Adhyaya 3
Īśvara-gītā: Brahman as All-Pervading—Kāla, Prakṛti–Puruṣa, Tattva-Evolution, and Mokṣa
ঈশ্বৰগীতাৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ত ভগৱানে পৰম ব্ৰহ্মক সৰ্বব্যাপী বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে—ইন্দ্ৰিয়বিহীন হৈও সকলো ইন্দ্ৰিয়তে প্ৰকাশমান, প্ৰমাণ-উপমানাতীত, আৰু সকলোৰে অন্তৰাশ্ৰয়। তাৰ পিছত অনাদি ত্ৰয়—প্ৰধান/প্ৰকৃতি, পুৰুষ আৰু কাল—ৰ জৰিয়তে বিশ্বতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে; কাল পৰাত্পৰ সমন্বয়কাৰী হৈ সংযোগ আৰু জগতৰ কাৰ্যপ্ৰবাহ চলায়। মহৎৰ পৰা বিশেষলৈ তত্ত্ব-বিকাশ বৰ্ণিত; অহংকাৰ ‘মই’বোধ, ব্যৱহাৰত জীৱ/অন্তৰাত্মা বুলিও কোৱা হয়। প্ৰকৃতিসঙ্গৰ ফলত কালপ্ৰবাহত জন্মা অবিবেকেই সংসাৰৰ মূল কাৰণ। কালক সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ অধিপতি কোৱা হলেও, প্ৰভু অন্তৰ্নিয়ন্তা, প্ৰাণৰ উৎস আৰু প্ৰাণ-সূক্ষ্ম আকাশাতীত পৰম সত্য। এই তত্ত্বক্রমৰ ওপৰত পৰৱৰ্তী যোগশাসন আৰু মোক্ষবোধ স্থাপিত—বিবেকে ভগৱানক সৰ্বোচ্চ বুলি জানিলে মুক্তি, আৰু সৃষ্টি-প্ৰলয় তেওঁৰ আজ্ঞাত মায়া আৰু কালৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত (ঈশ্বৰগীতাসু) দ্বিতীয় অধ্যায়। ঈশ্বৰে ক’লে—অব্যক্তৰ পৰা কাল উদ্ভৱ হ’ল; প্ৰধান আৰু পৰম পুৰুষ (আছে)। তেওঁলোকৰ পৰাই এই সকলো জগত জন্মিল; সেয়ে জগত ব্ৰহ্মময়।
Verse 2
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
সেই পৰম তত্ত্ব সৰ্বত্ৰ হাত-পা-যুক্ত; সৰ্বত্ৰেই তেওঁৰ চকু, শিৰ আৰু মুখ। জগতত সৰ্বত্ৰ তেওঁ শ্ৰৱণশক্তিসম্পন্ন; সকলোকে আৱৃত কৰি তেওঁ সৰ্বব্যাপী হৈ অৱস্থিত।
Verse 3
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् / सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्
তেওঁ সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ গুণৰূপে প্ৰকাশিত হয়, তথাপি সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা বিমুক্ত। তেওঁ সৰ্বাধাৰ, সদা আনন্দময়, অব্যক্ত আৰু দ্বৈতবর্জিত।
Verse 4
सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् / निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्
সেই পৰম সত্তা সকলো উপমাৰ পৰা ৰহিত, জ্ঞান-প্ৰমাণৰ গম্যতাৰ অতীত। তেওঁ নিৰ্বিকল্প, নিৰাভাস—সীমাবদ্ধ আভাসশূন্য—সৰ্বৰ অন্তঃআবাস, পৰম অমৃত।
Verse 5
अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् / निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः
সুৰজন জানে—সেই পৰম ব্যোম (ব্ৰহ্ম)েই সত্য জ্ঞান: অবিভক্ত হয়েও নানা ৰূপত ভাসমান, শাশ্বত, ধ্ৰুৱ, অব্যয় আৰু নিৰ্গুণ।
Verse 6
स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः
তেওঁ সকলো ভূতৰ আত্মা; তেওঁ বাহিৰে আৰু অন্তৰে ব্যাপি পৰাত্পৰ। সেই সৰ্বত্ৰগ, শান্ত, জ্ঞানস্বরূপ পৰমেশ্বৰ মইয়েই।
Verse 7
मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्
মোৰ অব্যক্ত মূৰ্তিৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত্ ব্যাপ্ত। সকলো ভূত মোৰ মাজতেই অৱস্থিত; যি সেই তত্ত্ব সত্যৰূপে জানে, সেয়েই বেদবিদ্।
Verse 8
प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् / तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः
প্ৰধান আৰু পুৰুষ—এই দুটা তত্ত্ব বুলি কোৱা হৈছে। এই দুয়োটাক সংযোগ কৰোঁতা পৰম, অনাদি কাল বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Verse 9
त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् / तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः
এই ত্ৰয় আদি-অন্তহীন অৱ্যক্তত অৱস্থিত। ই একে তত্ত্বৰেই স্বৰূপ, তথাপি পৃথক বুলিও কোৱা হয়; ইয়াৰ ৰূপ মোৰেই বুলি জানিবা।
Verse 10
महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् / या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
মহৎৰ পৰা বিশেষান্তলৈ সি সমগ্ৰ জগত প্ৰসৱ কৰে। উপদেশিত সেই প্ৰকৃতিয়েই সকলো দেহধাৰীক মোহিত কৰা মোহিনী শক্তি।
Verse 11
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् / अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः
পুৰুষ প্ৰকৃতিত অৱস্থিত হৈ প্ৰাকৃত গুণ ভোগ কৰে; কিন্তু অহংকাৰৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ বাবে তাক পঞ্চবিংশ তত্ত্ব বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते / विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः
প্ৰকৃতিৰ প্ৰথম বিকাৰ ‘মহান্’ (মহানাত্মা) বুলি কোৱা হয়। সেয়াই বিবেক-শক্তি আৰু জ্ঞাতা-তত্ত্ব; তাৰ পৰাই অহংকাৰ উৎপন্ন হয়।
Verse 13
एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते / स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः
সেই এক মহানাত্মাই ‘অহংকাৰ’ বুলি কোৱা হয়। সেয়াই ‘জীৱ’, সেয়াই ‘অন্তৰাত্মা’ বুলি তত্ত্বচিন্তকে গায়।
Verse 14
तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु / स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्
তাৰ দ্বাৰাই জন্মে জন্মে সুখ-দুখসহ সকলো বুজা যায়। সেয়া বিজ্ঞানস্বভাৱ; সেয়ে মন তাৰ সহায়ক উপকৰণ হ’ব পাৰে।
Verse 15
तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु / स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्
সেয়ে সেই অবিবেকৰ কাৰণেই পুৰুষৰ সংসাৰচক্ৰ হয়। আৰু সেই অবিবেক কালক্ৰমে প্ৰকৃতিৰ সঙ্গৰ পৰা জন্মে।
Verse 16
कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे
কালেই সকলো ভূতক সৃষ্টি কৰে, কালেই প্ৰজাক সংহাৰ কৰে। সকলোৱে কালৰ অধীন; কিন্তু কাল কাৰো অধীন নহয়।
Verse 17
सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः / प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः
সেই সনাতন প্ৰভু অন্তৰত অৱস্থিত হৈ এই সমগ্ৰ জগতক সংযম কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেওঁক ভগৱান্—প্ৰাণস্বৰূপ, সৰ্বজ্ঞ, পুৰুষোত্তম বুলি কোৱা হয়।
Verse 18
सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः / मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः
মনীষীসকলে কয়—সকলো ইন্দ্ৰিয়তকৈ মন পৰম। মনৰ ওপৰত অহংকাৰ, আৰু অহংকাৰৰ ওপৰত মহান্ (মহত্তত্ত্ব) আছে।
Verse 19
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः / पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्
মহতৰ ওপৰত পৰম অব্যক্ত; অব্যক্তৰ ওপৰত পুৰুষ। সেই পুৰুষৰ পৰা ভগৱান্ প্ৰাণ উদ্ভৱ হয়, আৰু সেই প্ৰাণতেই এই সমগ্ৰ জগত নিহিত।
Verse 20
प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः / नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते
প্ৰাণৰ ওপৰত ব্যোম; ব্যোমাতীত অগ্নিৰূপ ঈশ্বৰ। সেইয়েই মই—সৰ্বত্ৰগ, শান্ত, জ্ঞানস্বৰূপ পৰমেশ্বৰ। মোৰ ওপৰত কোনো সত্তা নাই; মোক যথাৰ্থভাবে জানিলে মুক্তি হয়।
Verse 21
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् / ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्
এই জগতত স্থাৱৰ-জংগম কোনো ভূত নিত্য নহয়; মোক বাদ দি—অব্যক্ত, ব্যোমস্বৰূপ মহেশ্বৰ—কেৱল মই নিত্য।
Verse 22
सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् / मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः
মই একাই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰোঁ আৰু সদায় তাক সংহাৰো কৰোঁ। মায়াধাৰী, মায়াময় দেৱ কালের সৈতে যুক্ত হৈ কাৰ্য কৰে।
Verse 23
मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् / नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्
মোৰ সন্নিধানতেই কাল সমগ্ৰ জগতৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। অনন্ত আত্মাই তাক নিয়োজিত কৰে—এইয়েই বেদৰ অনুশাসন।
Frequently Asked Questions
Prakṛti (Pradhāna) and Puruṣa are the two fundamental principles, while Kāla is beginningless and taught as supreme in function—serving as the transcendent agent that brings their conjunction and enables the universe’s operations, including creation and withdrawal.
Empirically, the ‘I’-sense (ahaṅkāra) is spoken of as jīva/antarātman for lived experience across births; ultimately, the Lord declares Himself as the all-pervading Self and pure knowledge, indicating that liberation lies in realizing the Supreme Brahman as the inner ruler beyond limiting constructions.
Saṃsāra arises from aviveka (non-discrimination) that develops over time through association with Prakṛti; it is ended by true knowledge—direct realization of the Supreme Lord/Brahman as the highest reality, beyond prāṇa and beyond all comparatives.