Adhyaya 64
इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनम् (Ikṣvāku Lineage Proclamation; Nimi–Mithilā/Videha Genealogy)
এই অধ্যায়ত সূতে ‘ইক্ষ্বাকুবংশকীৰ্ত্তন’ শিৰোনামে নিমিক কেন্দ্ৰ কৰি ইক্ষ্বাকু ধাৰাৰ সৈতে সংযুক্ত সংক্ষিপ্ত বংশানুক্ৰম পাঠ কৰে। ধৰ্মাত্মা নিমি বশিষ্ঠৰ শাপত ‘বিদেহ’ নামে পৰিচিত হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা নৈতিক-আধ্যাত্মিক ঘটনাৰ সৈতে বংশ/জাতিনামৰ সম্পৰ্ক স্থাপিত হয়। নিমিৰ পৰা মিথি জন্মে; অৰণ্যত মন্থন/উৎপাদন-ৰূপক কাহিনিৰে তেওঁৰ উৎপত্তি বৰ্ণিত, আৰু মিথিৰ নামৰ পৰাই মিথিলা নগৰীৰ নামপ্ৰসিদ্ধি হয়। এই পৰম্পৰাত ‘জনক’ উপাধি আৰু সীৰধ্বজ জনকৰ জৰিয়তে সীতাসংযোগৰ ইংগিতো আহে। তাৰ পাছত উদাবসু পৰা সৰিদ্ধ্বজলৈ (উদাবসু, নন্দিবৰ্ধন, সুকেতু, দেৱৰাত, বৃহদুক্ত, মহাবীৰ্য, সুধৃতি, ধৃষ্টকেতু, হৰ্যশ্ব, মৰু, প্ৰতিম্বক, কীৰ্তিৰথ, দেৱমীঢ, বিবুধ, মহাধৃতি, কীৰ্তিৰাত, মহাৰোম, স্বৰ্ণৰোমা, হ্ৰস্বৰোমা, সৰিদ্ধ্বজ) ৰজাসকলৰ শৃংখলা ক্ৰমে উল্লেখ কৰা হৈছে; ই পুৰাণ-ইতিহাসত পৰৱৰ্তী সन्दৰ্ভৰ বাবে সূচি-ৰূপে কাম কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः // ६३// सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत / यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যমভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদত, ভাৰ্গৱচৰিতত ‘ইক্ষ্বাকুবংশকীৰ্তন’ নাম ত্ৰিষষ্টিতম অধ্যায়। সূত ক’লে—বিকুক্ষিৰ অনুজৰ নিমিবংশ শুনা; যিয়ে দেৱপুৰ সদৃশ নগৰ স্থাপন কৰিছিল।
Verse 2
जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् / यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः
গৌতমৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত ‘জয়ন্ত’ নামে প্ৰসিদ্ধ স্থান; যাৰ বংশত নৃপশ্ৰেষ্ঠ জনক জন্ম লৈছিল।
Verse 3
निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः / आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः
হে মহাৰাজ, ‘নিমি’ নামে সুধৰ্মাত্মা আৰু সকলো প্ৰাণীৰে নমস্য, তেওঁ ভুৰিতেজস্বী ইক্ষ্বাকুৰ পুত্ৰ আছিল।
Verse 4
स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत / तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः
বসিষ্ঠৰ শাপত তেওঁ ‘বিদেহ’ হ’ল; তেওঁৰ পুত্ৰ ‘মিথি’ নামে জন্মিলে, যাক তিন পৰ্বে জনিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः / नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्
অৰণ্যত মথি থকা ভূমিৰ পৰা মহাযশস্বী পুৰুষ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁ ‘মিথি’ নামে খ্যাত হ’ল আৰু জননৰ কাৰণে ‘জনক’ বুলি পৰিচিত হ’ল।
Verse 6
मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् / राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः
‘মিথি’ নামৰ মহাবীৰ্যবানজনৰ দ্বাৰা সেই দেশ ‘মিথিলা’ হ’ল; সেই ৰজাই ‘জনক’ নামে খ্যাত, আৰু জনকৰ পৰা ‘উদাবসু’ জন্মিল।
Verse 7
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः / नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः
উদাবসুৰ পৰা ধৰ্মাত্মা নন্দিবৰ্ধন জন্মিল; নন্দিবৰ্ধনৰ পৰা শূৰ আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ ‘সুকেতু’ নামে পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 8
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः / देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः
সুকেতুৰ পৰাও ধৰ্মাত্মা মহাবলী দেৱৰাত জন্মিল; দেৱৰাতৰ ধৰ্মাত্ম পুত্ৰ ‘বৃহদুক্ত’ নামে খ্যাত।
Verse 9
बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् / महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः
বৃহদুক্তৰ পুত্ৰ মহাবীৰ্য পৰাক্ৰমী আৰু প্ৰতাপৱান আছিল; মহাবীৰ্যৰ ধৈৰ্যবান পুত্ৰ ‘সুধৃতি’ তেওঁৰ আত্মজ।
Verse 10
सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः / धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः
সুধৃতিৰ বংশত ধৰ্মাত্মা, শত্রুদমন পৰন্তপ ধৃষ্টকেতু হৈছিল। ধৃষ্টকেতুৰ পুত্ৰো ‘হৰ্যশ্ব’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 11
हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः / प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः
হৰ্যশ্বৰ পুত্ৰ মৰু; মৰুৰ পুত্ৰ প্ৰতিম্বক। প্ৰতিম্বকৰ ধৰ্মাত্মা পুত্ৰ ৰজা কীৰ্ত্তিৰথ বুলি স্মৃত।
Verse 12
पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः / देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः
কীৰ্ত্তিৰথৰ পুত্ৰ ‘দেৱমীঢ’ বুলি শ্ৰুত। দেৱমীঢৰ পুত্ৰ বিবুধ, আৰু বিবুধৰ পুত্ৰ মহাধৃতি।
Verse 13
महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् / कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः
মহাধৃতিৰ পুত্ৰ আছিল প্ৰতাপৱান ৰজা কীৰ্ত্তিৰাত। কীৰ্ত্তিৰাতৰ বিদ্বান পুত্ৰ ‘মহাৰোম’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 14
महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत / स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः
মহাৰোমৰ পৰা বিখ্যাত স্বৰ্ণৰোমা জন্মিল। স্বৰ্ণৰোমাৰ পুত্ৰো ‘হ্ৰস্বৰোমা’ নামে নৃপতি হৈছিল।
Verse 15
ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः / उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी
হ্ৰস্বৰোমান নামৰ বিদ্বান জনকৰ পুত্ৰ ‘সৰিদ্ধ্বজ’ বুলি খ্যাত। সেই যশস্বী ৰজাই হাল চলাওঁতে মাটি ফাটি সীতা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 16
रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता / वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी
ৰামৰ পবিত্ৰ পত্নী, সুব্ৰতা আৰু নিয়তব্ৰতা সাধ্বী মহিধী। বৈশম্পায়নে ক’লে—হাল চলাওঁতে যশস্বিনী সীতা কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল?
Verse 17
किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह / सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः
যি ক্ষেত্ৰত (সীতা) প্ৰকাশ পালে, সেই ক্ষেত্ৰখন ৰজাই কিয় চাষ কৰিছিল? সূতে ক’লে—মহাত্মাৰ অশ্বমেধ যজ্ঞত অগ্নিক্ষেত্ৰ চাষ কৰা হৈছিল।
Verse 18
विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता / सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः
বিধি অনুসাৰে মহা প্ৰচেষ্টাৰে তাতেই তেওঁ (সীতা) উদ্ভৱ হ’ল। আৰু সীৰধ্বজৰ পাছত মিথিলাত ‘ভানুমান’ নামৰ ৰজা জন্মিল।
Verse 19
भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः / तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्
তেওঁৰ ভ্ৰাতা কুশধ্বজ আছিল; তেওঁ কাশীৰ অধিপতি ৰজা। সেই ভানুমানৰ প্ৰতাপশালী পুত্ৰ আছিল প্ৰদ্যুম্ন।
Verse 20
मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः / ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः
তেওঁৰ পুত্ৰ মুনি আছিল, আৰু তেওঁৰ পৰা ঊৰ্জৱহ নামে প্ৰসিদ্ধ বংশধৰ জন্মিল। ঊৰ্জৱহৰ পৰা সনদ্বাজ, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ শকুনি জন্মিল।
Verse 21
स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः / सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः
শকুনিৰ পুত্ৰ স্বাগত, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ হিচাপে সুৱৰ্চা স্মৃত। সুৱৰ্চাৰ দায়াদ সুতোপ, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সুश्रুত।
Verse 22
सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः / विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः
সুश्रুতৰ পুত্ৰ জয়, জয়ৰ পুত্ৰ বিজয়। বিজয়ৰ পুত্ৰ ক্রতু, আৰু ক্রতুৰ পুত্ৰ সুনয় বুলি স্মৃত।
Verse 23
सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः / धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः
সুনয়ৰ পৰা বীতহব্য, বীতহব্যৰ পুত্ৰ ধৃতি। ধৃতিৰ পৰা বহুলাশ্ব জন্মিল, আৰু বহুলাশ্বৰ পুত্ৰ কৃতি।
Verse 24
तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् / इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत
এই বংশতেই মহাত্মা জনকৰ বংশ স্থিৰ থাকে। এইসকলক মৈথিল বুলি কোৱা হৈছে; এতিয়া সোমৰ কথাও বুজি লোৱা।
Frequently Asked Questions
A Nimi-centered branch associated with the Ikṣvāku stream is listed: Nimi (becoming Videha) → Mithi (eponym of Mithilā) → Janaka-line continuity, followed by a sequential chain of Mithilā kings culminating (in the sampled verses) with Sariddhvaja/Sīraddhvaja.
The text attributes the epithet to Vasiṣṭha’s curse: Nimi becomes “Videha,” and the dynastic/territorial identity of Videha is thereby grounded in a narrative of ascetic authority and karmic consequence.
By naming Sariddhvaja/Sīraddhvaja and referencing Sītā’s emergence while ploughing, the chapter provides a genealogical anchor for the Mithilā–Janaka tradition that later Itihāsa narratives (notably the Rāmāyaṇa) elaborate.