ্য তীৰ্থ আছে, যি সৰ্ব পাপ নাশ কৰে।
Verse 30
उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया
উপবাসত তৎপৰ হৈ নিত্য ব্ৰতপৰায়ণ হ’লে, হে ৰাজেন্দ্ৰ! তাত স্নান কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়।
Verse 31
ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् / जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, নর্মদা আৰু সাগৰৰ সংগমস্থললৈ গমন কৰা উচিত। তাত জনাৰ্দন সিদ্ধ-স্বৰূপে ‘জমদগ্নি’ নামে খ্যাত হৈ বিৰাজমান।
Verse 32
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे / त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः
হে ৰাজন, নর্মদা–সাগৰ সংগমত স্নান কৰিলে মানুহে অশ্বমেধ যজ্ঞফলৰ ত্ৰিগুণ ফল লাভ কৰে।
Verse 33
ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, উত্তম পিঙ্গলেশ্বৰ ধামলৈ গমন কৰা উচিত। তাত স্নান কৰিলে, হে ৰাজন, মানুহ ৰুদ্ৰলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 34
तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् / सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्
যি তাত উপবাস কৰি বিমলেশ্বৰক দৰ্শন কৰে, সি সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপ ত্যাগ কৰি শিৱালয়লৈ গমন কৰে।
Verse 35
ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् / उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, উত্তম আলিকা তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। এক ৰাতি উপবাস কৰি, সংযমী আৰু নিয়ত আহাৰত স্থিত হৈ, এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্যত ব্রহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 36
एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव
এইবোৰ তোমাক সংক্ষেপে, কেৱল মুখ্য বিষয়ৰূপে কোৱা হ’ল। হে পাণ্ডৱ, তীৰ্থসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সংখ্যা বিস্তাৰে কোৱা সম্ভৱ নহয়।
Verse 37
एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता / नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा
এই নদী পবিত্ৰ, বিমল আৰু ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ। ই নর্মদা—নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা, মহাদেৱৰ অতি প্ৰিয়া।
Verse 38
मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर / चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः
হে যুধিষ্ঠিৰ, যি কেৱল মনতে নর্মদাক স্মৰণ কৰে, সি শতাধিক চন্দ্ৰায়ণ-ব্ৰতৰ পুণ্য লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 39
अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः / पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः
যিসকল পুৰুষ শ্ৰদ্ধাহীন আৰু ভয়ংকৰ নাস্তিক্যৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোক ঘোৰ নৰকত পতিত হয়—এনেদৰে পৰমেশ্বৰ কৈছে।
Verse 40
नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः / तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी
স্বয়ং দেব মহেশ্বৰ নিত্য নর্মদাৰ সেৱা কৰে; সেয়ে তেওঁ পৰম পুণ্যদায়িনী নদী বুলি জানিব লাগে, যিয়ে ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো হৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a pilgrimage chain including Bhṛgu-tīrtha, Gautameśvara, Dhauta/Dhautapāpa, Haṃsatīrtha, Varāha-tīrtha, Candratīrtha, Kanyā-tīrtha, Devatīrtha, Śikhitīrtha, Paitāmaha, Sāvitrī, Mānasa, Svargabindu, Apsareśa, Bhārabhūti, the Eraṇḍī–Narmadā confluence, the Narmadā–ocean confluence (Janārdana as Jamadagni), Piṅgaleśvara/Vimalēśvara, and Ālikā.
It emphasizes snāna (ritual bathing), upavāsa (fasting), dāna (sandals, food, gold), vṛṣotsarga (bull release-gift), and śrāddha—often tied to specific lunar timings—framing them as means to sin-removal and higher lokas.
Rudra/Śiva is described as specially present due to tapas and as one who continually serves the Narmadā, while Viṣṇu appears as Janārdana in siddha-forms (Varāha-tīrtha; Jamadagni at the ocean confluence), integrating both devotional streams within one pilgrimage theology.
The text contrasts perishable outcomes of gifts and sacrifices with tapas performed at Bhṛgu-tīrtha, declaring its result akṣaya (inexhaustible), thereby privileging austerity and concentrated devotion as superior vehicles of lasting merit.
Narmadā is called stainless and foremost among rivers, beloved of Mahādeva; mere mental recollection yields vast vrata-merit, and her sanctity is underscored by the statement that Śiva Himself serves her—hence she removes even brahmahatyā.