Adhyaya 15
Snātaka and Gṛhastha-Dharma: Conduct, Marriage Norms, Daily Rites, and Liberating Virtues
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ টানি ব্যাসে স্নাতক-ধৰ্ম বিধিপূৰ্বক উপদেশ দিয়ে—বেদাধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ কৰি সমাৱর্তনযোগ্য স্নাতকে দণ্ড, বস্ত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, কমণ্ডলু, শৌচ আৰু সংযত অলংকাৰসহ শৃঙ্খলিত থাকি, শুদ্ধি-লজ্জা ৰক্ষাকাৰী নিষেধ মানিব লাগে। তাৰ পাছত গৃহস্থ-ধৰ্ম: ধৰ্মসীমাৰ ভিতৰত বিবাহ (মাতৃবংশ আৰু গোত্ৰ-সাম্য বর্জন), নিষিদ্ধ তিথিত দাম্পত্যসংযম, গৃহাগ্নি স্থাপন কৰি জাতবেদস্ অগ্নিত নিত্য আহুতি। বেদকৰ্ম অৱহেলাত নৰকগতি, কিন্তু সন্ধ্যা, ব্ৰহ্মযজ্ঞ, সাবিত্ৰীজপ, শ্ৰাদ্ধ আৰু দয়াময় আচৰণে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি আৰু মোক্ষ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ক্ষমা, দয়া, সত্য, জ্ঞান-বিজ্ঞান, আত্মসংযম আদি গুণ ব্যাখ্যা কৰি শেষত ধৰ্মকেই প্ৰভু আৰু শৰণ ঘোষণা কৰা হয়; এই অধ্যায় পাঠ/প্ৰবচন কৰিলে ব্ৰহ্মলোকে মান লাভৰ ফলশ্ৰুতি আছে। পৰৱৰ্তী অধ্যায়লৈ ইঙ্গিত—বাহ্য শৃঙ্খলাৰ পৰা যোগ-ৱেদান্তৰ অন্তৰ্মুখ সাধনা, আত্মা-ঈশ্বৰজ্ঞানলৈ পৰিপাক।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত চতুৰ্দশ অধ্যায় সমাপ্ত। ব্যাসে ক’লে—দ্বিজোত্তমে এক বেদ বা দুই, অথবা বেদসমূহ—চাৰিও—অধ্যয়ন কৰি তাত্পৰ্য বুজিলে, তাৰপিছত সমাবর্তন-স্নান কৰিব।
Verse 2
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति
গুৰুক যথোচিত দক্ষিণা দি, তেওঁৰ অনুমতিত স্নান কৰিব। তাৰপিছত ব্ৰত সঠিকভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰি, সংযত মন আৰু আত্মসংযমেৰে, সক্ষম হ’লে সমাপন-স্নানৰ যোগ্য হয়।
Verse 3
वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्
সি বেণু (বাঁহ)ৰ দণ্ড ধাৰণ কৰিব, অন্তৰ্বাস আৰু উত্তৰবস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব, দুটা যজ্ঞোপৱীত ৰাখিব, আৰু পানীৰে ভৰা কমণ্ডলুও লগত ৰাখিব।
Verse 4
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः
ছাতি আৰু নিৰ্মল উষ্ণীষ (পাগুৰি) ধৰি, পাদুকা আৰু উপানহৌ (চপ্পল-জোতা) পৰিধান কৰিব; সোণৰ কুণ্ডলেৰে ভূষিত হ’ব; বেদাধ্যয়নসিদ্ধ, কেশ-নখ কটা, আৰু শুচি থাকিব।
Verse 5
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्
ব্ৰাহ্মণে সদায় স্বাধ্যায়ত নিয়োজিত থাকিব লাগে। দেখুৱাবলৈ বাহিৰে মালা নধাৰিব; আৰু সোণ ব্যতীত ৰঙা মালাও নপিন্ধিব।
Verse 6
शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति
তেওঁ সদায় শুচি শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব, সুগন্ধিত আৰু দৰ্শনত প্ৰিয় হ’ব; আৰু সামৰ্থ্য থাকিলে জীৰ্ণ বা মলিন বস্ত্ৰ কেতিয়াও নপিন্ধিব।
Verse 7
न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्
উজ্জ্বল ৰঙা বস্ত্ৰ নপিন্ধিব, আনৰ পিন্ধা বস্ত্ৰো নধাৰিব; আৰু কুণ্ডিকা/কমণ্ডলু, জোতা, মালা আৰু পাদুকা ব্যৱহাৰ নকৰিব।
Verse 8
उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्
তেওঁ যজ্ঞোপৱীত আৰু বিধিনিৰ্দিষ্ট উপকৰণ—দৰ্ভ আৰু কৃষ্ণাজিন—ধাৰণ কৰিব। যজ্ঞোপৱীত অপসব্যভাৱে নপিন্ধিব আৰু বিকৃত বা অশৃঙ্খল বস্ত্ৰ নপিন্ধিব।
Verse 9
आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्
তেওঁ বিধিমতে নিজৰ উপযুক্ত আৰু মঙ্গলময় পত্নী গ্ৰহণ কৰিব—ৰূপ আৰু শুভ লক্ষণযুক্ত, আৰু বংশদোষৰ পৰা মুক্ত।
Verse 10
अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्
এজন ব্ৰাহ্মণে মাতৃগোত্ৰজাত নহয় আৰু একে ঋষি-গোত্ৰৰো নহয়—এনে, শীল আৰু শৌচ (পবিত্ৰতা)যুক্তা পত্নী গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 11
ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु
গৃহস্থে ঋতুকালত, পুত্ৰ জন্ম নোহোৱালৈকে, পত্নীক সমীপগমন কৰিব লাগে; আৰু নিষিদ্ধ দিনসমূহ যত্নেৰে বর্জন কৰিব লাগে।
Verse 12
षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि
ষষ্ঠী, অষ্টমী, পঞ্চদশী, দ্বাদশী আৰু চতুৰ্দশী তিথিত সদায় ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ জন্ম-সম্পৰ্কীয় তিনিদিনতো।
Verse 13
आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्
গৃহ্য অগ্নি স্থাপন কৰি জাতবেদস্ (অগ্নি)ত আহুতি দিব লাগে; স্নাতকে নিত্য পাৱন ব্রত আৰু নিয়ম পালন কৰিব লাগে।
Verse 14
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्
বেদে বিধিত নিজৰ কৰ্ম নিত্য অপ্রমাদে কৰিব লাগে; যিয়ে নকৰে, সি শীঘ্ৰে অতি ভয়ংকৰ নৰকত পতিত হয়।
Verse 15
अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च
সংযম আৰু শুচিতাৰে যত্নসহ বেদ অধ্যয়ন কৰিব, মহাযজ্ঞ কেতিয়াও অৱহেলা নকৰিব। গৃহ্যকৰ্ম পালন কৰিব আৰু বিশেষকৈ সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিব।
Verse 16
सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्
সমাধি-প্ৰধান সাধুসকলৰ সৈতে মৈত্ৰী কৰিব আৰু সদা ঈশ্বৰৰ শৰণ ল’ব। বিধিমতে দেৱতাসকলৰ দৰ্শন-উপাসনাও কৰিব, আৰু পত্নীৰ যথোচিত ভৰণ-পোষণ কৰিব।
Verse 17
न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः
বিদ্বানে নিজৰ ধৰ্মকর্ম ঢোল পিটি প্ৰকাশ নকৰিব, আৰু পাপকো লুকুৱাই নথাকিব। তেওঁ সদায় আত্মহিতৰ বাবে আচৰণ কৰিব আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি কৰুণাশীল হ’ব।
Verse 18
वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा
বয়স, কৰ্তব্যকর্ম, সামৰ্থ্য, শ্ৰুতি-জ্ঞান আৰু কুল-পরম্পৰা অনুসাৰে বেশ, বাক্য আৰু বুদ্ধিত সামঞ্জস্য ৰাখি সদায় চলা-ফেরা কৰিব।
Verse 19
श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्
শ্ৰুতি-স্মৃতিত সম্যকভাবে কোৱা আৰু সাধুসকলে যি আচৰণ কৰে, সেই আচারেই নিষ্ঠাৰে অনুসৰণ কৰিব; এই বিষয়ে ইয়াত কেতিয়াও অন্য পথ নল’ব।
Verse 20
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति
যি পথে তেওঁৰ পিতৃসকল আৰু পিতামহসকল গৈছিল, সেই সৎজনৰ পথেই তেওঁ চলক; সেই পথত চলিলে কেতিয়াও বিনাশ নাপায়।
Verse 21
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते
মানুহে নিত্য স্বাধ্যায়ত লীন থাকক, নিত্য যজ্ঞোপবীত ধাৰণ কৰক; সত্যবাদী আৰু ক্রোধজয়ী হলে সি ব্রহ্মভাবৰ যোগ্য হয়।
Verse 22
संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते
যি গৃহস্থ নিত্য সন্ধ্যা-বিধি আৰু স্নানত নিবিষ্ট, ব্রহ্মযজ্ঞত (বেদাধ্যয়ন-স্বাধ্যায়ত) স্থিৰ, অনসূয়ী, মৃদু আৰু দান্ত—সি মৃত্যুৰ পিছত উন্নতি লাভ কৰে।
Verse 23
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
যি গৃহস্থ ৰাগ, ভয় আৰু ক্রোধৰ পৰা মুক্ত, লোভ-মোহ ত্যাগী, সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) জপত স্থিৰ আৰু শ্রাদ্ধকৰ্মকাৰী—সি বন্ধন আৰু পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 24
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
যি মাতাপিতাৰ হিতত নিয়োজিত, গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ কল্যাণত ৰত, দান্ত, যজ্ঞকাৰী আৰু দেবভক্ত—সি ব্রহ্মলোকত সন্মানিত হয়।
Verse 25
त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्
যি ত্ৰিবৰ্গ (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম)ত নিবিষ্ট, সি সদায় দেবতাসকলৰ পূজা কৰিব। প্ৰতিদিন নিয়ত, সংযমসহ দেবসকলক প্ৰণাম কৰিব।
Verse 26
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
যি সদায় ন্যায়সঙ্গত বণ্টনত আগ্ৰহী, ক্ষমাশীল আৰু দয়ালু, সিয়েই গৃহস্থ। ঘৰত থাকিও ঘৰৰ আসক্ত ‘গৃহী’ নহ’ব।
Verse 27
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्
ক্ষমা, দয়া, বিবেকযুক্ত জ্ঞান, সত্য, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু মনঃশান্তি—আৰু পৰমাত্মনিষ্ঠ অধ্যাত্মজ্ঞান—এইবোৰেই ব্ৰাহ্মণৰ লক্ষণ।
Verse 28
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्
সেয়ে দ্বিজোত্তমে এই বিষয়ে বিশেষকৈ অশ্ৰদ্ধা নকৰিব। সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰ্তব্য পালন কৰি নিন্দিত কৰ্ম ত্যাগ কৰিব।
Verse 29
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा
মোহৰ কাদামাটি ঝাৰি, অনুত্তম যোগ লাভ কৰিলে গৃহস্থও বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়; ইয়াত সন্দেহ বা অধিক বিচাৰ নালাগে।
Verse 30
विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
নিন্দা, সীমা-লঙ্ঘন, অপমান, হিংসা, বন্দিত্ব আৰু বধ-প্ৰয়াস আদি পৰস্পৰ ক্ৰোধজাত দোষক প্ৰতিশোধ নকৰাকৈ সহ্য কৰাই ক্ষমা।
Verse 31
स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्
অন্যৰ দুখক নিজৰ দুখৰ দৰে অনুভৱ কৰি, পীড়িতৰ প্ৰতি সৌহাৰ্দ্যৰ পৰা যি কাৰুণ্য জাগে, মুনিসকলে তাক ‘দয়া’ বুলে; ই ধৰ্মৰ সাক্ষাৎ সাধন।
Verse 32
चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते
চৌদ বিদ্যা সত্যৰূপে ধাৰণ কৰি, যাৰ দ্বাৰা ধৰ্ম পোষিত হৈ বৃদ্ধি পায়—তাকেই ‘বিজ্ঞান’ বুলি জানিবা।
Verse 33
अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते
বিধিমতে বিদ্যা অধ্যয়ন কৰি অৰ্থো বুজিলেও যদি কোনোবাই ধৰ্মকাৰ্যৰ পৰা আঁতৰি যায়, তেন্তে তাক ‘বিজ্ঞান’ বুলি মানা নহয়।
Verse 34
सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
সত্যেৰে মানুহে লোকসমূহ জয় কৰে; সত্যই পৰম পদ। মনীষীসকলে কয়—যেনে আছে তেনে কোৱা-ই ‘সত্য’।
Verse 35
दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति
দম মানে দেহ-ইন্দ্ৰিয়ৰ বেগ সংযম; প্ৰজ্ঞাৰ প্ৰসাদৰ পৰা শম—অন্তঃশান্তি—উৎপন্ন হয়। অক্ষৰ অধ্যাত্মতত্ত্ব জানিবা; তাত গ’লে শোক নাথাকে।
Verse 36
यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्
যি বিদ্যাৰে পৰাত্পৰ ভগৱান দেৱক সত্যৰূপে জনা যায়, সেই বিদ্যাই ‘জ্ঞান’ বুলি কীৰ্তিত; কিয়নো সেয়া সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত মহাদেৱেই।
Verse 37
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्
যি বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ সেই পৰম তত্ত্বত নিষ্ঠাবান, তাতেই পৰায়ণ, সদা অক্রোধী আৰু শুচি—মহাযজ্ঞত তৎপৰ—সেই অনুত্তম পদ লাভ কৰে।
Verse 38
धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः
দেহেই ধৰ্মৰ আশ্ৰয়-আয়তন; সেয়ে যত্ন কৰি তাক পালন কৰিব লাগে। কিয়নো দেহ নাথাকিলে মানুহে পৰম ৰুদ্ৰক উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 39
नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्
নিয়ত দ্বিজে নিত্য ধৰ্ম-অৰ্থ-কামত যুক্ত থাকিব লাগে; আৰু ধৰ্মবর্জিত কাম বা অৰ্থ মনতো স্মৰণ নকৰিব।
Verse 40
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु
দুখত ডুবি থাকিলেও মানুহে ধৰ্মমাৰ্গেই আচৰণ কৰিব, অধৰ্ম নকৰিব; কিয়নো ধৰ্মেই ভগৱান দেৱ, সকলো জীৱৰ পৰম গতি আৰু আশ্ৰয়।
Verse 41
भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्
সকলো জীৱৰ প্ৰিয় আৰু হিতকাৰী হওক, পৰদ্ৰোহৰ কৰ্মত বুদ্ধি নলগাব। বেদ আৰু দেৱতাসকলক নিন্দা নকৰিব, আৰু নিন্দকসকলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে নথাকিব।
Verse 42
यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते
যি ব্ৰাহ্মণে নিয়মশীল আৰু শুচি হৈ এই ধৰ্মাধ্যায় নিয়মিত পঢ়ে, বা পঢ়ুৱায়, বা আনক শ্ৰৱণ কৰায়—সেইজন ব্রহ্মলোকে মহিমাৰে সন্মানিত হয়।
Frequently Asked Questions
Completion of Vedic study with grasp of meaning, offering dakṣiṇā to the guru, receiving permission, and maintaining mental discipline and physical capability—signaling readiness to enter regulated social life with dharmic restraint.
Vijñāna is not merely learned comprehension; it is truthful assimilation of disciplines that nourish Dharma, and it is invalidated if one turns away from dharmic duties even after understanding the teachings.
It explicitly affirms that even a gṛhastha can be released from bondage by shaking off delusion and attaining unsurpassed yoga—supported by daily sandhyā, purity, brahma-yajña, Sāvitrī-japa, śrāddha, and ethical virtues.
It identifies Dharma as the Lord and refuge, and describes jñāna as that by which the transcendent Īśvara is known—naming Mahādeva/Rudra as the Supreme—while still grounding the path in Vedic duties and household rites.