Adhyaya 4
Īśvara-gītā: Bhakti as the Supreme Means; the Three Śaktis; Non-compelled Lordship
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তি সূচাই ভগৱানে পুনৰ উপদেশ দিয়ে—দেৱদেৱৰ মহিমা, যাঁৰ পৰা ধৰ্ম আৰু জগতৰ নিয়ম-শৃঙ্খলা প্ৰবাহিত। অনুত্তম ভক্তি নাথাকিলে তপ, দান আৰু যজ্ঞকর্মেৰে তেওঁ তত্ত্বতঃ অজ্ঞেয়, যদিও তেওঁ সৰ্বব্যাপী অন্তৰ্যামী সাক্ষী, যাক জগতে চিনে নাপায়। বেদস্তৱ আৰু যজ্ঞক মান্য কৰি ফলৰ ভোক্তা আৰু দাতা একমাত্ৰ প্ৰভুৱেই বুলি কেন্দ্ৰস্থাপন কৰে। “মোৰ ভক্ত কেতিয়াও বিনষ্ট নহয়”—এই দৃঢ় আশ্বাসে স্থিৰ ভক্তিক দুষ্কর্মত লিপ্ত লোককো ধৰি সকলোৰে উদ্ধাৰকাৰিণী আৰু সামাজিক সীমা অতিক্ৰম কৰা মোক্ষহেতু বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত গুৰু, ৰক্ষক আৰু সংসাৰ-অস্পৰ্শ পৰম কাৰণ ৰূপে নিজৰ ভূমিকা, মায়া আৰু যোগীৰ হৃদয়ৰ মোহ নাশ কৰা বিদ্যাৰ বৰ্ণনা কৰে। তাৰপৰা ত্ৰিশক্তি তত্ত্ব—সৃষ্টিৰ বাবে ব্ৰহ্মা, স্থিতিৰ বাবে নাৰায়ণ, সংহাৰৰ বাবে ৰুদ্ৰ/কাল—উপস্থাপন কৰি, পৰৱৰ্তী উচ্চ যোগ: নিৰ্বিকল্প একত্ব, অন্তৰ্যামী প্ৰেৰক, আৰু বেদমূল গোপন তত্ত্ব যোগ্য সাধকক সাৱধানে দান—লৈ আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः / माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত, ঈশ্বৰগীতাসু তৃতীয় অধ্যায়। ঈশ্বৰ ক’লে—হে ব্ৰহ্মবাদিনসকল, তোমালোক একাগ্ৰ হৈ শুনা; যাৰ দ্বাৰা এই উপদেশ/ধৰ্মপ্ৰবাহ প্ৰৱৰ্তিত হয়, সেই দেবদেৱৰ মাহাত্ম্য মই ক’ম।
Verse 2
नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया / शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्
বিভিন্ন তপস্যা, দান বা যজ্ঞ-উপাসনাৰে মানুহে মোক সত্যতে জানিব নোৱাৰে; অনুত্তম ভক্তি নাথাকিলে মোৰ জ্ঞান লাভ নহয়।
Verse 3
अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः / मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः
মই সৰ্বব্যাপী হৈ সকলো ভাবৰ অন্তৰত অৱস্থিত; তথাপি লোকসকলে মোক—সৰ্বসাক্ষীক—চিনি নাপায়, হে মুনীশ্বৰসকল।
Verse 4
यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः / सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः
যাঁৰ অন্তৰত এই সমগ্ৰ জগত অৱস্থিত, যি সকলোৰে অন্তৰ্যামী পৰম—সেই ধাতা আৰু বিধাতা; সেই কাল, সেই বিশ্বতোমুখ অগ্নি।
Verse 5
न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः / ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः
মুনিসকলে মোক নেদেখে; ত্ৰিদিৱৰ সকলো বাসিন্দাও নেদেখে। ব্ৰহ্মা, মনুসকল, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু অন্য প্ৰথিত তেজস্বীসকলেও মোক নেদেখে।
Verse 6
गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् / यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः
বেদসমূহে সদায় মোক একমাত্ৰ পৰমেশ্বৰ বুলি গায়; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে বৈদিক যজ্ঞৰ দ্বাৰা অগ্নিৰ নানা ৰূপত মোৰেই আৰাধনা কৰে।
Verse 7
सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः / ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्
সকলো লোকে তাঁক নমস্কাৰ কৰে; লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাও প্ৰণাম কৰে। যোগীসকলে সেই দেৱ—ঈশ্বৰ, ভূতাধিপতি—ৰ ধ্যান কৰে।
Verse 8
अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः / सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः
মইয়ে সকলো হৱিষৰ ভোক্তা আৰু ফলদাতা। সকলো দেৱতাৰ দেহ হৈ মই সৰ্বাত্মা, সৰ্বতে প্রতিষ্ঠিত।
Verse 9
मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः / तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते
ইয়াত ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু বেদবচনত স্থিত বিদ্বানসকলে মোক দর্শন কৰে। যিসকলে ভক্তিভাৱে মোৰ উপাসনা কৰে, তেওঁলোকৰ ওচৰত মই সদায় সন্নিহিত থাকোঁ।
Verse 10
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते / तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्
ধৰ্মনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যসকলে মোৰ উপাসনা কৰে। তেওঁলোকক মই সেই ধাম দিওঁ—আনন্দৰ পৰম পদ, সৰ্বোচ্চ গতি।
Verse 11
अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः / भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः
আনসকলেও—দুষ্কৰ্মত স্থিত শূদ্ৰাদি নীচজন্মৰ লোকো—যদি ভক্তিসম্পন্ন হয়, তেন্তে কালক্ৰমে মোৰ সৈতে যোগ পাই মুক্ত হয়।
Verse 12
न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः / आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति
মোৰ ভক্তসকল নাশ নহয়; মোৰ ভক্তসকল পাপমলৰ পৰা মুক্ত। আদিৰে পৰা এই মোৰ প্ৰতিজ্ঞা—‘মোৰ ভক্ত কেতিয়াও বিনষ্ট নহয়।’
Verse 13
यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति / यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा
যি মূঢ়ে তেওঁক নিন্দা কৰে, সি দেৱদেৱকেই নিন্দা কৰে। আৰু যি ভক্তিভাৱে তেওঁক পূজা কৰে, সি সদায় মোকেই পূজা কৰে।
Verse 14
पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् / यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः
যি নিয়মিত ভক্তিৰে মোৰ আৰাধনাৰ কাৰণে মোক পাতা, ফুল, ফল বা জল অৰ্পণ কৰে—সেইজন মোৰ ভক্ত, মোৰ প্ৰিয় বুলি গণ্য।
Verse 15
अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्
জগতৰ আদিতে মই পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক নিযুক্ত কৰি, মোৰ অন্তৰৰ পৰা উদ্ভূত সমগ্ৰ বেদ তেওঁক দান কৰিছিলোঁ।
Verse 16
अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः / धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्
মই একাই সকলো যোগীৰ অব্যয় গুৰু; মই ধৰ্মিকসকলৰ ৰক্ষক আৰু বেদদ্বেষীসকলৰ সংহাৰক।
Verse 17
अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह / संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः
ইয়াত যোগীসকলক সকলো সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মোচন কৰোঁতা মই একাই। আৰু সংসাৰৰ হেতু বুলিও মোক কোৱা হয়—তথাপি মই সম্পূৰ্ণৰূপে সংসাৰাতীত, অলিপ্ত।
Verse 18
अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः / मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी
মই একাই সংহাৰক, মই স্ৰষ্টা আৰু মই পৰিপালক। আশ্চৰ্য শক্তিযুক্ত মোৰেই শক্তি ‘মায়া’, যি লোকসমূহক মোহিত কৰে।
Verse 19
ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते / नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः
মোৰেই সেই পৰম শক্তি ‘বিদ্যা’ বুলি গোৱা হয়। যোগীৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত হৈ, সেই শক্তিৰ দ্বাৰাই মই মায়া বিনাশ কৰোঁ।
Verse 20
अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः / आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च
মইয়ে সকলো শক্তিৰ প্ৰৱৰ্তক আৰু নিবৰ্তক। মই সিহঁতৰ সকলোৰে আধাৰ, আৰু অমৃতৰ নিধানও মই।
Verse 21
एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् / आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता
এগৰাকী সৰ্বান্তৰ শক্তিয়ে এই বহুবিধ জগত সৃষ্টি কৰে। ব্ৰহ্মাৰ ৰূপ আশ্ৰয় কৰি, মোৰেই ময়ী আৰু মোৰ ভিতৰত অধিষ্ঠিতা হৈ, মোৰ অধিপত্যত কাৰ্য কৰে।
Verse 22
अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् / भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः
মোৰ আন এটা বিপুল শক্তিয়ে এই জগত স্থাপন কৰি স্থিৰ ৰাখে। সেয়াই অনন্ত নাৰায়ণ, জগন্নাথ, জগতময় হৈ জগতৰ সাৰস্বৰূপে থাকে।
Verse 23
तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् / तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी
তৃতীয় মহাশক্তিয়ে সমগ্ৰ জগত সংহাৰ কৰে। সেয়া মোৰ তামসী শক্তি বুলি ঘোষিত—‘কাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ, ৰুদ্ৰৰূপিণী।
Verse 24
ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे / अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे
কিছুমানে ধ্যানৰ দ্বাৰা মোক দৰ্শন কৰে, কিছুমানে বিবেক-জ্ঞানৰ দ্বাৰা। আন কিছুমানে ভক্তিযোগে, আৰু আন কিছুমানে কৰ্মযোগে মোক লাভ কৰে।
Verse 25
सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम / यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा
মোৰ সকলো ভক্তৰ মাজত মোৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় সেইজন—যি সত্য জ্ঞানৰে নিত্য মোক আৰাধনা কৰে, অচঞ্চলভাৱে, অন্যথা নহয়।
Verse 26
अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः / ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः
আৰু মোৰ আৰাধনা কামনা কৰা সেই অন্য তিনিধৰণৰ ভক্তসকলেও নিশ্চয় মোক লাভ কৰে; তেওঁলোকে পুনৰ ঘূৰি নাহে।
Verse 27
मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् / मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्
প্ৰধান আৰু পুৰুষ-স্বভাৱবিশিষ্ট এই সমগ্ৰ বিশ্ব মোৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত। মোৰ মাজতেই বিশ্ব স্থিত, আৰু মোৰ দ্বাৰাই জগত কৰ্মত প্ৰেৰিত হয়।
Verse 28
नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः / प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः
হে বিপ্ৰসকল, পৰম যোগত স্থিত মই কাৰোৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত কৰ্তা নহয়; বৰং মইয়ে এই সমগ্ৰ জগতক কৰ্মত প্ৰেৰণা দিওঁ। যিয়ে ইয়াক যথাৰ্থ জানে, সি অমৃত হয়।
Verse 29
पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः / करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्
মই এই সমগ্ৰ জগতখন স্বভাৱতে চলি থকা দেখোঁ; তথাপি ভগৱান কাল—স্বয়ং মহাযোগেশ্বৰ—নিজ ইচ্ছাৰে সকলো কৰায়।
Verse 30
योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः / योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः
শাস্ত্ৰত ঋষিসকলে কয়—যোগেই সেই যোগী, সেই মায়াশক্তি; তেৱেঁই ভগৱান যোগেশ্বৰ, মহাদেৱ, মহান প্ৰভু।
Verse 31
महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः / प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः
পৰমেষ্ঠিন পৰম তত্ত্ব হোৱাৰ বাবে সকলো তত্ত্বৰ মহত্ত্ব কোৱা হয়; ভগৱান ব্ৰহ্মা ‘মহান’—ব্ৰহ্মময় আৰু অমল—বুলি কথিত।
Verse 32
यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् / सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः
যিয়ে মোক এইদৰে মহাযোগীসকলৰো ঈশ্বৰ বুলি জানে, সি নিৰ্বিকল্প যোগে মোৰ সৈতে যুক্ত হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 33
सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः / नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्
মই সেই দেৱ—অন্তঃপ্ৰেৰক—পৰমানন্দত অধিষ্ঠিত; মই সদায় যোগীৰ দৰে নৃত্য কৰোঁ; যিয়ে এই কথা জানে, সিয়েই বেদবিত্।
Verse 34
इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् / प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये
এইদৰে সৰ্ববেদত প্ৰতিষ্ঠিত এই পৰম গুহ্য জ্ঞান, কেৱল প্ৰসন্নচিত্ত, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু আহিতাগ্নি (বৈদিক অগ্নি পালনকাৰী) জনকেই দান কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It prioritizes anuttamā bhakti (unsurpassed devotion) as indispensable; tapas, dāna, and yajña are declared insufficient by themselves without devotion, though Vedic worship remains affirmed as meaningful when oriented to the Lord.
Īśvara is presented as all-pervading inner ruler and Witness in whom the universe abides; He impels cosmic activity without being a compelled agent, remaining untouched by saṃsāra even while being named its causal ground through Māyā.
Māyā is the wondrous deluding śakti that projects worldly experience, while Vidyā is the praised saving power by which the Lord, dwelling in yogins’ hearts, destroys delusion and leads to liberation.
They are presented as forms assumed by the Lord’s powers: the creative śakti acts as Brahmā, the sustaining śakti becomes Nārāyaṇa pervading the world, and the dissolving tamasic śakti becomes Rudra as Kāla governing pralaya.