Adhyaya 169

Verse 1

नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे / रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम्

একশ উনসত্তৰতম অধ্যায়। ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে: 'হিত আৰু অহিত বিচাৰৰ বাবে মই অনুপান বিধি কৈছোঁ। ৰঙা চাউল ত্ৰিদোষনাশক আৰু পিয়াহ তথা মেদ নিবাৰক।'

Verse 2

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा / शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः

মহাশালি ধান্য পৰম বৃষ্য, পুষ্টিদায়ক আৰু বলবর্ধক। কলম জাতি কফ‑পিত্ত শমায়। গৌৰ‑ষষ্টিক সাধাৰণতে শীতল, গুৰু (হজমত ভাৰী) আৰু ত্ৰিদোষশামক।

Verse 3

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा / तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः

শ্যামাক ধান্য শোষক, ৰূক্ষ আৰু বাতবর্ধক; কিন্তু কফ‑পিত্ত শমায়। তদ্ৰূপ প্ৰিয়ঙ্গু, নীবার আৰু কোৰদূষা ধান্যও একে গুণসম্পন্ন বুলি কীৰ্তিত।

Verse 4

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः / वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः

যব (বার্লি) বহুবাৰ শীতল বুলি কোৱা হৈছে আৰু ই কফ‑পিত্তহৰ। গোধূম (গম) বৃষ্য, শীতল, গুৰু, মধুৰ‑স্বাদু আৰু বাতনাশক।

Verse 5

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः / माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः

মুদ্গ (মুগ) কফ‑পিত্ত আৰু ৰক্তদোষ হৰে; ই কষায়, অলপ মধুৰ আৰু লঘু। মাষ (উড়দ) বহুবলদায়ক আৰু বৃষ্য; পিত্ত‑কফহৰ হলেও গুৰু।

Verse 6

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषो ऽनिलार्तिनुत् / कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः

ৰাজমাষ বৃষ্য নহয়; ই কফ‑পিত্ত হৰে আৰু বাতজনিত কষ্ট নিবারে। কুলত্থ (কুল্থি) শ্বাসকষ্ট আৰু হিক্কা দূৰ কৰি কফ, গুল্ম আৰু বাত শমায়।

Verse 7

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः / पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः

মকুষ্ঠক শীতল আৰু গ্ৰাহী; ই ৰক্তপিত্ত, জ্বৰ আৰু ভ্ৰম‑উন্মাথ সদৃশ বিকাৰ শম কৰে। চণক পুংস্ত্ববর্ধক, ৰক্ত‑কফ‑পিত্তঘ্ন হলেও তাক বাতবর্ধক বুলি কোৱা হয়।

Verse 8

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा / तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः

মসুৰ মধুৰ, শীতল আৰু সংগ্ৰাহী; ই কফ‑পিত্ত হৰণ কৰে। তদ্ৰূপ কলায় (মটৰ) বহু গুণসম্পন্ন হলেও অতি বাতবর্ধক।

Verse 9

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता / अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित्

আগ্কী কফ‑পিত্তঘ্ন আৰু শুক্ৰবর্ধক বুলিও স্মৃত। অতসী (তিসি) পিত্তবর্ধক জ্ঞেয়; সিদ্ধার্থ (সৰিষা) কফ‑বাত জয় কৰে।

Verse 10

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः / बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः

তিল ক্ষাৰযুক্ত, মধুৰ আৰু স্নিগ্ধ; ই বল, উষ্ণতা আৰু পিত্ত বৃদ্ধি কৰে। বিভিন্ন সস্যজাত (ধান্যাদি) বলঘ্ন, ৰূক্ষ আৰু শীতল।

Verse 11

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः / चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः

চিত্ৰক, ইঙ্গুদী, নালীকা, পিপ্পলী, মধু, শিগ্ৰু; লগতে চব্য, চৰণ, নিৰ্গুণ্ডী, তৰকাৰী, কাশ আৰু মর্দক—এইসমূহ ঔষধদ্ৰব্য হিচাপে গণিত।

Verse 12

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः / वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ

বিল্বসহ এই দ্ৰব্যসমূহ কফ আৰু পিত্ত শমায়, কৃমিনাশক আৰু লঘু হৈ জঠৰাগ্নি দীপিত কৰে বুলি কোৱা হয়। বৰ্ষা আৰু ভূমাৰ্কো তদ্ৰূপে বাত‑কফ হৰণ কৰি দোষনাশ কৰে।

Verse 13

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् / चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम्

এৰণ্ড তিক্তৰসযুক্ত বুলি কোৱা হয়; কাকমাচী ত্ৰিদোষ হৰণ কৰে। চাংগেৰী কফ‑বাত শমায়; কিন্তু সৰ্ষপ (সৰিষা) সৰ্বদোষ প্ৰকোপক বুলি বৰ্ণিত।

Verse 14

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला / नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः

তদ্ৰূপে কৌস্মসুম্ভ নামৰ শাকো একে ধৰণৰ; ৰাজিকা (সৰিষা) বাত‑পিত্ত বৃদ্ধি কৰে। নাড়ীচ কফ‑পিত্ত হৰণ কৰে, আৰু চুচুৰ মধুৰৰসযুক্ত আৰু শীতবীৰ্য।

Verse 15

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् / सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः

পদ্মপত্ৰ দোষহৰ বুলি কোৱা হয়; কিন্তু ত্ৰিপুটে বাতক অতি বৃদ্ধি কৰে। সক্ষাৰ সৰ্বদোষহৰ, আৰু বাস্তুক ৰুচি‑ক্ষুধা বৃদ্ধি কৰাত শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 16

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे / मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम्

তণ্ডুকীয়ে বিপহ (অৱৰোধজনিত হানিকৰ অৱস্থা) দূৰ কৰে; পালঙ্ক্য (পালং শাক)ৰ আন প্ৰকাৰসমূহো তদ্ৰূপ। কিন্তু মূলক (মূলা) দোষবর্ধক; সিজাই/ভাপত পকালে ই বাত‑কফ বৃদ্ধি কৰাৰ কাৰণ হয়।

Verse 17

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते / कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम्

ইয়াক আজিও সৰ্বদোষহৰ বুলি প্ৰসিদ্ধ; ৰান্ধি খালে কণ্ঠৰ বাবে হিতকাৰী বুলি কোৱা হয়। কৰ্কোটক, বৰ্তাক (বেঙেনা), পদোল আৰু কাৰৱেল্লক (কৰেলা) এইদৰে।

Verse 18

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् / सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्

কূষ্মাণ্ড (চালকুমুৰা) কুষ্ঠ, মেহ, জ্বৰ, শ্বাস, কাস আৰু পিত্ত-কফ শমায়। ই সৰ্বদোষহৰ, হৃদয়ৰ বাবে হিতকাৰী আৰু বস্তি (মূত্ৰাশয়) শোধনকাৰী।

Verse 19

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी / त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे

কলিঙ্গ আৰু আলাবূ পিত্ত নাশ কৰে, কিন্তু বাত বৃদ্ধি কৰে। ত্ৰপুষ আৰু বাৰুক বাত আৰু শ্লেষ্ম (কফ) বঢ়ায়, তথাপি পিত্তক ৰোধ কৰে।

Verse 20

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् / वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु

বৃক্ষাম্ল কফ-বাত নাশ কৰে; জম্বীৰেও কফ-বাত কমায়। দাড়িম বাতঘ্ন আৰু গ্ৰাহী; নাগৰংগ (কমলা) ফল গুৰু, অৰ্থাৎ জীৰ্ণত ভাৰী।

Verse 21

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् / वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः

কেশৰ আৰু মাতুলুঙ্গ (বিজৌৰা) দীপন আৰু কফ-বাত হ্ৰাসকাৰী। মাষ (উড়দ) বাত-পিত্ত শমায়; ই ত্বক পোষণকাৰী, স্নিগ্ধ, উষ্ণ আৰু বিকৃত অনিল (বাত) নাশক।

Verse 22

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् / भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा

আমলক (আমলখি) উৎকৃষ্ট, বৃষ্য, মধুৰ আৰু হৃদয়প্ৰিয়; ই হিতকাৰী অম্লভাব জন্মায়। হৰীতকী ভোজনৰ পিছত ৰুচি বঢ়ায়, পুণ্যদায়িনী আৰু অমৃতসম।

Verse 23

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् / वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम्

‘স্ত্ৰংসনী’ কফ আৰু বাত শমায়; তদ্ৰূপ ‘অক্ষ’ (বহেড়া) ত্ৰিদোষজিত। ‘তিন্তিডী’ (তেঁতুল)ৰ টেঙা ফল বাত-শ্লেষ্ম (কফ) হৰণ কৰে আৰু ৰেচকো।

Verse 24

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् / गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम्

লকুচ দোষবর্ধক, যদিও স্বাদে মধুৰ। বকুল কফ আৰু বাত শমায়। বীজপূৰক (বিজোৰা) গুল্ম, বাত-কফ বিকাৰ, শ্বাস আৰু কাস নাশ কৰে।

Verse 25

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् / कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्

কপিত্থ (কৈথ) গ্ৰাহী আৰু দোষঘ্ন; পকা হলে গুৰু আৰু বিষাপহ। কাঁচা/অপক্ব কফ-পিত্তকাৰ; আৰু ‘আপূৰ্ণ’ পিত্তবর্ধক।

Verse 26

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् / वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम्

পকা আমে বাত বাঢ়ে, তথাপি মাংস, শুক্ৰ, বৰ্ণ আৰু বল প্ৰদান কৰে। জাঁবৱ (জাম/জম্বুফল) বাত শমায় আৰু কফ-পিত্তও হৰণ কৰে; ই গ্ৰাহী আৰু বিষ্টম্ভি (কোষ্ঠকাঠিন্য) কৰিব পাৰে।

Verse 27

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् / विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम्

তিন্দুক কফ‑বাত শমায়; বদৰ (বেঙা/বেৰ) বাত‑পিত্ত হৰে। বিল্ব বিষ্টম্ভকাৰী হৈ বাত বঢ়ায়; প্ৰিয়াল পৱন (বাত) শান্ত কৰে।

Verse 28

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम् / शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च

ৰাজাদন ফল, কল, কঁঠাল আৰু নাৰিকেলজাত বস্তু—ইয়াক শুক্ৰ আৰু মাংসবর্ধক বুলি কোৱা হয়; ই মধুৰ, স্নিগ্ধ আৰু গুৰু (হজমত ভাৰী)ও।

Verse 29

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् / मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा

দ্ৰাক্ষা, মধূক, খৰ্জুৰ আৰু কুঙ্কুম—ই বাতবিকাৰ আৰু ৰক্তদোষ জয় কৰে। মাগধী (পিপ্পলী) মধুৰ আৰু পক্ব হ’লে শ্বাসকষ্ট আৰু পিত্তহৰণত পৰম শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 30

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् / शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः

আৰ্দ্ৰক (কেঁচা আদা) ৰুচিবর্ধক, বৃষ্য, দীপন আৰু কফ‑বাতহৰ। শুণ্ঠী, মৰিচ আৰু পিপ্পলীও কফ‑বাতজয়ী বুলি মানা হয়।

Verse 31

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् / गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम्

মৰিচ অবৃষ্য বুলি জানিবা—ই বৈদ্যকসন্মত। হিঙ্গু গুল্ম, শূল আৰু বিবন্ধ নাশ কৰি বাত‑কফ অপহৰণ কৰে।

Verse 32

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् / चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम्

যৱানী, ধনীয়া আৰু জীৰা—এইবোৰ পৰমভাবে বাত আৰু শ্লেষ্ম (কফ) নাশক বুলি স্মৃত। সৈন্ধৱ লৱণ চকুৰ হিতকাৰী, বীৰ্যবৰ্ধক আৰু ত্ৰিদোষ-শমন বুলি মান্য।

Verse 33

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् / उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम्

সৌৱৰ্চল লৱণ নিবন্ধ (কোষ্ঠবদ্ধতা/অৱৰোধ) নাশক, উষ্ণবীৰ্য আৰু হৃদয়-প্ৰদেশৰ শূল নাশক। বিডংগ উষ্ণ, তীক্ষ্ণ, শূলহৰ আৰু বাতনাশক বুলি কোৱা হয়।

Verse 34

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु / हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारो ऽग्निदीपनः

ৰোমক লৱণ বাতবর্ধক, মধুৰ, ৰোচন (ৰুচিবর্ধক), ক্লেদজনক আৰু গুৰু। যৱক্ষাৰ হৃদৰোগ, পাণ্ডু আৰু গলৰোগ নাশক আৰু অগ্নিদীপক।

Verse 35

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः / दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम्

নাভস (বৰষুণৰ) জল দাহক, দীপন, তীক্ষ্ণ, ক্ষাৰীয় আৰু বিদাৰক। ই দোষঘ্ন, আকাশসম হালকা, সহজপাচ্য, হৃদ্য আৰু বিষাপহ বুলি কোৱা হয়।

Verse 36

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु / वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम्

নদীৰ জল বাতবর্ধক আৰু ৰূক্ষ বুলি কোৱা হৈছে, যদিও ই সাৰস, মধুৰ আৰু লঘু। কূপ/ৱাপীৰ জল বাত আৰু শ্লেষ্ম (কফ) হৰে। তাড়াগ (পুখুৰী) জল বাতবর্ধক বুলি স্মৃত।

Verse 37

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् / दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम्

ঝৰ্ণাৰ পানী ৰুচিকৰ, জঠৰাগ্নি দীপ্তিকাৰক, ৰূক্ষ, কফনাশক আৰু লঘু। কুঁৱাৰ পানী দীপন হলেও পিত্তবর্ধক; আৰু ভূমিৰ পৰা স্বয়ং উদ্গত পানী পিত্তশামক বুলি কোৱা হয়।

Verse 38

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः / सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना

যি পানী দিনে সূৰ্যকিৰণ আৰু ৰাতি চন্দ্ৰৰশ্মিৰে স্পৰ্শিত হয়, সি সৰ্বদোষমুক্ত হয়; তাক শুদ্ধ ‘গগনাম্বু’ (বৰষুণৰ পানী)ৰ সমতুল্য ধৰা হয়।

Verse 39

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदो ऽनिलकफापहम् / शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम्

উষ্ণ পানী জ্বৰ, শ্বাসকষ্ট আৰু মেদ হ্ৰাস কৰে আৰু বাত-কফ দোষ নাশ কৰে। ফুটাই ঠাণ্ডা কৰা পানী ত্ৰিদোষঘ্ন; কিন্তু ৰাতিভৰ ৰখা (বাসি) পানী দোষকাৰক হয়।

Verse 40

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् / गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष् वह्निनाशनम्

গৰুৰ গাখীৰ বাত-পিত্তশামক, স্নিগ্ধ, গুৰু আৰু ৰসায়ন (পুনৰ্জীৱনকাৰী)। মহিষৰ গাখীৰ গৰুৰ গাখীৰতকৈ অধিক গুৰু আৰু স্নিগ্ধ, আৰু জঠৰাগ্নি মন্দ কৰে।

Verse 41

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् / चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम्

ছাগলীৰ গাখীৰ ৰক্তাতিসাৰ নাশক; কাহ-শ্বাসকষ্ট আৰু কফ দূৰ কৰে। ই চকুৰ বাবে হিতকৰ, স্ত্ৰীৰ বাবে জীৱনদায়ক; আৰু ৰক্তপিত্তত নস্য (নাবন) ৰূপেও প্ৰশস্ত।

Verse 42

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि / दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम्

দধি বিশেষকৈ বাতক শমায় আৰু বৃষ্য; কিন্তু পিত্ত আৰু কফ বৃদ্ধি কৰে। মথনজাত মস্তু (মাঠা) দোষনাশক আৰু স্ৰোত শোধনকাৰী।

Verse 43

ग्रहण्यर्शो ऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् / विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः

নৱোদ্ঘৃত (তাজা মথা) নবনীতে গ্ৰহণী, অৰ্শ (অৰ্শৰোগ) আৰু অৰ্দিত (মুখপক্ষাঘাত)জনিত বেদনা নাশ কৰে। কিন্তু কিলাট আদি বিকাৰ গধুৰ আৰু কুষ্ঠৰ কাৰণ হয়।

Verse 44

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् / त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः

মাঠা গ্ৰহণী, শোথ, অৰ্শ, পাণ্ডু, অতিসাৰ আৰু গুল্ম নাশ কৰাত শ্ৰেষ্ঠ। পূৰ্বসুৰিসকলে মাঠাক ত্ৰিদোষ-শামক বুলি কৈছে।

Verse 45

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् / गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित्

ঘৃত বৃষ্য আৰু মধুৰস্বভাৱ; ই বাত-পিত্ত-কফ নাশ কৰে। গোঘৃত মেধ্য আৰু চকুষ্য; যথাযথ সংস্কাৰে ত্ৰিদোষজিত হয়।

Verse 46

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् / अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः / कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्

যথাবিধি সংস্কৃত ঘৃত অপস্মাৰ, ৰোগ, উন্মাদ আৰু মূৰ্ছা নাশ কৰে। ছাগলী আদি জন্তুৰ ঘৃতো গোক্ষীৰৰ সদ্গুণসমান বুলি জানিব। মূত্ৰ কফ-বাত হৰে আৰু সকলো কৃমি-বিষ নাশ কৰে।

Verse 47

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् / वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम्

তিলৰ পৰা উৎপন্ন কষায়-স্বভাৱৰ তিলতেল বলবর্ধক আৰু বাত-কফশামক; ই পাণ্ডু, উদৰৰোগ, কুষ্ঠ, অৰ্শ, শোথ, গুল্ম আৰু প্ৰমেহ নাশ কৰে বুলি কোৱা হয়।

Verse 48

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदो ऽनिलापहम् / क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम्

সৰিষাৰ তেল কৃমি আৰু পাণ্ডু নাশ কৰে আৰু কফ, মেদ আৰু বাত কমায়। ক্ষৌম/তিসিৰ তেল চকুৰ বাবে হিতকৰ নহয়; ই পিত্ত, হৃদৰোগ আৰু বাত শমায়।

Verse 49

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् / त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम्

অজ-সম্বন্ধীয় (অক্ষজ) দ্ৰব্য কফ-পিত্ত শমায়, কেশ পুষ্ট কৰে আৰু ত্বক-শ্ৰোত্ৰক তৰ্পণ দিয়ে। মধু ত্ৰিদোষশামক বুলি কোৱা হলেও তাক বাতবর্ধক বুলিও কীৰ্তিত।

Verse 50

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् / इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः

আখ হিক্কা, শ্বাসকষ্ট, কৃমি, বমি, মেহ, তৃষ্ণা আৰু বিষৰ প্ৰভাৱ শমায়। ই ৰক্তপিত্ত আৰু বৃদ্ধি-পিত্তও কমায়; বলবর্ধক আৰু বৃষ্য, কিন্তু কফ বৃদ্ধি কৰে।

Verse 51

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः / खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित्

ফাণিত (ঘন আখৰস) পিত্তবর্ধক আৰু তীব্ৰ; সুৰাও তেনে। মত্স্যণ্ডিকা (স্ফটিক চিনি) লঘু। খণ্ড (শুদ্ধ চিনি) বৃষ্য, স্নিগ্ধ আৰু মধুৰ; ৰক্ত, পিত্ত আৰু বাতজনিত বিকাৰ জয় কৰে।

Verse 52

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः / स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणो ऽसृक्प्रसादनः

গুৰে বাত আৰু পিত্ত হৰণ কৰে, তথাপি স্বভাৱে ৰূক্ষ; ই বাত শমায় কিন্তু কফ বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু পুৰণি গুৰ বিশেষকৈ পিত্তশামক, পৰম পথ্য আৰু ৰক্ত শুদ্ধ কৰি প্ৰসন্ন কৰে।

Verse 53

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा / सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित्

ঘিউযুক্ত চেনি ৰক্তপিত্ত আৰু পিত্ত শমায়, স্নিগ্ধ আৰু বৃষ্য বুলি কোৱা হয়। কিন্তু মদ্য আম্ল স্বভাৱৰ বাবে সকলো পিত্ত বৃদ্ধি কৰে, যদিও কফ আৰু বাত দমন কৰে।

Verse 54

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः / पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः

সৌবীৰৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ তীক্ষ্ণ আৰু ৰক্তপিত্ত-পিত্তবর্ধক। কিন্তু ভাজা চাউলৰ পৰা কৰা মণ্ড (পাতল মাড়) পাচক, দীপক আৰু পথ্য।

Verse 55

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी / सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली

পেয়া (পাতল ভাতৰ জাউ) লঘু, বাতৰ অনুলোমন কৰে আৰু বস্তি (মূত্ৰতন্ত্ৰ) শোধন কৰে। তক্র, ডালিম, ত্ৰিকটু (শুণ্ঠী‑মৰিচ‑পিপ্পলী) আৰু গুৰ, মধু, পিপ্পলী যোগ কৰিলে ই বিশেষ হিতকাৰী হয়।

Verse 56

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः / पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी

ভালদৰে সুকৃত পেয়া কাঁহ, শ্বাসকষ্ট আৰু প্ৰৱাহিকা (অতিসাৰ)ত হিতকাৰী। পায়স বল্য হলেও কফ বৃদ্ধি কৰে; আৰু কৃশৰা বাত নাশ কৰে।

Verse 57

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः / कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः

ভালদৰে ধুই, ঠিকমতে ছাঁকি, স্নিগ্ধ, সুখদ উষ্ণ আৰু ৰুচিবর্ধকভাৱে যি লঘু; কিন্তু কন্দ‑মূল‑ফল আৰু লেহ্য (অৱলেহ)ৰে সিদ্ধ কৰিলে সি পুষ্টিকৰ আৰু গুৰুভাৰ হয়।

Verse 58

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः / स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम्

অলপ উষ্ণ অৱস্থাত সেবন কৰিলে ভালদৰে সিদ্ধ কৰা চুপ লঘু হয়। ভাপত সিজাই পানী পিঁচি উলিয়াই, ঘিউ‑তেল আদি স্নেহে সংস্কৃত শাক হিতকৰ।

Verse 59

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा / श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः

দাডিম আৰু আমলকীৰে প্ৰস্তুত ইউষ জঠৰাগ্নি জাগায় আৰু বাত‑পিত্ত শমায়। মলক (ম্যালো)ৰে কৰিলে সি কফঘ্ন আৰু শ্বাস, কাস, প্ৰতিশ্যায়ত হিতকৰ।

Verse 60

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्यो ऽनिलापहः / मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः

যৱ, কোল (বৰই) আৰু কুলত্থৰ ইউষ কণ্ঠ্য আৰু অনিল (বাত) অপহাৰক। মুদ্গ (মুগ)‑আমলকীজাত প্ৰস্তুতি গ্রাহী আৰু শ্লেষ্মা‑পিত্ত বিনাশক।

Verse 61

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः / घृतपूर्णो ऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली

গুড়সহ দধি বাতঘ্ন; কিন্তু সক্তু (ভাজা আটা/সত্তু) ৰুক্ষ আৰু বাত বঢ়ায়। ঘিউভৰা শষ্কুলী অগ্নি জাগায়, বৃষ্য আৰু হজমত গুৰুভাৰ।

Verse 62

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः / तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः

মাংসযুক্ত, ব্ৰিংহণ (বলবর্ধক) পিষ্ট-ভক্ষ্য আদি প্ৰস্তুতিসমূহক ‘গুখা’ বুলি স্মৃত। তেলত ৰন্ধা বস্তু দৃষ্টিহানিকৰ, আৰু পানীত সিজোৱা/ভাপত সিজোৱা বস্তু দুৰ্জৰ।

Verse 63

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः / अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम्

অত্যন্ত গৰম মণ্ডক পথ্য বুলি কোৱা হৈছে; আৰু গুখা শীতল বুলি মানা হয়। অনুপান হিচাপে পানী পান কৰা উচিত; ই শ্ৰম, তৃষ্ণা আদি নাশ কৰে।

Verse 64

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः / अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत्

অন্ন-পান আদি বিষয়ে যথাবিধি সাৱধানতা ৰাখিলে মানুহ সম্পূৰ্ণ ৰোগমুক্ত হয়। কিন্তু কুসুম গৰম (অনুষ্ণ) আহাৰ, ময়ূৰকণ্ঠ সদৃশ বৰ্ণযুক্ত বস্তু, আৰু বিষ—ইহঁতে নিশ্চয় বিবৰ্ণতা ঘটায়।

Verse 65

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा / आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः / वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम्

গন্ধ, স্পৰ্শ আৰু ৰসৰ তীব্ৰ দাহক অনুভৱ উঠিলে ভুক্তভোগীৰ মনত ব্যথা হয়। বিষ সুঁঘিলেই চকুৰোগ হ’ব পাৰে, যি শ্ৰেষ্ঠ চিকিৎসকৰো অসাধ্য। কঁপনি, জঁভাই আদি—ইহঁতে বিষৰ লক্ষণ।