Adhyaya 66
Somavaṃśa-prasavaḥ (Birth of the Lunar Line: Budha–Purūravas and the Urvaśī Episode)
এই অধ্যায়ত সোমবংশৰ বংশধাৰা আগবঢ়ে—সোমৰ পৰা বুধ, আৰু বুধৰ পৰা প্ৰসিদ্ধ ৰজা পুৰূৰৱা জন্ম লয়। সূতে ঋষিসকলক পুৰূৰৱাৰ আদৰ্শ ৰাজগুণ বৰ্ণনা কৰে—তেজ, দান, যজ্ঞাচৰণ, সত্যনিষ্ঠা, ব্ৰহ্মবাদৰ সৈতে সামঞ্জস্য, আৰু ত্ৰিলোকত প্ৰায় অতুল সৌন্দৰ্য। তাৰ পাছত উৰ্বশী নামৰ অপ্সৰা/গন্ধৰ্বী পুৰূৰৱাক বৰে আৰু চৈত্রৰথ, মন্দাকিনীৰ তীৰ, অলকা, নন্দন, গন্ধমাদন, মেৰু, উত্তৰকুৰু, কলাপগ্ৰাম আদি দিব্য আনন্দভূমিত তেওঁৰ সৈতে বাস কৰে। ঋষিসকলে সোধে—সেয়ে মানুহ ৰজাক কিয় ত্যাগ কৰে? সূতে কয়, ব্ৰহ্মশাপৰ বাধ্যতাত মুক্তিৰ বাবে সেয়ে কঠোৰ নিয়ম-চুক্তি মানে—অগ্নিদৰ্শন বর্জন, নিয়ত সঙ্গম, শয্যাৰ কাষত দুটা মেষ, আৰু অতি অল্প ঘৃতই আহাৰ। পুৰূৰৱাই নিৰ্দিষ্ট কাললৈ চুক্তি পালন কৰে; কিন্তু উৰ্বশীৰ দীঘলীয়া মানৱবাসত উদ্বিগ্ন গন্ধৰ্বসকলে চুক্তি ভাঙিবলৈ উপায় ভাবি উঠে, ফলত দেৱ-মানৱ সংযোগ অস্থিৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः // ६५// सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः / तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যমভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদত ‘সোম আৰু সৌম্যৰ জন্মকথন’ নামৰ পঁয়ষট্টিতম অধ্যায়। সূত ক’লে—সোমৰ পুত্ৰ বুধ, আৰু বুধৰ পুত্ৰ পুৰূৰবা; তেওঁ তেজস্বী, দানশীল, যজ্ঞকাৰী আৰু বিপুল দক্ষিণা দাতা আছিল।
Verse 2
ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः / आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
তেওঁ ব্রহ্মবাদী, পৰাক্ৰান্ত আৰু যুদ্ধত শত্রুৰ বাবে দুৰ্জয় আছিল। তেওঁ অগ্নিহোত্ৰৰ আহৰ্তা, যজ্ঞসমূহৰ অধিপতি আৰু মহীপতি আছিল।
Verse 3
सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः / अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्
তেওঁ সত্যবাক, ধৰ্মবুদ্ধিসম্পন্ন, কান্তিময় আৰু সংযমী (মৈথুনৰ পৰা নিবৃত্ত) আছিল। ৰূপত তেওঁ ত্ৰিলোকত অতি অপ্ৰতিম হৈছিল।
Verse 4
तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी
সেই ব্রহ্মবাদী, দান্ত, ধৰ্মজ্ঞ আৰু সত্যবাদীক যশস্বিনী উৰ্বশীয়ে নিজৰ মান ত্যাগ কৰি বৰ হিচাপে বৰণ কৰিলে।
Verse 5
तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च / सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्
তাইৰ সৈতে সেই বীৰ্যবান ৰজাই দহ আৰু আঠ বছৰ (অঠাৰ) বাস কৰিলে; তাৰ পিছত সাত, ছয়, সাত, আঠ আৰু পুনৰ দহ আৰু আঠ বছৰো (ক্রমে) একেলগে থাকিল।
Verse 6
वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे / अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
ৰমণীয় চৈত্রৰথ বনতে, তদুপৰি মন্দাকিনীৰ তীৰত; বিশাল আলকাত আৰু শ্ৰেষ্ঠ নন্দন বনতো।
Verse 7
गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे / उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च
গন্ধমাদন পৰ্বতৰ পাদদেশত, শ্ৰেষ্ঠ মেৰু-শৃংগত; উত্তৰ কুরু দেশলৈ গৈ, কলাপগ্ৰামতো।
Verse 8
एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च / उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा
এই মুখ্য বনসমূহত, য’ত সুৰগণে বিচৰণ কৰে; উৰ্বশীৰে মহিত ৰজাই পৰম আনন্দেৰে ৰমিল।
Verse 9
ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् / उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्
ঋষিসকলে ক’লে—দেৱী গন্ধৰ্বী উৰ্বশীয়ে মানৱ ৰজাক কেনেকৈ ত্যাগ কৰি ইয়ালৈ আহিল? সেই দোষ আমাক কওক।
Verse 10
सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता / आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु
সূতে ক’লে—ব্ৰহ্মশাপে অভিভূত সেই (উৰ্বশী) মানৱৰ ওচৰলৈ আহিল; নিজৰ শাপমোচনৰ বাবে তাই এক নিয়ম (ব্ৰত) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 11
अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् / द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते
অগ্নিদৰ্শন নকৰা আৰু অনিচ্ছাতো সহ মৈথুন—শয়নৰ ওচৰত দুমাহলৈকে সি তিমান সময় তেনেকৈয়ে স্থিৰ থাকে।
Verse 12
घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव / यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः
হে পাৰ্থিৱ! তাইৰ আহাৰ কেৱল ঘৃতমাত্ৰ, আৰু মেয়াদ এক কাল—হে ৰাজন, এই সময়-চুক্তি তোমাৰ বাবে যিমান দিন দৃঢ় তিমান দিন।
Verse 13
तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः / तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्
মই তিমান দিনেই থাকিম—এইয়েই আমাৰ কৰা সময়-চুক্তি। তাইৰ সেই সমগ্ৰ নিয়ম-কাল ৰজাই সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰিলে।
Verse 14
एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी / वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता
এইদৰে সি ক্ৰীড়াভাৱে তাৰ সৈতে সমীপগামী হৈ থাকিল; আৰু তাৰ ভক্তিত শাপমোহিত হৈ চৌষট্টি বছৰ ধৰি তাতেই ৰ’ল।
Verse 15
उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः / गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना
উৰ্বশী মানৱলোকলৈ আহি পাল, আৰু গন্ধৰ্বসকল চিন্তাত ডুবিল। গন্ধৰ্বসকলে ক’লে—হে মহাভাগসকল, ভাবা, সেই শ্ৰেষ্ঠা নাৰী কেনেকৈ (উদ্ধাৰ পাব)।
Verse 16
आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् / ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः
পুনৰায় স্বৰ্গৰ ভূষণ উৰ্বশী দেৱলোকলৈ উভতি আহিল। তেতিয়া বিশ্বাপসু নামৰ মহামতি গন্ধৰ্ব প্ৰকাশ পালে।
Verse 17
जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता / तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्
সিয়ে তাইৰ উৰণক দুটা লৈ ল’লে; তাৰ পাছত সি স্বৰ্গলৈ গ’ল। তাইৰ বিৰহত সি উদ্ভ্ৰান্ত হৈ উৰ্বশীকেই বিচাৰিবলৈ লাগিল।
Verse 18
ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् / गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः
কুৰুক্ষেত্ৰত সি তাইক দেখিলে আৰু তাইৰ সৈতে কথাও হ’ল। ‘গন্ধৰ্বসকলৰ ওচৰলৈ দৌৰ’ বুলি কোৱাত সি তেনেকৈ কৰিলে; তেতিয়া তেওঁলোকে তাক সেইটো দিলে।
Verse 19
अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः / एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्
তাইৰ (উৰ্বশীৰ) দ্বাৰা মহাৰথী ৰজা অগ্নিস্থালীসহ স্বৰ্গলৈ গ’ল। আগতে একেটাই অগ্নি আছিল; ঐলে তাক তিনিধৰণে স্থাপন কৰিলে।
Verse 20
एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः / देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! ঐল ৰজা এনেকৈ প্ৰভাৱশালী আছিল, আৰু মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত অতি পুণ্য দেশত তেওঁ অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 21
राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः / उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
সেই মহাযশস্বী পৃথিৱীপতিয়ে প্ৰয়াগত ৰাজ্য চলালে; যমুনাৰ উত্তৰ তীৰৰ প্ৰতিষ্ঠানত বাস কৰিলে।
Verse 22
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः / गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः
তেওঁৰ ছয় পুত্ৰ জন্মিল, ইন্দ্ৰসম তেজস্বী; গন্ধৰ্বলোকত প্ৰসিদ্ধ—আয়ু, ধীমান আৰু অমাৱসু।
Verse 23
विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः / अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्
বিশ্বাৱসু, শ্রতায়ু আৰু ঘৃতায়ু—এওঁলোক বাৰ্শীৰ পুত্ৰ; অমাৱসুৰ পৰা ভীম ৰজা জন্মিল, তাৰপিছত বিশ্বচিত।
Verse 24
श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः / विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल
ভীমৰ শ্ৰীমান উত্তৰাধিকাৰী কাঞ্চনপ্ৰভ ৰজা হৈছিল; আৰু কাঞ্চনৰ বিদ্বান, মহাবলী পুত্ৰ সুহোত্ৰ জন্মিল।
Verse 25
सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः / प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि
সুহোত্ৰৰ কেশিনী গৰ্ভৰ পৰা জহ্নু জন্মিল; তাৰপিছত যজ্ঞকৰ্ম বিস্তৃত হোৱাত গঙ্গা পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 26
सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् / गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
ভৱিষ্যৎ অৰ্থৰ লক্ষণ দেখি তেওঁ সেই দেশ শান্ত কৰিলে; গংগাই চাৰিওফালে প্লাৱিত যজ্ঞৱাট দেখা পাই।
Verse 27
सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः / तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः
হে ৰাজন! দ্বিজোত্তম সৌহোত্ৰিও গংগাৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল; তেতিয়া ৰাজর্ষিয়ে পান কৰা গংগা দেখি দেৱর্ষিসকল বিস্মিত হ’ল।
Verse 28
उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् / यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्
মহাভাগসকলে জাহ্নৱী (গংগা)ক কন্যাৰূপে গ্ৰহণ কৰালে; আৰু জহ্নুৱে যুবনাশ্বৰ পৌত্ৰী কাবেৰীক লৈ আহিল।
Verse 29
युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे / कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्
যুবনাশ্বৰ শাপত গংগাৰ অৰ্ধাংশৰ পৰা কাবেৰী নিৰ্মিত হ’ল—নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা, আৰু জহ্নুৰ নিন্দাহীন পত্নী।
Verse 30
जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् / कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः
জহ্নুৱে কাবেৰীৰ গৰ্ভে সুনহ নামৰ ধৰ্মিক প্ৰিয় পুত্ৰ জন্ম দিলে; আৰু তাৰ পুত্ৰ অজকো জন্মিল।
Verse 31
अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः / बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः
অজকৰ উত্তৰাধিকাৰী মহাযশস্বী বলাকাশ্ব জন্মিল। তেওঁ মৃগস্বভাৱৰ আছিল আৰু সুশস্তৰ পুত্ৰ বুলি স্মৃত।
Verse 32
कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः / कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः
কুশৰ চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিল, দেৱতুল্য তেজস্বী—কুশাম্ব, কুশানাভ, অমূর্তৰয়ম আৰু বসু।
Verse 33
कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः / पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत
ৰাজশ্ৰেষ্ঠ কুশিকে পুত্ৰলাভৰ কামনাৰে তপস্যা কৰিলে। সহস্ৰ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাত তেওঁ শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ক দর্শন কৰিলে।
Verse 34
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः / समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः
তেওঁৰ উগ্ৰ তপস্যা দেখি সহস্ৰাক্ষ পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) নিজেই তেওঁৰ বাবে পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’বলৈ সক্ষম, শাশ্বতভাৱে স্থিৰ কৰিলে।
Verse 35
पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः / गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) নিজেই পুত্ৰত্ব গ্ৰহণ কৰিলে। কৌশিক বংশত ‘গাধি’ নামে পুত্ৰ জন্মিল—সেই পাকশাসন (ইন্দ্ৰ) নিজে।
Verse 36
पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत / पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
পৌৰুকুৎস্যৰ পত্নী গাধিৰ পত্নী হৈছিল; তেওঁৰ গৰ্ভত প্ৰথমে মহাভাগ্যা, শুভনামধাৰিণী সত্যৱতী নামৰ কন্যা জন্মিল।
Verse 37
तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः / तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
পুত্ৰকামনাৰে গাধিয়ে সেই (সত্যৱতীক) ঋচীকক দান কৰিলে; ভৃগুনন্দন ভাৰ্গৱ ঋচীক তেওঁৰ স্বামী হৈ অতি প্ৰীত হ’ল।
Verse 38
पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च / अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा
পুত্ৰাৰ্থে তেওঁ চৰু প্ৰস্তুত কৰিলে, গাধিৰ বাবেও তেনেদৰে; তাৰ পাছত তাত ভাৰ্গৱ ঋচীকে নিজৰ প্ৰিয়াক ক’লে।
Verse 39
उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा / तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः
এই চৰু তুমি আৰু তোমাৰ শুভ মাতৃ দুয়ো ভোজন কৰিবা; তাৰ ফলত দীপ্তিমান, ক্ষত্ৰিয়শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ জন্মিব।
Verse 40
अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः / तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
যুদ্ধত তেওঁ ক্ষত্ৰিয়সকলৰ দ্বাৰা অজেয়, ক্ষত্ৰিয়শ্ৰেষ্ঠসকলৰ সংহাৰক হ’ব; আৰু হে কল্যাণী, তোমাৰো ধৈৰ্যবান, তপোধনে সমৃদ্ধ পুত্ৰ হ’ব।
Verse 41
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति / एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
ভৃগুনন্দন ঋচীকে নিজৰ পত্নীক ক’লে— ‘এই চৰু শমস্বভাৱৰ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজক জন্ম দিব।’ এইদৰে কৈ তেওঁ থমকিল।
Verse 42
तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह / गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्
তপস্যাত সদা ৰত হৈ তেওঁ অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেতিয়া গাধি ৰজা পত্নীসহ ঋচীকৰ আশ্ৰমলৈ আহিল।
Verse 43
तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः / चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा
তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে নৰেশ্বৰ ৰজা কন্যাক চাবলৈ আহিল। তেতিয়া সত্যৱতীয়ে ঋষিয়ে দিয়া দুটা চৰু গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 44
भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् / माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ
স্বামীৰ কথা শুনি তাই ব্যাকুল নোহোৱাকৈ আনন্দে মাক জনালে। কিন্তু দৈৱবশত মাকে কন্যাক নিজৰ চৰু দি দিলে।
Verse 45
तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह / अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्
অজ্ঞতাবশত তাই সেই চৰু নিজৰ বাবে কৰিলে। তাৰপিছত সত্যৱতীয়ে শুভ, ক্ষত্ৰিয়ান্তকৰ গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 46
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना / तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च
সেই ঘোৰদৰ্শনা নাৰীয়ে দীপ্ত দেহ ধাৰণ কৰি থাকিল। তেতিয়া ঋচীকে তাক দেখি যোগবলেৰে গভীৰভাৱে বিবেচনা কৰিলে।
Verse 47
तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् / मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
তেতিয়া দ্বিজশ্ৰেষ্ঠে নিজৰ সুন্দৰবৰ্ণিনী পত্নীক ক’লে—হে ভদ্ৰে! চৰু অদল-বদল হোৱাৰ কাৰণে তুমি মাতৃৰ দ্বাৰা বঞ্চিত হৈছা।
Verse 48
जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः / माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्
নিশ্চয় তোমাৰ পুত্ৰ ক্ৰূৰ কৰ্মৰ, অতিদাৰুণ হ’ব; আৰু তোমাৰ মাতাও তেনেদৰে তপোধন পুত্ৰ জন্ম দিব।
Verse 49
विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् / एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
কাৰণ ব্ৰহ্মতপস্যাৰে মই তাত সমগ্ৰ বিশ্ব সমৰ্পণ কৰিছোঁ। এইদৰে স্বামীয়ে কোৱাত মহাভাগা সত্যৱতী তেতিয়া…
Verse 50
प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् / ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्
তাই তেওঁ স্বামীক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ক’লে—“মোৰ পুত্ৰ যেন এনেকুৱা নহয়; তোমাৰ কাৰণে সি ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত অপসদ বুলি গণ্য হ’ব।” এইদৰে কৈ মুনিক অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 51
नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया / उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्
হে ভদ্ৰে, মইও তুমিো এনে কামনা সংকল্প কৰা নাছিলোঁ; পিতৃ-মাতৃৰ কাৰণতে পুত্ৰ উগ্ৰকৰ্মা হ’ব পাৰে।
Verse 52
पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् / इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
পুনৰ সত্যৱতীয়ে এইদৰে কৈ এই বাক্য ক’লে—হে মুনে, আপুনি ইচ্ছা কৰিলে লোকসমূহো সৃষ্টি কৰিব পাৰে; তেন্তে পুত্ৰ সৃষ্টি কৰাটো কিমান সহজ!
Verse 53
शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि / काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत
হে ভৰ্তা, শমস্বভাৱ আৰু মৃদু পুত্ৰ মোক দান কৰিবলৈ আপুনি অৰ্হ; হে সুব্ৰত, মোৰ কামনা—আপোনাৰ এনে পৌত্ৰ মোৰ হোক।
Verse 54
यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम / ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्
হে দ্বিজোত্তম, যদি অন্যথা এই কাম কৰা সম্ভৱ নহয়, তেন্তে তাই তেওঁৰ তপস্যাৰ বলত তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ অনুগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 55
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि / त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति
হে বৰবৰ্ণিনী, মোৰ বাবে পুত্ৰ আৰু পৌত্ৰত কোনো ভেদ নাই; হে ভদ্ৰে, তুমি যিদৰে কৈছা তেনেদৰেই হ’ব।
Verse 56
तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् / तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
সেয়ে সত্যৱতীয়ে ভাৰ্গৱ পুত্ৰ জমদগ্নিক জন্ম দিলে—তপস্যাত ৰত, দান্ত, সংযমী আৰু শমস্বভাৱ।
Verse 57
भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा / जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत
পূৰ্বে ভৃগুৰ চৰু-বিপৰ্যাসত ৰৌদ্ৰ আৰু বৈষ্ণৱ অগ্নিৰ প্ৰসঙ্গত, বৈষ্ণৱ অগ্নিৰ জমন/মথনৰ পৰা জমদগ্নিৰ জন্ম হ’ল।
Verse 59
विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः / प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६।५८// सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा / कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी
কুশিকনন্দন গাধিয়ে বিশ্বামিত্ৰক দায়াদ ৰূপে পাই ব্ৰহ্মর্ষিসমতা লাভ কৰিলে; ব্ৰহ্মাই বৃত কৰি তেওঁ পৰম গতি পালে। সেই পুণ্যৱতী সত্যৱতী সত্যব্ৰতত পৰায়ণা; তেঁৱেই ‘কৌশিকী’ নামে এই মহানদীৰ উৎস।
Verse 60
परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा / इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः
প্ৰবাহিত সেই মহাভাগা কৌশিকী নদীসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। ইক্ষ্বাকুবংশত জন্ম লোৱা ‘ৰেণুক’ নামৰ এজন ৰজা আছিল।
Verse 61
तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका / रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना
তেওঁৰ মহাভাগা কন্যা ৰেণুকা; তেওঁৰ নাম ‘কমলী’ বুলিও আছিল। সেই ৰেণুকা-কমলীত তপ, ধৃতি আৰু সমাধিৰ দ্বাৰা (উচ্চ গুণ) স্থিত আছিল।
Verse 62
आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् / सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
আর্চীকে অতি প্ৰচণ্ড তেজস্বী, সৰ্ববিদ্যাত নিপুণ, ধনুৰ্বেদৰ পাৰগ শ্ৰেষ্ঠ জমদগ্নিক জন্ম দিলে।
Verse 63
रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् / और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः
ঔৰ্ববংশীয় ঋচীকৰ সত্যৱতীৰ গৰ্ভত মহামনা ৰাম জন্মিলে—ক্ষত্ৰিয়হন্তা, প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত।
Verse 64
जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः / मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः
তপোবীৰ্যৰ পৰা ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ জমদগ্নি জন্মিলে। মধ্যম পুত্ৰ শুনঃশেফ, কনিষ্ঠ শুনঃপুচ্ছ।
Verse 65
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः / जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः
ধৰ্মাত্মা বিশ্বামিত্ৰ ‘বিশ্বৰথ’ নামেও স্মৃত। ভৃগুৰ প্ৰসাদে জন্মি তেওঁ কৌশিক বংশ বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 66
विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः / हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै
বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰ শুনঃশেফ মুনি হ’ল। হৰিশ্চন্দ্ৰৰ যজ্ঞত তেওঁ সঁচাকৈ পশুবলিৰ বাবে নিয়ত আছিল।
Verse 67
देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः / देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्
দেৱসকলে দত্ত শুনঃশেফ পুনৰ বিশ্বামিত্ৰলৈ অৰ্পিত হ’ল। দেৱদত্ত হোৱা বাবে সি ‘দেৱৰাত’ নামে প্ৰখ্যাত হ’ল।
Verse 68
विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः / मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ
বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত শুনঃশেফক জ্যেষ্ঠ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। মধুচ্ছন্দ আদি, কৃতদেৱ, ধ্ৰুৱ আৰু অষ্টকো আছিল।
Verse 69
कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै / तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्
কচ্ছপ আৰু পূৰণো বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰ আছিল। সেই মহাত্মা কৌশিকসকলৰ গোত্ৰ বহু ধৰণে বিস্তৃত হৈছিল।
Verse 70
पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः / उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः
পাৰ্থিৱ, দেৱৰাত, জাজ্ঞৱল্ক্য, সমৰ্পণ, উদুম্বৰ, বাতড্য, তলকায়ন আৰু চান্দ্ৰৱ—এইবোৰ (কৌশিক গোত্ৰৰ) শাখা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 71
लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः / बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च
লোহিণ্য, ৰেণৱ আৰু কাৰিষৱো স্মৃত। তদ্ৰূপ বভ্ৰৱ, পণিন আৰু ধ্যানজপ্যো (শাখা) বুলি কোৱা হয়।
Verse 72
श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः / देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः
শ্যামায়ন, হিৰণ্যাক্ষ, সাঁকৃত আৰু গালৱ—এইসকলক প্ৰসিদ্ধ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। দেৱল, যমদূত আৰু শালঙ্কায়ন-বাষ্কলও উল্লেখিত।
Verse 74
लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः / ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः // ६५।७३// कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः / योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै / विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः
ধীমান বিশ্বামিত্ৰৰ অন্য পুত্ৰ লালাঢ্য আৰু বাদৰো আছিল; তেওঁলোক ঋষ্যন্তৰ-বংশত বিবাহযোগ্য, আৰু বহুজন ‘কৌশিক’ বুলি স্মৃত। কৌশিক, সৌশ্ৰুত আৰু অন্য সৈন্ধবায়নো আছিল। পুণ্য যোগেশ্বৰ ব্ৰহ্মৰ্ষি কৌশিক বিশ্বামিত্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত শুনঃশেফক জ্যেষ্ঠ বুলি স্মৃত।
Verse 75
दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः / अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया
বিশ্বামিত্ৰৰ পৰা দৃষদ্বতীৰ পুত্ৰ অষ্টকো জন্মিলে। অষ্টকৰ পুত্ৰ লৌহি—ইয়াক মই জহ্নু-গণ বুলি কৈছোঁ।
Verse 76
ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा
ঋষিসকলে ক’লে—ইয়াত কোন লক্ষণযুক্ত ধৰ্মে, অথবা কোন তপস্যাৰে, নতুবা কোন শ্ৰুতি-জ্ঞানৰে (ইয়া লাভ হয়)?
Verse 77
ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः / येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः
বিশ্বামিত্ৰ আদি নৃপসকলে ব্ৰাহ্মণ্য পদ লাভ কৰিছিল। যি যি নাম আৰু প্ৰকাৰৰে ক্ষত্ৰিয়সকলে ব্ৰাহ্মণ্যলৈ গৈছিল, (সেয়া কওক)।
Verse 78
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा / एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्
মই তপস্যা আৰু দানৰ বিশেষ ভেদ জানিব বিচাৰোঁ। এইদৰে কোৱা হ’লে তেওঁ তেতিয়া অৰ্থৱন্ত বাক্য ক’লে।
Verse 79
अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् / धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते
যি অন্যায়ে আহৰণ কৰা ধনে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক আহ্বান কৰি ধৰ্মৰ আশাৰে যজ্ঞ কৰে, সি ধৰ্মফল নাপায়।
Verse 80
जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः / रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः
যি ধনলোভত নিয়ন্ত্ৰণহীন হৈ তীব্ৰ জপ কৰে আৰু ৰাগ-মোহে আৱিষ্ট হৈ শেষত কেৱল শুদ্ধিৰ বাবে দান দিয়ে—
Verse 81
तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत / तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
সেই দুঃআত্মা, হিংসক আৰু ধৰ্মত প্ৰবৃত্ত বুলি দেখুওৱা ব্যক্তিৰ দান নিশ্চয়েই ফলহীন হয়।
Verse 82
एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह / संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः
এইদৰে ধন লাভ কৰি মোহবশে দান দিয়ে আৰু যজ্ঞ কৰিলেও, সেই দুঃআত্মাৰ কৰ্মদোষে কলুষিত দান স্থায়ী নহয়।
Verse 83
न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् / कामाननभि संधाय यजते च ददाति च
ন্যায়ে লাভ কৰা ধন তীৰ্থত বিধিপূৰ্বক সমৰ্পণ কৰা উচিত। কামনা-ৰহিত হৈ সি যজ্ঞ কৰে আৰু দানও দিয়ে।
Verse 84
स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् / दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति
সি দানৰ ফল লাভ কৰে; সেই দান সুখৰ উদয় ঘটায়। দানে ভোগ লাভ হয়, সত্যে স্বৰ্গলৈ যায়।
Verse 85
तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति / सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्
সু-তপ্ত তপস্যাৰে সি লোকসমূহক ধৰি স্থিৰ থাকে। কিন্তু তপস্যাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ সত্য; সেয়ে জ্ঞানক গুৰু বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 86
श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः / विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः
শুনা যায় যে তপস্যাৰে সিদ্ধি লাভ কৰা, ক্ষত্ৰিয়ত্ব-যুক্ত দ্বিজো আছিল—বিশ্বামিত্ৰ, নৰপতি মান্ধাতা, সংকৃতি আৰু কপি।
Verse 87
काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः / आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च
তদ্ৰূপ কাশ্য, পুরুকুৎস, শল, প্ৰভু গৃত্সমদ, আৰ্ষ্টিষেণ, অজমীঢ় আৰু ভার্গব্যোমো (তপস্যাসিদ্ধ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 88
कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा / रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः
কক্ষীৱান, ঔশিজ, শিশিৰ, ৰথান্তৰ, শৌনক আৰু বিষ্ণুবৃদ্ধ আদি সকলেই নৃপতি আছিল।
Verse 89
क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः / एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः
এওঁলোক ক্ষত্ৰিয়-গুণে যুক্ত বুলি স্মৃত; তপস্যাৰে ঋষিত্ব লাভ কৰিলে। এই সকলো ৰাজর্ষিয়ে মহাসিদ্ধি প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Verse 90
अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः
এতিয়া মই মহাত্মা আয়ুৰ বংশৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Frequently Asked Questions
A core Lunar (Somavaṃśa) sequence: Soma → Budha → Purūravas, using Purūravas as a dynastic anchor-figure for subsequent royal descent mapping.
She is driven by a Brahmā-related curse and seeks śāpa-mokṣa through a niyama (pact) with Purūravas—rule-bound cohabitation involving restricted sights (notably fire), regulated intimacy, and stipulated symbols (two rams near the bed), maintained for a fixed term.
Caitraratha, Mandākinī’s banks, Alakā, Nandana, Gandhamādana, Meru, Uttarakuru, and Kalāpa-grāma appear as “divine topography” indices, situating the human–apsaras episode within Purāṇic cosmic geography rather than a purely terrestrial setting.