Adhyaya 62
गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनम् (Description of Gandharva Mūrchanā Characteristics)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বাচাৰ্যসকলৰ মত অনুসৰি গান্ধৰ্ব (শাস্ত্ৰীয় সংগীত) গঠন সম্পৰ্কে এক তান্ত্ৰিক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। বৰ্ণ-প্ৰকাৰ আৰু সিহঁতৰ স্থান-বিন্যাস অনুসাৰে অলংকাৰ কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে, লগতে বাক্যাৰ্থ/পদ-যোগ আৰু অলংকৰণে গীতক কেনেকৈ ‘সম্পূৰ্ণ’ হয় সেয়া কোৱা হৈছে। কণ্ঠ আৰু শিৰোদেশ আদি ক্ৰিয়া-স্থানৰ ভেদো উল্লেখ আছে। চাৰি মূল বৰ্ণ মানৱীয় অনুশীলনত পৃথক হয়, আৰু দৈৱীয় পদ্ধতিত অষ্টধা/ষোড়শধা বিস্তাৰ দেখা যায়। পাছত সঞ্চাৰ, অৱৰোহণ, আৰোহণ—এই গতি-প্ৰকাৰসমূহ সংজ্ঞায়িত কৰি স্থাপনী, ক্ৰমৰেজন, প্ৰমাদ, অপ্রমাদ—চাৰি মুখ্য অলংকাৰৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে ই স্বৰ-শৃঙ্খলাক শৃঙ্খলাবদ্ধ শ্রেণীবিভাগৰ সৈতে যুক্ত কৰি পৰম্পৰা সংৰক্ষণৰ সাংস্কৃতিক বিদ্যা সংহত কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যমাভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদত ‘গান্ধৰ্ব মূৰ্ছনা-লক্ষণ-বৰ্ণন’ নামৰ একষষ্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া পূৰ্বাচাৰ্যৰ মত বুজি মই ক্ৰমে প্ৰসিদ্ধ অলংকাৰসমূহ ক’ম; মোৰ বচন শুনা।
Verse 2
अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
অলংকাৰসমূহ নিজ নিজ বৰ্ণসহ, কাৰণসহ বৰ্ণনা কৰিব লাগে; আৰু সংহিতা-নিয়োগ অনুসাৰে, সদায় নাড়ী আদি বিবেচনা কৰি।
Verse 3
वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
বাক্যাৰ্থ, পদাৰ্থ, পদ-যোগাৰ্থ আৰু অলংকাৰৰ দ্বাৰা যি পূৰণ হয়, তাক গীতকৰ পদ বুলিয়ে কোৱা হয়; সেয়া আগত বা পাছত হ’ব পাৰে।
Verse 4
स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
স্থাতো, নিত্ৰী, নৰো, নীড্ডী—এইবোৰ মন, কণ্ঠ আৰু শিৰত স্থিত বুলি কোৱা হয়; এই তিন স্থানত প্ৰবৃত্ত বিধানেই উত্তম।
Verse 5
चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
প্ৰকৃতিত চাৰি বৰ্ণ আছে, আৰু বিচাৰৰ ভেদ নানাবিধ; বিকল্প আঠ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু দেৱসকলে তাক ষোল প্ৰকাৰ বুলি জানে।
Verse 6
सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
‘সৃষ্ট’ আৰু ‘প্ৰসঞ্চাৰী’—এইবোৰ বৰ্মৰ ভেদ; তৃতীয় ‘অৱৰোহণ’ আৰু চতুৰ্থ ‘আৰোহণ’—এদৰে বৰ্মবিদে বৰ্ণৰূপে জানে।
Verse 7
तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
তাত এক ‘সঞ্চৰ-স্থায়ী’; ‘সঞ্চৰ’ ত চলমান হয়। অৱৰোহণ বৰ্ণসমূহৰ বাবে ‘অৱৰোহ’ নিৰ্দিষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 8
आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
আৰোহণৰ দ্বাৰা ‘আৰোহ’ বৰ্ণসমূহক বৰ্ণবিদে জানে; এই বৰ্ণসমূহৰ অলংকাৰ তুমি বুজি লোৱা।
Verse 9
अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
অলংকাৰ চাৰিটা—স্থাপনী, ক্ৰমৰেজন, প্ৰমাদ আৰু অপ্রমাদ; এতিয়া মই সিহঁতৰ লক্ষণ ক’ম।
Verse 10
विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
বিশ্বৰো অষ্ট কলাসহ; তাৰ স্থান দুয়োটাৰ এটাত স্থিত বুলি কোৱা হয়। আবর্তৰ গতি চকুৰ দৰে, আৰু কাৰ্যত তাৰ পৰিমাণ নিৰ্দিষ্ট।
Verse 11
कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
কুমাৰক ‘সংপৰ’ বুলি জান; সি দ্বিস্তৰ হৈ বামনভাব লাভ কৰে। এইয়েই সি—ইয়াত কুলশ্ৰেষ্ঠতাৰ এক বিশেষ লক্ষণ আছে।
Verse 12
स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
শ্বেত নিজৰ কাতৰ অৱস্থাত জন্মা কলাক অগ্নিৰে অধিক প্ৰেৰিত কৰে। সেই স্বৰত, তপ্ত হ’লে, বৃদ্ধি হয়—ই কথা বিচক্ষণে জানে।
Verse 13
स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
শ্যেন এক অন্য হস্ত, আৰু উত্তৰ দিশ কমলকলাযুক্ত। পৰিমাপৰ ঘন-বিন্দু পুনৰ দূৰত জন্ম নলয়।
Verse 14
कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
বৰ্ণসমূহৰ কলা বিধান কৰা উচিত; তেতিয়া সি স্থাপিত হয়। কিন্তু বিপৰ্যয়ৰ ৰোপণ-পদ্ধতিত মোৰ ব্যৱস্থাত কঠিন প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটে।
Verse 15
एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
এটা অধিক স্বৰ ধৰা হোক; ষড়জেই পৰম স্বৰ। কাকৰ প্ৰচুৰ কণ্ঠধ্বনিৰ দৰে ‘আক্ষেপ’ আৰু ‘স্কন্দন’ ৰূপ কৰ্ম কৰিব লাগে।
Verse 16
संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
সেই দুটা ‘সন্তাৰ’ আৰু ‘সৰ্বায়্য’—কাৰ্য বা কাৰণ ৰূপে ধৰা হোক। ‘আক্ষিপ্ত’ অৱৰোহণসহ হ’ব; ‘প্ৰোক্ষ’ আৰু ‘মদ্য’ও তেনেদৰেই হ’ব।
Verse 17
द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
দ্বাদশ কলাস্থানতোও সি একান্তৰভাৱে অৱস্থিত। স্বৰসমন্বিত ‘প্ৰেশোল্লিখিত’ নামৰ অলংকাৰেই সেয়া।
Verse 18
स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्
সুৰৰ বহু গোটত ‘কাপ্ৰয়োষ্টনুপত্’ নামৰ কলা থাকে। সেই কলাৰ দ্বাৰাই ‘প্ৰক্ষিপ্ত’ হয়, আৰু সেয়াই উপাদান তথা বিৰোধ-ভাবৰ কাৰণ হয়।
Verse 19
द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा
য’ত যি যেনেকৈ আছে, তেনেকৈ ‘দ্বিকথ’ ৰূপে যি কোৱা হয়—সেয়া ‘উচ্চৰ’ৰ পৰা, ‘বিশ্বৰ’ত আৰূঢ় হৈ, আৰু ‘অষ্টস্বৰ’ অনুসাৰেও হয়।
Verse 20
वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः
অৱৰোহণে ‘ৱাপ’ হয়; ‘নাৰত’ নিশ্চয় ধ্ৰুৱ হয়। ইহঁতৰ একান্তৰ ক্ৰম—এইয়েই স্বৰসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয়।
Verse 21
सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः
‘সাক্ষি’ আৰু ‘প্ৰচ্ছেদন’ নামৰ চতুষ্কল-গণ স্মৃতিত উল্লেখিত। ইহঁত অলংকাৰ; ত্ৰিংশদ্ দেৱসকলে ইহঁতক কীৰ্তিত কৰিছে।
Verse 22
वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा
বৰ্ণস্থান-প্ৰয়োগে আৰু কলা-মাত্ৰাৰ প্ৰমাণে—সংস্থান, প্ৰমাণ, বিকাৰ আৰু লক্ষণো নিৰ্ণীত হয়।
Verse 23
चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः
মল-অলংকাৰৰ প্ৰয়োজন চাৰিবিধ বুলি জানিব লাগে। কিয়নো নিজৰ স্বভাৱৰ বিপৰীতে কৰা অলংকাৰ বিপৰ্যস্ত আৰু নিন্দিত হয়।
Verse 24
वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्
কৱচকো অলংকৃত কৰিবলৈ স্বভাৱজাত নানা বৈষম্য থাকে; যেনেকৈ নাৰীৰ বিভূষণ নানাবিধ আভৰণৰ সংযোগে সম্পূৰ্ণ হয়।
Verse 25
वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा
বৰ্মৰো নিজস্ব অলংকাৰ আছে; সেই বিভূষা আত্মসম্ভৱ। পাদত কুণ্ডল দেখা নাযায়, কণ্ঠত তেনেকুৱা ৰশনাো নাই।
Verse 26
एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्
এইদৰে আদ্য অলংকাৰ বিপৰীত হৈ নিন্দিত হ’ল; কৰা অলংকাৰেও যেন নাগকেই প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 27
यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते
যেনে দেখা পথ, তেনেই কৰণীয়ৰ বিধান হয়; লক্ষণ স্থিৰ হলেও বৃত্তিকাও সেই অনুসাৰে চলি থাকে।
Verse 28
याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्
হে মাসোদ্ভৱ, হে মুখোদ্ভৱ! মই যথাযথকৈ ক’ম; তেইশতম শীত-অৱস্থাৰ দেৱত্বো জ্ঞাত।
Verse 29
नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः
নগ-ওনাৰ আগভাগ আৰু মধ্যাংশেই পৰ্যয়; সেই দুয়োৰ বিভাজন দেৱতাৰ লাবণ্য-মাৰ্গত স্থিত।
Verse 30
अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्
অনুষঙ্গজনিত ক্ৰম দেখা যায়—স্বৰসমূহৰ মাজৰ অন্তৰসহ; বিপৰ্যয় আৰু সংৱৰ্তও সপ্তস্বৰ পদক্ৰমত ঘটে।
Verse 31
गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः
গান্ধাৰ-সেতু স্বৰসমূহ শ্ৰেষ্ঠ ভগৱদ্ভক্তে গায়; পঞ্চম, মধ্যম আৰু ধৈৱত—ইহঁত নিষাদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 32
षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु
ষড়জ আৰু ঋষভ—মদ্ৰক প্ৰয়োগত আমি ইহঁতৰ মাজত ভেদ নাজানো; কিন্তু দ্ব্যপৰৰ ভেদ কি, আৰু উষ্ণন্তিকৰ দ্বয় কি?
Verse 33
प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्
প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত—দুয়ো প্ৰকাৰতে গান্ধাৰ প্ৰয়োগ হয়; পদৰ ‘অত্যয়’ ৰূপ আৰু কৌশিকীৰ ‘সপ্ত’ ৰূপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः
গান্ধাৰ বিষয়ে এই বিধি সম্পূৰ্ণৰূপে স্মৃত; আৰু এই ক্ৰমেই মধ্যমাংশৰ ‘মধ্যম’ বুলি নিৰ্দেশিত।
Verse 35
यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी
যিসকল গীত বিশেষভাৱে চতুৰ্বিধ ৰূপত কোৱা হৈছে; তাৰ পিছত কৌশিকীক সপ্তস্বৰে নিৰ্মিত আৰু সপ্তৰূপিণী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 36
अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः
কিছুমানে ইয়াক ‘অগদৰ্শন’ বুলিছে, আৰু কিছুমানে ‘মানুদ্বৈমমক’ বুলিও কয়; দ্বিতীয় মাস-মাত্ৰাৰে সেয়া সকলো প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 37
उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते
উত্তৰ দিশতো এইদৰে মাতৃ ব্ৰাহ্মী ব্ৰাহ্মতললৈ গ’ল; আৰু য’ত মায়া নিবৃত্ত হয়, তাত আঘাতপ্ৰাপ্তসকলেও শম পায়।
Verse 38
पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्
এটা পাদে ‘মায়াত্ৰা’, আৰু ‘পাদ’ নামৰ অতিবাৰিম; সংখ্যা-গণনাৰে আহূত যি, তাত তাক ‘পান’ বুলি স্মৃত।
Verse 39
द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः
দ্বিতীয় পাদভংগ ‘গ্ৰহ’ নামত প্ৰতিষ্ঠিত; প্ৰথমটো ‘অষ্ঠতীটতী’ বুলি কোৱা হয়, কিন্তু দ্বিতীয়টো অপৰান্তিকসকলে গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 40
पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ
পাদ-ভাগসহ ই প্ৰকৃতিতেই স্থিত। চতুৰ্থ উত্তৰো তেনেদৰে; মদ্ৰৱৎ আৰু পাবমদ্ৰক—দুয়োৰ বিধান কোৱা হৈছে।
Verse 41
मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते
দক্ষিণৰ মদ্ৰকৰ কলাও যিদৰে কোৱা হৈছে তেনেদৰেই চলি থাকে। সমগ্ৰ অনুয়োগকেই দ্বিতীয় বুদ্ধি (দ্বিতীয় সিদ্ধান্ত) বুলি ধৰা হয়।
Verse 42
पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम
ইয়াত পাদোদ্ধৰণ (পাদ গ্ৰহণ) হয়; ইয়াত পাৰ (অন্ত) বিধান কৰা নহয়। হে দ্বিজোত্তম, দুয়োটাত য’ত য’ত মুনিযোগৰ একত্ব মানা হয়।
Verse 43
अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः
বহু সমবায়ক হৰিয়ে পাতক (দোষ) বুলি স্মৰণ কৰিছে। আৰু তিনিটা বৃত্তিৰ বিষয়ে—বৃত্তিত আৰু বৃত্তিৰ ভিতৰত—দক্ষিণ (দক্ষিণা/দক্ষিণ পক্ষ) নিৰ্দেশিত।
Verse 44
अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता
সমবায় আঠটা; লগতে ‘বীৰা’ আৰু ‘সম্মূৰ্ছনা’ও। আৰু ‘কস্যনাসুতৰা’ আৰু ‘স্বর-শাখা’ও প্ৰসিদ্ধভাৱে কীৰ্তিত।
Frequently Asked Questions
It is a technical chapter on Gandharva music, focusing on mūrchanā-lakṣaṇa (characteristics of modal/scale progressions) and the definition and application of musical alaṅkāras (ornamental figures), alongside classifications of varṇa and movement-types such as ārohaṇa and avarohaṇa.
The sample indicates: (1) four foundational varṇas with further human/divine differentiations, (2) movement categories including sañcāra (circulation), avarohaṇa (descent), and ārohaṇa (ascent), and (3) four named alaṅkāras—sthāpanī, kramarejana, pramāda, and apramāda—whose defining features are then discussed.
By treating ordered sound as a disciplined system grounded in authoritative tradition, it models the same taxonomic impulse used in cosmology (ordered worlds/time-cycles) and genealogy (ordered lineages). In Puranic knowledge design, such auxiliary sciences function as cultural infrastructure that preserves transmission fidelity for cosmological and vamsha materials.