Adhyaya 10
The True Liṅga as Formless Brahman — Self-Luminous Īśa and the Yoga of Liberation
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ আনুষ্ঠানিক সমাপ্তিৰ পাছত ঈশ্বৰ-গীতাৰ উপদেশ আগবাঢ়ে। ভগৱানে ক’লে—পৰম ‘লিঙ্গ’ কোনো ভৌতিক চিহ্ন নহয়; ই নিৰ্গুণ, নিৰাকার, অব্যক্ত, স্বপ্ৰকাশ ব্ৰহ্ম—সকল কাৰণৰ কাৰণ। সাধাৰণ প্ৰমাণে ইয়াক ধৰা নাযায়; বিকল্প-ভেদৰহিত নিৰ্মল সূক্ষ্ম জ্ঞানেই প্ৰভুক নিজৰ আত্মাৰূপে প্ৰকাশ কৰে। সিদ্ধ যোগী অদ্বৈত ধ্যান বা অচল ভক্তিৰে—একমক এক বা বহু ৰূপত দৰ্শন কৰি—অন্তৰ্মুখ, শান্ত আৰু আত্মনিষ্ঠ হৈ থাকে। মুক্তিক নিৰ্বাণ, ব্ৰহ্মৈক্য, কৈবল্য আদি নামে বৰ্ণনা কৰি শেষত পৰমশিৱ/মহাদেৱ নাম স্পষ্ট কৰা হয়। য’ত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নি নাজ্বলে সেই স্বপ্ৰকাশ জ্যোতিৰ উপমাৰে অতীতত্ব দেখুৱাই একান্তত নিৰবচ্ছিন্ন যোগাভ্যাসৰ উপদেশ দিয়া হয়, যাতে পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত উপায়, নিয়ম আৰু জ্ঞান-ভক্তি-যোগস্থিতিৰ সমন্বয় বিস্তাৰ পায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् / स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्
ইতি শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ উপৰিভাগত ঈশ্বৰগীতাত নবম অধ্যায় সমাপ্ত। ঈশ্বৰে ক’লে—একমাত্ৰ নিৰ্লিঙ্গ, অব্যক্ত তত্ত্বেই সত্য ‘লিঙ্গ’; সেয়া নিশ্চিতভাৱে ব্ৰহ্ম। সেয়া স্বয়ংজ্যোতি পৰতত্ত্ব, পৰে ব্যোমত (পৰম চিদাকাশত) স্থিত।
Verse 2
अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् / निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः
যি অব্যক্ত কাৰণ-তত্ত্ব, সেয়াই অক্ষৰ, পৰম পদ; যি গুণাতীত আৰু শুদ্ধ বিজ্ঞান-স্বৰূপ—সেই তত্ত্বকেই জ্ঞানীসকলে সত্যই দৰ্শন কৰে।
Verse 3
तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः / पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः
যিসকল তাতেই নিষ্ঠিত, যিসকলৰ সংকল্প শান্ত, আৰু যিসকল নিত্য সেই ভাবনাৰে ভাবিত—তেওঁলোকে সেই পৰব্ৰহ্মক দৰ্শন কৰে; শ্রুতি কয়: ‘সেয়াই তাৰ (সত্য) লিঙ্গ।’
Verse 4
अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः / नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्
অন্যথা, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, মোক দেখা সঁচাকৈ সম্ভৱ নহয়। কিয়নো সেই পৰম তত্ত্ব জানিব পৰা কোনো (সাধাৰণ) জ্ঞান নাই।
Verse 5
एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः / अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्
এইটোৱেই পৰম জ্ঞান—কবি (ঋষি)সকলে এইটোকেই জানে। ইয়াৰ বাহিৰে সকলো অজ্ঞান, কিয়নো এই জগত মায়াময়।
Verse 6
यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् / ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः
যি জ্ঞান নিৰ্মল, সূক্ষ্ম, নিৰ্বিকল্প আৰু অব্যয়—সেয়াই মোৰ আত্মাস্বৰূপ; জ্ঞানীসকলে এইদৰে কয়।
Verse 7
ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् / आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्
যিসকলে বহুত্ব দেখে, তেওঁলোকেও সেই পৰম তত্ত্বকেই দেখে। পৰম নিষ্ঠাত আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোকে এক অব্যয় তত্ত্ব বুজে।
Verse 8
ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् / भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः
ভক্তিৰে যিসকলে মোক পৰম তত্ত্বৰূপে স্পষ্ট দেখে—একা ঈশ্বৰ হিচাপে বা বহু ৰূপে প্ৰকাশিত ঈশ্বৰ হিচাপে—তেওঁলোক তদাত্মক বুলি জানিব লাগে।
Verse 9
साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः
তেওঁলোকে সाक्षাৎ নিজৰ আত্মাত পৰমেশ্বৰক দেখে—নিত্য আনন্দ, নিৰ্বিকল্প আৰু সত্যস্বরূপ; এইয়েই স্থিতি।
Verse 10
भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् / स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु
নিজ আত্মাত অৱস্থিত, শান্ত আৰু অন্তৰ্মুখ হৈ তেওঁলোকে সেই পৰমানন্দক ভজে—যি সৰ্বব্যাপী আৰু তদাত্মক; পৰমৰ অব্যক্ত পৰাৱস্থাত।
Verse 11
एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् / निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः
এইয়েই পৰম মুক্তি—মোৰ সৈতে উত্তম সাযুজ্য। এইয়েই নিৰ্বাণ, ব্ৰহ্মৰ সৈতে একত্ব আৰু কৈবল্য, ঋষিসকলে জানে।
Verse 12
तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् / स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते
সেয়ে কাৰণে আদি-মধ্য-অন্তহীন একমাত্ৰ পৰম তত্ত্ব—পৰমশিৱ—ক জানক। তেওঁেই ঈশ্বৰ, মহাদেৱ; তেওঁক জানিলে মুক্তি হয়।
Verse 13
न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् / तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति
তাত সূৰ্য নাজ্বলে, চন্দ্ৰও নহয়, নক্ষত্ৰও নহয়; বিদ্যুৎও নহয়, লৌকিক অগ্নিও নহয়। তেওঁৰ জ্যোতিতেই সকলো নিত্য দীপ্যমান; সেই অচল স্বয়ংজ্যোতি সদাই প্ৰকাশিত।
Verse 14
नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति / अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः
যি পৰম তত্ত্ব নিত্য উদিত—শুদ্ধ চৈতন্যস্বরূপ, নিৰ্বিকল্প, নিৰ্মল, বৃহৎ আৰু পৰম—ব্ৰহ্মবিদসকলে এই অন্তৰাকাশত তাক নিত্য অচল সত্যৰূপে দৰ্শন কৰে; সেয়াই ঈশ।
Verse 15
नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः / तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः
সকলো বেদে পৰম পুৰুষক নিত্য আনন্দ, অমৃত, সত্যস্বৰূপ আৰু পৰম শুদ্ধ বুলি ঘোষণা কৰে। ‘সেয়াই এই সকলো’ বুলি নিশ্চিত হৈ, বেদাৰ্থ-নিশ্চিত জনে প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা ঈশ্বৰক ধ্যান কৰে।
Verse 16
न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः / न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः
তাত ন পৃথিৱী, ন জল, ন মন, ন অগ্নি; ন প্ৰাণ, ন বায়ু, ন আকাশ, ন বুদ্ধি। অন্য কোনো চেতন তত্ত্বো নাই। পৰম আকাশ-স্বৰূপ সত্যৰ মাজত কেৱল দেৱ শিৱেই দীপ্তিমান—শিৱেই একমাত্ৰ।
Verse 17
इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् / जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्
এইদৰে কোৱা হ’ল পৰম ৰহস্য—মুক্তিদায়ক জ্ঞানামৃত, যি সকলো বেদত গূঢ়। যোগী একান্ত ঠাইত তাক উপলব্ধি কৰে; সেয়ে যত্নসহ অবিৰত যোগাভ্যাস কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
It defines the true liṅga as the formless, unmanifest Brahman—self-luminous Supreme Reality—rather than a merely external symbol; the ‘sign’ (liṅga) is the Śruti-indicated mark of the Absolute itself.
The chapter presents realization as directly beholding the Supreme Lord as one’s own Self (Ātman): liberation is abiding as that ever-blissful, construction-free Truth, expressed as oneness with Brahman (brahmaikatā) and kaivalya.
Yes. It affirms that devotees who behold the Supreme clearly—either as the one Lord or as the Lord in many forms—are established in the Supreme Truth, indicating a convergence of bhakti with the non-dual culmination.
It recommends disciplined, uninterrupted yoga—ideally in solitude—along with inward stabilization, contemplation of the Supreme, and meditation on the Lord through the pranava (Oṁ).