Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
এই অধ্যায়ত জৈমিনিৰ বৰ্ণনাৰূপে সগৰোপাখ্যান আগবাঢ়ে। বশিষ্ঠ মুনিৰ পৰা বিদায় লৈ সগৰ বৃহৎ সেনাবাহিনীসহ বিদৰ্ভলৈ অগ্ৰসৰ হয়। বিদৰ্ভৰাজে তেওঁক সাদৰে গ্ৰহণ কৰি, অতুলনীয় আৰু যোগ্য কন্যা কেশিনী দান কৰে; শুভক্ষণত অগ্নিসাক্ষী বিধিপূৰ্বক বিবাহ সম্পন্ন হয়। সন্মান-আতিথ্য লাভ কৰি সগৰ উপহাৰসহ আগবাঢ়ি, শূৰসেন আৰু মথুৰাৰ যাদৱসকলৰ দৰে মিত্ৰ অঞ্চলসমূহ অতিক্ৰম কৰি অন্য ৰজাসকলক কৰ আৰু সন্ধিৰে অধীন কৰে। তাৰপিছত অধীন ৰজাসকলক নিজ নিজ ৰাজ্যলৈ পঠাই তেওঁ ধীৰে ধীৰে অযোধ্যালৈ উভতি আহে; নানা জনসমাজে তেওঁক স্বাগতম জনায়। নগৰত মহোৎসৱৰ আয়োজন—পথ পৰিষ্কাৰ আৰু জলছিটা, পূৰ্ণকলশ, ধ্বজা-ধূপ, তোৰণসজ্জা আৰু ঘৰে ঘৰে মঙ্গলকর্ম—ৰাজধৰ্মৰ পবিত্ৰতা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত সগৰোপাখ্যান নামৰ আঠচল্লিছতম অধ্যায় সমাপ্ত হ'ল। জৈমিনি ক'লে: তাৰ পাছত ঋষিশ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠৰ অনুমতি লৈ সগৰে বিশাল সেনাবাহিনীৰ সৈতে বিদৰ্ভৰ ফালে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
তেতিয়া বিদর্ভৰাজে প্ৰীতিপূৰ্বক তেওঁক নিজৰ কন্যা—কেশিনী নামৰ, অনুপমা আৰু উপযুক্তা—সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
সেই ৰাজশাৰ্দূলে বিধিমতে অগ্নিক সাক্ষী কৰি, শুভ মুহূৰ্তত কেশিনীৰ পাণিগ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
কেইদিনমান তেওঁৰ গৃহত অতি সন্মান লাভ কৰি থাকি, বিদর্ভৰাজৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি, তাৰ পিছত যাত্ৰা কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
তাৰ অনুমতি লাভ কৰি আৰু উপহাৰ-সম্ভাৰে সন্মানিত হৈ, ৰজাই সেই নগৰৰ পৰা ওলাই শূৰসেন দেশলৈ গ’ল।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
তাত যাদৱ মাতৃসোদৰসকলে তেওঁক সন্মান জনালে; ধনৰাশি দি তৃপ্ত কৰি তেওঁ মথুৰাৰ পৰা আগবাঢ়িল।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
এইদৰে ৰজা সগৰে এই সমগ্ৰ পৃথিৱী জয় কৰি সকলো নৃপতিক কৰদ কৰি তুলিলে আৰু অধীনতাৰ সংকেত-চিহ্নো স্থাপন কৰালে।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
তাৰ পিছত তেওঁ নৃপতিসকলক তেওঁলোকৰ অনুচৰসহ নিজ নিজ ৰাজ্যলৈ সন্মানসহ অনুমতি দিলে আৰু নিজৰ সকলো অনুসাৰীকো বিদায় দিলে।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
তাৰ পিছত তেওঁ মহাবল আৰু শিবিৰসহ, পথৰ দেশসমূহক ধীৰে ধীৰে দমন কৰি, নিজৰ স্বৰাজ্যলৈ উভতি আহিল।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
তেওঁ বাৰে বাৰে বহু উপহাৰে সন্মানিত হৈ, নানা জনপদৰ দলসমূহসহ শীঘ্ৰে অযোধ্যালৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
তেওঁৰ আগমনৰ কথা জানি নগৰৰ সকলো নাগৰিক মহোৎসৱৰ উচ্ছ্বাসে নগৰীখন সজাবলৈ ধৰিলে।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
তাৰ পিছত সেই সমগ্ৰ নগৰী মঙ্গল-কৌতুকৰ আয়োজনৰে সুশোভিত হ’ল; ভূমি জল ছটিয়াই মচি পৰিষ্কাৰ কৰা হ’ল আৰু শত শত পূৰ্ণকুম্ভেৰে বেষ্টিত ৰ’ল।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
উচ্চকৈ তোলা শত শত ধ্বজ আৰু পতাকাৰে সি অলংকৃত আছিল; সৰ্বত্ৰ অগৰু-ধূপৰ সুবাসে ভৰপূৰ, আৰু বিচিত্ৰ ফুলে উজ্জ্বল আছিল।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
শ্ৰেষ্ঠ ৰত্নখচিত তোৰণ আৰু উচ্চ গোপুৰ-অট্টালিকাৰে সি ভূষিত আছিল; ফুল আৰু লাজ (ভাজা ধান) বৰষুণে তাৰ মহাপথসমূহ সুশোভিত কৰিছিল।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
মহোৎসৱেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ সেই পুৰী প্ৰতিটো ঘৰত উৎসৱময় হ’ল; আৰু সকলো বাস্তুদেৱতাৰ গৃহসমূহ পূজিত হোৱাত সি গৃহমালাৰ দৰে শোভিত হ’ল।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
দিশাসমূহ জয় কৰা ৰজাৰ দৰ্শনৰ উল্লাসে ভৰপূৰ পুৰবাসী আৰু জনপদবাসী সৰ্বত্ৰ দেখা গৈছিল; আৰু নগৰী সকলোফালৰ পৰা সুন্দৰকৈ অলংকৃত আছিল।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
তেতিয়া সকলো প্ৰজাবৰ্গ আৰু অন্তঃপুৰবাসীসকল, বাৰকাতাকদব আদি নগৰৰ লোকসকলৰ সৈতে, চাৰিওফালে পৰিবেষ্টিত হৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
তেতিয়া নগৰবাসীসকল সকলোৱে একেলগে আগবাঢ়ি আহিল। ৰজাই তেওঁলোকক লগ পাই আশীৰ্বাদ লাভ কৰি যথোচিত সৎকাৰত সন্মানিত হ’ল।
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
অসংখ্য ‘জয়’ ধ্বনিয়ে দিশাচক্ৰ যেন বধিৰ হৈ পৰিল; আৰু নানাবিধ বাদ্যৰ মধুৰ মিশ্ৰ নিনাদে চাৰিওফালে গুঞ্জন উঠিল।
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
তেওঁলোকক যথাযোগ্য সৎকাৰ কৰি, আনন্দিত জনসকলৰ সৈতে, সকলো প্ৰজাক আনন্দিত কৰি তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
সুমধুৰ বেদঘোষ কৰা ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক অভিনন্দন জনালে; আৰু সূত, মাগধ আৰু বন্দীসকলে অতি অধিকভাৱে স্তৱ-স্তুতি কৰিলে।
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
চাৰিওফালে নানা জনপদৰ লোকৰ উচ্চাৰিত ‘জয়’ ধ্বনি উঠিছিল, আৰু কৰতালৰ ৰৱৰ সৈতে বীণা-বেণুৰ মধুৰ সুৰ মিশি বাজিছিল।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
গায়কসকলৰ গীত আৰু গণিকাসকলৰ নৃত্যৰ মাজত তেওঁ আগবাঢ়িছিল; দীপ্ত শ্বেত ছত্ৰৰ তলত তেওঁ অধিক শোভিত হৈছিল।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
চাৰিওফালে সল্লাজ ফুলৰ ঢেৰ ছটিয়াই দিয়া হৈছিল, আৰু তেওঁ অযোধ্যা নগৰীত তেনেদৰে প্ৰৱেশ কৰিলে যেন বাসৱ (ইন্দ্ৰ) নিজৰ অমৰাৱতীত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
দৃষ্টিৰে পবিত্ৰ হোৱা সুগন্ধ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ পথৰ মাজেদি তেওঁ নগৰৰ মধ্যভাগত থকা শ্ৰীসমৃদ্ধ অলংকৃত গৃহলৈ গ’ল।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
তাৰপিছত তেওঁ যানৰ পৰা নামি, দুয়ো পত্নীৰ সৈতে আনন্দে, হৃষ্ট-পুষ্ট লোকৰে ভৰপূৰ মাতৃগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
বিনয়সহ তেওঁ শয্যাত উপবিষ্ট মাতৃৰ ওচৰলৈ গৈ, মূৰ্ধ্নাৰে তেখেতৰ পদ স্পৰ্শ কৰি তেতিয়াই প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
তেওঁ আশীৰ্বাদেৰে তাক অভিনন্দন কৰিলে; হর্ষে গদগদ কণ্ঠে, উৎকণ্ঠাৰে উঠি পুত্ৰক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
তেওঁ হর্ষসহ বহু আশীৰ্বাদেৰে দুয়ো গৰাকী বোৱাৰীক অভিনন্দন কৰিলে; তাৰ পিছত স্নেহভৰা কথাৰে সন্মান কৰি তাত যেন বহু সময় থাকিল।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
তেওঁৰ অনুমতি পাই ৰজা সেই আলয়ৰ পৰা ওলাই গ’ল; তাৰ পিছত অনুচৰসহ ৰজা শ্বেত চামৰেৰে বীজিত হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
শ্ৰীসমৃদ্ধ তেওঁ ইন্দ্ৰৰ দৰে ধীৰে ধীৰে সভালৈ আহিল; আৰু বহু নৃপে সেৱা কৰা সেই দিব্য সভাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
সকলো গুৰুজনক প্ৰণাম কৰি আৰু তেওঁলোকৰ আশীৰ্বাদে অভিনন্দিত হৈ নৰেশ্বৰ শুভ দিৱ্য সিংহাসনত উপবিষ্ট হ’ল।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
বিভিন্ন জনপদৰ অধিপতি ৰজাসকলৰ দ্বাৰা সেবিত হৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ নৃপতি তাত নানাবিধ কথা-কথা কৈ আছিল।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
অত্যন্ত প্ৰসন্ন হৈ তেওঁ স্বজন-বন্ধুসকলৰ সৈতে বাস কৰিলে; এইদৰে প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰি সেই ৰজাই দিগ্মণ্ডল জয় কৰিলে।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
উদাৰবুদ্ধিৰ সেই দিগ্মণ্ডলাধিপতিয়ে নিজৰ প্ৰভাৱৰে সকলো বৈৰীক জয় কৰি, অন্যায় ত্যাগ কৰি ত্ৰিবৰ্গ—ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম—অনুশীলন কৰিলে।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ধৰ্মৰূপ বৃষভৰ দৰে তেওঁ একচ্ছত্ৰে পৃথিৱী শাসন কৰিছিল; স্বৰ্গগত পিতাৰ পূৰ্ব অপমান তেওঁ সহ্য নকৰিলে।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
তেওঁ যি প্ৰতিজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিছিল, তাক সম্যকভাৱে পূৰ্ণ কৰি সপ্তদ্বীপ, সমুদ্ৰ, নগৰ, গাঁও আৰু তীৰ্থায়তনে অলংকৃত পৃথিৱীক পালন কৰিলে।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
সকলো শত্রুক সম্পূৰ্ণৰূপে জয় কৰি তেওঁ পৃথিৱীক পালন কৰিলে। এইদৰে কাল আগবাঢ়োঁতে ভগৱান ঋষি বশিষ্ঠ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
পুনৰায় জৰেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ তেওঁ তেখেতৰ ওচৰলৈ গ’ল। সেই শ্ৰেষ্ঠ মুনিক আহি থকা দেখি (ৰাজা) সসম্ভ্ৰমে উৎকণ্ঠিত হ’ল।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
ৰাজা আন নৃপসকলৰ সৈতে হাতে অৰ্ঘ্য লৈ অভ্যর্থনাৰ বাবে আগবাঢ়িল। সেই মহামতিয়ে অৰ্ঘ্য, পাদ্য আদি উপচাৰে যথাবিধি পূজা কৰিলে।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
গুৰুভক্তিৰে যুক্ত হৈ তেওঁ তেখেতক প্ৰণাম কৰিলে। তেতিয়া বশিষ্ঠে আশীৰ্বচনেৰে সগৰক বৰ্ধিত কৰিলে।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
তেতিয়া সকলো নৰেশ্বৰসকলৰ সৈতে তেওঁ ক’লে—“বহক।” তাৰ পিছত ৰজা সোণালী পৰম আসনত উপবিষ্ট হ’ল।
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
মুনিৰ অনুমতি পাই, পত্নীসহ আৰু অন্য ৰজাসকলৰ সৈতে, তেওঁ উপহ্বৰত উপবিষ্ট শ্ৰেষ্ঠ নৃপৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
শুনি থকা ৰজাসকলৰ মাজত বশিষ্ঠে ধীৰে ধীৰে কোমল অক্ষৰে ক’লে—“হে ৰাজন, বাহিৰে আৰু ভিতৰে দুয়োফালে কুশল নে?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
এতিয়া মন্ত্রী আৰু অমাত্যবৰ্গত, বা সমগ্ৰ ৰাজ্যত সকলো কুশল নে? আৰু দেৱকৃপাৰে তোমাৰ সম্পূৰ্ণ সেনা-ৱাহনসহ সকলো শত্রু বিজিত হৈছে নে?
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
ইয়াও দেৱকৃপা যে যুদ্ধত তুমি অল্প প্ৰয়াসতেই শত্রুসকলক পৰাস্ত কৰিলা; কাৰণ প্ৰতিজ্ঞাত দৃঢ় হৈ তুমি মোৰ বাক্য মান্য কৰিলা।
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ধৰ্ম ত্যাগ কৰা শত্রুসকল তোমাৰ দ্বাৰা প্ৰাণ বিসৰ্জন কৰিলে। তেওঁলোকক জয় কৰি, আনসকলকো জয় কৰিবলৈ তুমি পুনৰ দিগ্বিজয়ৰ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
মই এই কথা শুনিলোঁ যে তুমি বাহনবলে সৈতে ওলাই গ’লা। পুনৰ শুনিলোঁ—দিগমণ্ডল জয় কৰি তুমি নগৰত অৱস্থিত আছা।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
হে ৰাজসত্তম, প্ৰীতিৰে মই এতিয়া তোমাক চাবলৈ আহিছোঁ। জৈমিনি ক’লে—বসিষ্ঠে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত তালজঙ্ঘজিত্ সগৰে…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
হাত জোৰ কৰি সি মহামুনিক উত্তৰ দিলে। সগৰে ক’লে—হে মহর্ষে, সৰ্বত্ৰ কুশলেই আছে; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
হে মুনে, সকলো দেৱতা সদায় কল্যাণৰ দিশে উন্মুখ থাকে; কিয়নো আপুনি মনৰে নিৰন্তৰ কল্যাণকেই ধ্যান কৰে।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
হে মুনি! মোৰ ক্ষেত্ৰত সেই উপসৰ্গবোৰ কেনেকৈ ঘটে? আপুনি মোক অনুগ্ৰহ কৰিছে; এতিয়া মই কৃতাৰ্থ হ’লোঁ।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
হে গুৰু! আপুনি স্বয়ং মোক চাবলৈ ইয়ালৈ আহিছে, আৰু ভগৱানে মোক বিপক্ষ-বিজয় আদি কথা কোৱা—সেয়া ধন্য।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
সেই সকলো যথাযথভাৱে সম্পন্ন হ’ল, কিন্তু সকলো আপোনাৰ অনুগ্ৰহতে; হে ৰাজা, মই ভাবোঁ সকলো আপোনাৰ প্ৰসাদে লাভ হ’ল।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
নচেৎ মোৰ কি শক্তি আছিল যে তেনে শত্রুক বধ কৰিব পাৰোঁ? আপুনি মোৰ বাবে যি সংকল্প কৰিছে, সেয়া সৰু নহয়; ই মহৎ ফল দিয়ে।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
অগস্ত্যক প্ৰতিষ্ঠা কৰোৱা জনৰ বাবে অলপ ফলও প্ৰীতিদায়ক হয়। জৈমিনি ক’লে—এইদৰে সগৰে মহামুনিক যথোচিত সন্মান কৰিলে।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
তেওঁক পুনৰ অনুমতি দি তেওঁ নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি গ’ল। বশিষ্ঠ গ’লে ৰজা সগৰৰ মন অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
অযোধ্যাত বাস কৰি তেওঁ সমগ্ৰ পৃথিৱী শাসন কৰিলে। ৰূপ, শীল আৰু গুণাদিত সমৃদ্ধ দুয়ো গৰাকী পত্নীৰ সৈতে তেওঁ শোভিত আছিল।
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
তেওঁ মনোৰম বিষয়ভোগ ইচ্ছামতে আৰু সুখমতে উপভোগ কৰিলে। সুমতি আৰু কেশিনী—দুয়োৰে মুখকমল প্ৰস্ফুটিত আছিল।
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
তেওঁলোক ৰূপ, ঔদাৰ্য আৰু গুণে সমৃদ্ধ; পীন আৰু বৃত্তাকাৰ স্তনযুক্ত; নীল কুঞ্চিত কেশে ভৰপূৰ আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা আছিল।
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
তেওঁলোক সকলো শুভ লক্ষণে সম্পন্ন, নবযৌৱনৰ দীপ্তিত অৱস্থিত আছিল। প্ৰিয়া হৈ তেওঁলোক সদায় তেওঁৰ সন্নিধানত থাকি, তেওঁৰ প্ৰিয়-হিতত ৰত আছিল।
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
তেওঁলোকৰ স্বাচাৰ, ভাব আৰু চেষ্টাই তেওঁৰ মন সদায় আকৰ্ষিত কৰি ৰাখিছিল। আৰু সেই মহীপতি পালন-পোষণৰ উৎকৰ্ষ বুজি আত্মবিশ্বাসী হ’ল।
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
সেই দুজনৰ সৈতে ইচ্ছামতে আনন্দ কৰি তেওঁ নগৰত বাস কৰিলে। পৃথিৱীৰ আন ৰজাসকলৰ বাবে ‘ৰাজা’ শব্দটোও যেন নাথাকিল।
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
মহাত্মা সগৰৰ এই গুণ আছিল—অল্প হলেও ধৰ্মভাব তেওঁৰ মনত সদায় স্থিৰ আছিল।
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
তেওঁৰ বাবে অৰ্থ আৰু কাম, যিমানেই বিপুল হওক, তেনেকৈ মুখ্য নাছিল; লোভহীন মনৰে তেওঁ ধৰ্মক আঘাত নকৰাকৈ অৰ্থৰ সাধনা কৰিছিল।
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
হে ৰাজেন্দ্ৰ, সেই কাৰণেই তেওঁ তেওঁলোকৰ সৈতে কামকো দমন নকৰি (মৰ্যাদাত ৰাখি) চলিছিল।
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.