Adhyaya 2
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana (The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply)
অধ্যায় ২ ভূমিকা আৰু স্থান-নিৰ্দেশৰ অধ্যায়। তপোধন ঋষিসকলে সূতক সেই অসাধাৰণ সত্রযজ্ঞৰ স্থান, সময়-অৱধি আৰু পৰিস্থিতি বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। সূতে উত্তৰ দিয়ে—ই ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিসংকল্পৰ সৈতে সংযুক্ত, দীঘলীয়া সময় ধৰি চলা মহাপুণ্যময় যজ্ঞ; নৈমিষ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰতিষ্ঠিত। তাৰ পিছত নৈমিষৰ পবিত্ৰতা স্থাপন কৰা কাৰণসমূহ স্তৰে স্তৰে বৰ্ণিত হয়—ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধি, অঞ্চল-সম্পৰ্কীয় মহাপুৰুষ আৰু ঘটনা, আৰু ধৰ্মচক্ৰৰ ‘নেমি’ তাত ক্ষয় হোৱা কাহিনীৰে “নৈমিষ” নামৰ ব্যুৎপত্তি। গোমতী, ৰোহিণী আদি নদী আৰু বংশপৰম্পৰা স্থান-চিহ্ন আৰু পৰৱৰ্তী বংশকথাৰ স্মৃতি-সূত্ৰ হিচাপে উল্লিখিত। পুৰূৰৱসৰ ৰাজত্বকালৰ উল্লেখ আৰু সত্রৰ অৱধিৰে যজ্ঞ-কালক ৰাজবংশীয় কালৰ সৈতে মিলোৱা হয়—সৃষ্টিকাল, তীৰ্থভূগোল আৰু বংশকাল একেটা পুৰাণীয় কাহিনি-মানচিত্ৰত একত্ৰিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः / कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম প্ৰক্ৰিয়াপাদত ‘কৃত্যসমুদ্দেশ’ নামৰ প্ৰথম অধ্যায়। তাৰ পাছত তপোধন ঋষিসকলে সূতক পুনৰ সুধিলে—“আপোনালোকৰ সেই অদ্ভুতকর্মী ঋষিসকলৰ সত্র ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?”
Verse 2
कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत / आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
সেই সময় কিমান আছিল আৰু সকলো কেনেকৈ ঘটিল? লগতে সপ্ৰভঞ্জনে সেই পুৰাণ কেনেকৈ ক’লে—সেয়া কওক।
Verse 3
आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः / इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
হে মহাত্মা, বিস্তাৰে কওক; আমাৰ গভীৰ কৌতূহল আছে। এইদৰে অনুৰোধ পায় সূতে শুভ বাক্যে উত্তৰ দিলে।
Verse 4
शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् / यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
শুনা—য’ত সেই ধীৰসকলে উত্তম মন্ত্ৰক মানিছিল; সেই কাল কিমান আছিল আৰু কেনেকৈ ঘটিল।
Verse 5
सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा / सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
বিশ্ব সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে, সৃষ্টিৰ আগতেই তেওঁ যজ্ঞ কৰিলে; তেওঁলোকৰ সেই অতিপুণ্য সত্র সহস্ৰ বছৰ চলিল।
Verse 6
तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् / इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
য’ত তপোগৃহৰ অধিপতি স্বয়ং ব্ৰহ্মা হৈছিল; য’ত ইড়া পত্নীৰূপে স্থাপিত হৈছিল, আৰু য’ত বুদ্ধিমান শামিত্ৰ আছিল।
Verse 7
मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् / विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
সেই মহাত্মাসকলৰ সত্রত মহাতেজস্বী মৃত্যুও উপস্থিত হ’ল; আৰু দেবগণে তাত সহস্ৰ বছৰ বাস কৰিলে।
Verse 8
भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत / कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
য’ত ঘূৰ্ণমান ধৰ্মচক্ৰৰ নেমি ক্ষয় হৈছিল, সেই কৰ্মৰ ফলতেই সেই স্থান ‘নৈমিষ’ নামে বিখ্যাত, মুনিপূজিত।
Verse 9
यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता / रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
য’ত সেই পুণ্যা গোমতী সিদ্ধ-চাৰণসকলৰ দ্বাৰা সেবিতা আছিল, তাতেই ৰোহিণীৰ সেই কন্যা ক্ষণতে গোমতী হৈ উঠিল।
Verse 10
शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः / रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
মহাত্মা বশিষ্ঠৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আছিল শক্তি; তেওঁ ৰুন্ধতীৰ পুত্ৰ, উত্তম তেজে দীপ্ত, ৰক্ষক আৰু দাতা আছিল।
Verse 11
कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना / यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
য’ত কল্মাষপাদ নামৰ নৃপতি আছিল আৰু শক্তিৰ কাৰণে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ও তাত উপস্থিত হৈছিল; আৰু য’ত বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠৰ বৈৰ জন্মিল।
Verse 12
अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः / पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
য’ত অদৃশ্যন্তীৰ প্ৰসঙ্গত মুনি পৰাশৰ জন্মিল; যাৰ জ্ঞান-প্ৰভাৱে বশিষ্ঠৰ পৰাভৱো ঘটিল।
Verse 13
तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः / नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
তাতে নৈমিষত ব্ৰহ্মবাদীসকলে সেই শৈলক মান্য কৰিলে; যিহেতু তেওঁলোকে নৈমিষতে জন্মিছিল, সেয়ে ‘নৈমিষীয়’ বুলি স্মৃত।
Verse 14
तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् / पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
সেই ধীমন্তসকলৰ সত্রযজ্ঞ বাৰ বছৰ চলিল; পৰাক্ৰমী পুৰূৰৱাই যেতিয়া বসুন্ধৰা শাসন কৰিছিল।
Verse 15
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः / तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
পুৰূৰৱাই সাগৰৰ আঠাৰটা দ্বীপ ভোগ কৰিলে; তথাপি ৰত্নলোভত তৃপ্ত নহ’ল—এনেদৰে আমি শুনিছোঁ।
Verse 16
उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता / आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
দেৱদূতৰ প্ৰচোদনাত উৰ্বশীয়ে তেওঁক কামনা কৰিলে; উৰ্বশীৰ সৈতে মিলিত হৈ তেওঁ সেই সত্রলৈ আহিল।
Verse 17
तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे / यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
সেই নৰপতিৰ সত্রত নৈমিষীয় ঋষিসকলে যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলে। গঙ্গাই পাৱকৰ পৰা জন্মা দীপ্ততেজ গৰ্ভক প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 18
तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत / हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
তাৰ সমতুল্য পৰ্বতত থোৱা সোণ প্ৰকাশ পালে। তেতিয়া মহাত্মাসকলৰ বাবে হিৰণ্ময় যজ্ঞবাট নিৰ্মিত হ’ল।
Verse 19
विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः / स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
স্বয়ংদেৱ বিশ্বকৰ্মা—ভাৱন, লোকভাৱন—সেই অমিততেজ ঋষিসকলৰ সত্রত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् / तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
ঐড পুৰূৰৱা মৃগয়া কৰি কৰি সেই দেশলৈ আহিল। তাতে তেওঁ মহা ঐশ্বৰ্যৰে ভৰা হিৰণ্ময় যজ্ঞবাট দেখিলে।
Verse 21
लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् / नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
লোভে তাৰ বিবেক নষ্ট হ’ল আৰু সি তাক ল’বলৈ আগবাঢ়িল। তেতিয়া নৈমিষেয় ঋষিসকলে সেই নৰপতিৰ ওপৰত ভীষণ ক্ৰোধ কৰিলে।
Verse 22
निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः / तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
ক্ৰুদ্ধ মণীষীসকলে কুশ-বজ্ৰেৰে তাক নিধন কৰিলে; দেৱচোদিত তপোনিষ্ঠ মুনিসকলে ৰজাকো দণ্ড দিলে।
Verse 23
कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् / और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
কুশ-বজ্ৰে পিষ্ট হৈ সেই ৰজা দেহ ত্যাগ কৰিলে; তাৰপিছত ঔৰ্বশেয়সকলে তেওঁৰ বাবে পৃথিৱীত যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 24
नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते / स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
যাক নহুষৰ মহাত্মা পিতা বুলি কোৱা হয়, সেই ধৰ্মশীল মহীপতি তেওঁলোকৰ অৱভৃথ-স্নানসমূহতেই উপস্থিত আছিল।
Verse 25
आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः / शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
এই সত্রত নৰোত্তম আয়ুৰায়ভৱায় অগ্ৰগণ্য আছিল; তেতিয়া ব্ৰহ্মবিদসকলে ৰজাক শান্ত কৰিলে।
Verse 26
सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः / बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
পৃথিৱীক বৎস বুলি ধৰি, সেই আত্মমূৰ্তি মহাত্মাসকলে সত্র আৰম্ভ কৰিলে; তেওঁলোকৰ সত্রত মহাত্মাসকলৰ ব্ৰহ্মচৰ্য স্থিৰ আছিল।
Verse 27
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव / वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
বিশ্ব সৃষ্টিত উদ্যত সেই প্ৰাচীন বিশ্বস্ৰষ্টাসকলৰ দৰে, বৈখানস প্ৰিয়সখা আৰু বালখিল্য মৰীচিসকলৰ সৈতে।
Verse 28
अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः / वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
অজ মুনিসকলৰ পৰা জন্ম, সূৰ্য আৰু বৈশ্বানৰৰ দৰে দীপ্তিমান; আৰু বিতৃদেৱ, অপ্সৰা, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, উৰগ, চাৰণসকলৰ সৈতে।
Verse 29
भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा / स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
ভাৰতসকলৰ দ্বাৰা ৰজা দেৱসকলৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰৰ দৰে শোভিত হ’ল; স্তোত্ৰ, শাস্ত্ৰ আৰু গৃহকৰ্মে দেৱ আৰু পিতৃসকলক পিতৃকাৰ্য্যৰে আৰাধনা কৰিলে।
Verse 30
आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि / आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
তেওঁলোকে নিজ নিজ জাতি অনুসাৰে গন্ধৰ্ব আদি সকলক বিধিমতে অৰ্চনা কৰিলে; আৰু আৰাধনাত তেওঁ পাছত অন্য কৰ্মৰ মাজতো স্মৰণ কৰি থাকিল।
Verse 31
जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः / व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
গন্ধৰ্বসকলে সামগান গালে, আৰু অপ্সৰাগণ নৃত্য কৰিলে; মুনিসকলে শুভ, চিত্ৰাক্ষৰ-পদসমৃদ্ধ বাণী উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 32
मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् / वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
তাত বিদ্বানসকলে পৰস্পৰে মন্ত্ৰাদি জপ কৰিছিল, আৰু বিতণ্ডামূলক বাক্যৰে প্ৰতিবাদীক পৰাভূত কৰিছিল।
Verse 33
ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः / न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
তাত ঋষি আৰু বিদ্বানসকল শব্দ-অৰ্থ-ন্যায়ত নিপুণ আছিল; তাত একো হৰণ নহ’ল, তথাপি ব্ৰহ্মৰাক্ষসসকলে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 34
नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः / प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
তাত যজ্ঞ হৰণ কৰা দৈত্য নাছিল, নাছিল বাজমুখ অস্ত্ৰধাৰী; তাত প্ৰায়শ্চিত্তো নহ’ল, দাৰিদ্ৰ্যো জন্মিল নহ’ল।
Verse 35
शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः / एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
শক্তি, প্ৰজ্ঞা আৰু ক্ৰিয়াযোগে বিধিপূৰ্বক আশীৰ্বাদ-কর্ম সম্পন্ন হ’ল; এইদৰে মনীষীসকলৰ সত্র দ্বাদশ বছৰলৈ বৃদ্ধি পালে।
Verse 36
ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः / वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
নৈমিষীয় ঋষিসকলৰ বাবে সেয়া বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰতীয়মান হ’ল; বৃদ্ধ আদি বীৰ ঋত্বিজসকলে পৃথক পৃথক জ্যোতিষ্টোম যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 37
चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् / समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
তেওঁলোকে পিছফালে গমন কৰি দহ হাজাৰ দক্ষিণাসহ সকলো দান সম্পন্ন কৰিলে; যজ্ঞ সমাপ্ত হোৱা ঠাইত মহাধিপতি বাসুদেৱ বিৰাজমান আছিল।
Verse 38
पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः / प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
আপোনালোকৰ প্ৰেৰণা পাই মই দ্বিজে স্ববংশাৰ্থে সেই অমিতাত্ম মহাপুৰুষক সুধিলোঁ; তেতিয়া প্ৰভুৱে তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 39
शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी / अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
সেইজন স্বয়ম্ভূ দেৱৰ শিষ্য, সকলো প্ৰত্যক্ষদৰ্শী আৰু ইন্দ্ৰিয়বশী; অণিমা আদি আঠটা সূক্ষ্ম সিদ্ধিৰে সমন্বিত আছিল।
Verse 40
तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः / सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
যিজনে তিৰ্যক্ বতাহ আদি বৰষুণেৰে সকলো লোক ধাৰণ-পোষণ কৰে; যাৰ সাত স্কন্ধ আৰু ধৃত শাখা আছে, যি সৰ্বত্ৰ জলসমৃদ্ধ আৰু অজৰ-অমৰ।
Verse 41
विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः / व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
যাৰ অধীন বিষয়সমূহত স্থিত মৰুতসকল সাত-সাত গোটত সংস্থিত; সেই মহাবলী তিন ব্যূহৰ সূতসকলৰ বাবে সত্রযজ্ঞ সম্পাদন কৰে।
Verse 42
तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः / प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
সেই তেজৰো উপায়সমূহ ইয়াত দেহধাৰীসকলৰ মাজত ধাৰণ কৰায়; প্ৰাণ আদি পাঁচ বৃত্তি নিজ নিজ ক্ৰিয়াৰে ধাৰণা সম্পন্ন কৰে।
Verse 43
पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते / आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
যি পূৰ্ণ হৈ উঠা দেহসমূহৰ ধাৰণা কৰে, সেই আকাশ-যোনি দ্বিগুণ আৰু শব্দ-স্পৰ্শে সমন্বিত।
Verse 44
वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः / भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
শব্দশাস্ত্ৰত নিপুণসকলে ইয়াক ‘বাচোৰণি’ বুলি অভিহিত কৰিছে; যেন ভাৰতী (সৰস্বতী)ৰ মসৃণ বাণীৰে সকলো মুনিক আনন্দিত কৰিছে।
Verse 45
पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया / पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
পুৰাণজ্ঞ, সুমনস আৰু পুৰাণাশ্ৰয়যুক্ত নিয়ত বিপ্ৰসকলৰ সন্মুখত বিভুৱে সেই প্ৰাচীন কাহিনী বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 46
एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः / ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল! এই সকলো আখ্যান যিদৰে ঘটিছিল তেনেদৰেই; আৰু ই ঋষিসকলৰ পৰম, লগতে লোকতত্ত্বৰ অনুত্তম জ্ঞান।
Verse 47
ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् / देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
ব্ৰহ্মাই পূৰ্বতে যি উত্তম জ্ঞানৰূপ পুৰাণ কৈছিল, সেয়া দেৱতা আৰু ঋষিসকলৰো আৰু সৰ্ব পাপ মোচনকাৰী।
Verse 48
विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
এতিয়া মই তাৰ অনুক্ৰম বিস্তাৰে আৰু ক্ৰমে ক্ৰমে ক’ম।
Frequently Asked Questions
No full vaṃśa catalogue is completed here; instead the chapter plants dynastic coordinates by naming Purūravas (a key early king in Purāṇic royal chronology) and by invoking sage-line memory (Vasiṣṭha–Śakti–Parāśara) as a preface to later, systematic genealogies.
The chapter emphasizes sacred geography rather than numerical cosmography: it identifies Naimiṣa as the satra-site, marks it through an etymology tied to the dharmacakra’s nemi, and associates it with the Gomatī river system and other localizing narrative tokens.
This Adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna segment; it functions as an introductory frame (satra at Naimiṣa) that authorizes transmission and anchors later cosmology and genealogy rather than presenting Śākta vidyās, yantras, or the Bhaṇḍāsura cycle.