Adhyaya 44
Bhārgava-Charita: Rāma (Paraśurāma) Returns to Jamadagni’s Āśrama
এই অধ্যায়ত বশিষ্ঠে ৰজাক ভৃগুবংশৰ কাহিনী আগবঢ়াই কয়। অক্রতব্ৰণ ৰাম (পৰশুৰাম) মানুহৰ বসতিস্থলসমূহৰ মাজেৰে গমন কৰে; তেওঁক দেখামাত্ৰ ক্ষত্ৰিয়সকলে প্ৰাণ ৰক্ষাৰ বাবে য’তে-ত’তে লুকাই পৰে। ৰাম পিতৃ জমদগ্নিৰ শান্ত আশ্ৰমত উপস্থিত হয়—য’ত সিংহ-হৰিণ, সাপ-ইঁদুৰৰ দৰে স্বাভাৱিক বৈৰো শমি সহবাস হয়; অগ্নিহোত্ৰৰ ধোঁৱা উঠে, ময়ূৰ ডাকে আৰু নাচে, আৰু সন্ধিয়াত সূৰ্যমুখে জলাঞ্জলি দিয়া হয়। তাত ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰতধাৰী শিষ্যসকলে নিয়মিত বেদ-শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰে। আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই দ্বিজ আৰু দ্বিজাত্মজসকলে জয়ধ্বনি আৰু প্ৰণামেৰে ৰামক সন্মান কৰে। ৰামে জমদগ্নিক অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি নিজকে পিতৃৰ সেৱক বুলি নিবেদন কৰে, তাৰ পিছত মাতৃকো প্ৰণাম কৰে। তেওঁ কাৰ্ত্তবীৰ্য অৰ্জুনৰ পৰাজয় আৰু বধৰ সংবাদ দি, ঋষিৰ প্ৰতি কৰা অপৰাধৰ দণ্ডৰূপে ধৰ্মসন্মত প্ৰতিশোধ বুলি তাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४३// वसिष्ठ उवाच राजन्नेवं भृगुर्विद्वान्पश्यञ्जनपदान्बहून् / समाजगाम धर्मात्माकृतव्रणसमन्वितः
এইদৰে শ্ৰী ব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত (বায়ুপ্ৰোক্ত) মধ্যম ভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদত ভাৰ্গৱচৰিতৰ ত্ৰিচত্বাৰিংশত্তম অধ্যায়। বসিষ্ঠ ক’লে—হে ৰাজন, এইদৰে বিদ্বান ভৃগু বহু জনপদ চাই চাই, ধৰ্মাত্মা আৰু ব্ৰতনিষ্ঠ হৈ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 2
निलिल्युः क्षत्त्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम् / व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः
তেওঁক দেখামাত্ৰ সকলো ক্ষত্ৰিয় য’তে ত’তে লুকাই পৰিল; পথত আগবঢ়া সেই ভাৰ্গৱক দেখি তেওঁলোকে কেৱল প্ৰাণৰক্ষাতেই তৎপৰ আছিল।
Verse 3
अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम् / शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्त्रनिनिनादितम्
তাৰ পিছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, ৰাম নিজৰ পিতৃৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল—সেই আশ্ৰম শান্ত স্বভাৱৰ সত্ত্বেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু বেদমন্ত্ৰৰ ধ্বনিত মুখৰিত আছিল।
Verse 4
यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्ज्जारमूषकाः / समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः
য’ত সিংহ, মৃগ, গাই, সাপ, মেকুৰী আৰু ইঁদুৰ—ভয় বহু দূৰত ত্যাগ কৰি, আনন্দে একেলগে বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 5
यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम् / उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने
য’ত অগ্নিহোত্ৰৰ পৰা উঠা ধোঁৱা দেখামাত্ৰে ময়ূৰবোৰে ডাক মাৰি উঠি মাটিত নাচিবলৈ ধৰিছিল।
Verse 6
यत्र सायन्तने काले सूर्यस्याभिमुखं द्विजैः / जलाञ्जलीन्प्रक्षिपद्भिः क्रियते भूर्चलाविला
য’ত সায়ংকালে দ্বিজসকলে সূৰ্যৰ অভিমুখে থিয় হৈ জলাঞ্জলি নিক্ষেপ কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ পদচালনাত ভূমি কঁপি ধূলিময় হয়।
Verse 7
यत्रान्तेवासिभिर्नित्यं वेदाः शास्त्राणि संहिताः / अभ्यस्यन्ते मुदा युक्तैर्ब्रह्मचर्यव्रते स्थितैः
য’ত আশ্ৰমৰ অন্তেৱাসীসকলে নিত্য বেদ, শাস্ত্ৰ আৰু সংহিতাসমূহ আনন্দেৰে অধ্যয়ন কৰে, আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰতত স্থিত থাকে।
Verse 8
अथ रामः प्रसन्नात्मा पश्यन्नाश्रमसंपदम् / प्रविवेश शनै राजन्नकृतव्रणसंयुतः
তাৰপিছত প্ৰসন্নচিত্ত ৰামে আশ্ৰমৰ সমৃদ্ধি চাই, হে ৰাজন, ধীৰে ধীৰে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁ অব্ৰণ, অক্ষত আছিল।
Verse 9
जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः / द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः
দ্বিজপুত্ৰসকলে ‘জয়’ আৰু ‘নমঃ’ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিলে, আৰু দ্বিজসকলে সৎকাৰ কৰাত ৰাম পৰম আনন্দ লাভ কৰিলে।
Verse 10
आश्रमाभ्यन्तरे तत्र संप्रविश्य निजं गृहम् / ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम्
সেই আশ্ৰমৰ ভিতৰলৈ সোমাই নিজৰ গৃহত ৰামে তপোনিধি পিতৃ জমদগ্নিক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 11
साक्षाद्भृगुमिवासीनं निग्रहानुग्रहक्षमम् / पपात चरणोपान्ते ह्यष्टाङ्गालिङ्गितावनिः
ভৃগুৰ দৰে সাক্ষাৎ আসীন, নিগ্ৰহ আৰু অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম সেই মহৰ্ষিৰ চৰণসন্নিধানত সি অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি ভূমি আলিঙ্গন কৰি লুটি পৰিল।
Verse 12
रामो ऽहं तवा दासो ऽस्मि प्रोच्चरन्निति भूपते / जग्राह चरणौ चापि विधिवत्सज्जनाग्रणीः
“হে ভূপতে! মই ৰাম; মই তোমাৰ দাস”—এনেদৰে উচ্চাৰণ কৰি, সজ্জনসকলৰ অগ্ৰগণ্য তেওঁ বিধিমতে তেওঁৰ চৰণযুগল ধৰি ল’লে।
Verse 13
अथ मातुश्च चरणवभिवाद्य कृताञ्जलिः / उवाच प्रणतो वाक्यं तयोः संहर्षकारणम्
তাৰ পিছত কৃতাঞ্জলি হৈ মাতৃৰ চৰণতো অভিবাদন জনাই, বিনীতভাৱে নত হৈ, তেওঁলোক দুয়োৰ আনন্দৰ কাৰণ হোৱা বাক্য ক’লে।
Verse 14
राम उवाच पितस्तव प्रभावेण तपसो ऽतिदुरासदः / कार्त्तवीर्यो हतो युद्धे समुत्रबलवाहनः
ৰামে ক’লে—“পিতঃ! তোমাৰ তপস্যাৰ প্ৰভাৱে অতি দুৰ্জয়, মহাসেনা আৰু বাহনবলযুক্ত কাৰ্ত্তবীৰ্য যুদ্ধত নিহত হৈছে।”
Verse 15
यस्ते ऽपराधं कृतवान्दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः / तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य मुनिपुङ्गव
“মুনিপুঙ্গব! দুষ্ট মন্ত্ৰীৰ প্ৰচোদনাত যিয়ে তোমাৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিছিল, তাক মই বলপূৰ্বক দণ্ড দিছোঁ।”
Verse 16
भवन्तं तु नमस्कृत्य गतो ऽहं ब्रह्मणोंऽतिकम् / तं नमस्कृत्य विधिवत्स्वकार्यं प्रत्यवेदयम्
আপোনাক নমস্কাৰ কৰি মই ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ। তেওঁকো বিধিপূৰ্বক নমস্কাৰ কৰি নিজৰ কাৰ্য নিবেদন কৰিলোঁ।
Verse 17
समामुवाच भगवाञ्छ्रुत्वा वृत्तान्तमादितः / व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम्
আদিৰ পৰা সকলো বৃত্তান্ত শুনি ভগৱানে মোক ক’লে—নিজ কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে সনাতন শিৱলোকলৈ যা।
Verse 18
श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पिता महम् / गतवाञ्छिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया
এই কথা শুনি, হে তাত, মই পিতামহ ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ কৰি, হৰ (শিৱ) দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে শিৱলোকলৈ গ’লোঁ।
Verse 19
प्रविश्य तत्र भगवन्नुमया सहितः शिवः / नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थ प्रदायकः
তাত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই, হে ভগৱন, উমাসহ শিৱ বিরাজমান আছিল। ইচ্ছিত ফল দানকাৰী সেই দেৱক মই নমস্কাৰ কৰিলোঁ।
Verse 20
तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः / मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि
তেওঁৰ সন্মুখত মই একাগ্ৰ ধীৰে নিজৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত নিবেদন কৰিলোঁ; আৰু তেওঁ সকলো শুনিলে।
Verse 21
श्रुत्वा विचार्य त त्सर्वं ददौ मह्यं कृपान्वितः / त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम्
সকলো কথা শুনি আৰু বিচাৰ কৰি, কৃপান্বিত হৈ তেওঁ মোক ‘ত্রৈলোক্যবিজয়’ নামৰ কবচ দিলে, যি সৰ্বসিদ্ধিদায়ক।
Verse 22
तल्लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः / तत्राहं साधयित्वा तु कवचं हृष्टमानसः
সেয়া লাভ কৰি তেওঁক প্ৰণাম জনাই মই পুষ্কৰলৈ আহিলোঁ। তাত মই সেই কবচ সাধনা কৰি আনন্দিত মন হৈ ৰ’লোঁ।
Verse 23
कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः / तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ
যুদ্ধত কাৰ্ত্তবীৰ্যক বধ কৰি মই পুনৰ শিৱলোকলৈ উভতি গ’লোঁ। তাত দুৱাৰত মই স্কন্দ আৰু বিনায়ক—দুয়োকেই দেখিলোঁ।
Verse 24
तौनमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतो ऽभवम् / स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम्
হে ধৰ্মজ্ঞ, তেওঁলোক দুয়োক প্ৰণাম কৰি মই ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উদ্যত হ’লোঁ। মই ত্বৰাৰে ভিতৰলৈ সোমাই যোৱা দেখি সেই দ্বাৰপালে মোক লক্ষ্য কৰিলে।
Verse 25
वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ / मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम्
তেওঁ হঠাৎ মোক বাধা দিলে—‘আজি সুযোগ নাই’ বুলি। তেতিয়া তাত মোৰ আৰু তেওঁৰ মাজত বাক্যযুদ্ধ হ’ল আৰু হাত টানাটানিও ঘটিল।
Verse 26
सञ्जातपरशुक्षेममतो ऽभूद्भृगुनन्दन / स तज्ज्ञात्वा समुद्गृह्य मामधश्चोर्द्ध्वमेव च
তেতিয়া ভৃগুনন্দনৰ পৰশু ক্ষেম হ’ল। সেয়া জানি সি মোক তুলি ধৰি তললৈ আৰু ওপৰলৈ দুয়োফালে নাড়িলে।
Verse 27
करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवांस्ततः / तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः
সি হাতেৰে ঘূৰাই পুনৰ মোক ওচৰলৈ আনিলে। তাক দেখি মই অতিশয় ক্ৰোধে তেতিয়াই কুঠাৰ নিক্ষেপ কৰিলোঁ।
Verse 28
दन्तो निपति,स्तस्य ततो देव उपागतः / पार्वती तत्र रुष्टाभूत्तदा कृष्णः समागतः
তাৰ দাঁত খহি পৰিল; তাৰ পাছত দেৱ তাত উপস্থিত হ’ল। তাত পাৰ্বতী ৰুষ্ট হ’ল, তেতিয়া কৃষ্ণো আহি পালেহি।
Verse 29
राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ / मह्यं कृष्मो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च
ৰাধাসহ কৃষ্ণে তাক সান্ত্বনা দি বৰ দিলে। তাৰ পাছত মোৰ সৈতে মৈত্ৰী স্থাপন কৰি কৃষ্ণ গুচি গ’ল।
Verse 30
ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ / आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः
তাৰ পাছত দেৱেশ পাৰ্বতী-পরমেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি, আঘাত নোহোৱাকৈ মই তোমাৰ সান্নিধ্যলৈ আহিলোঁ।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच इत्यक्त्वा भार्गवो रामो विरराम च भूपते / जमदग्निरुवाचेदं रामं शत्रुनिबर्हणम्
বসিষ্ঠে ক’লে—এইদৰে কৈ ভাৰ্গৱ ৰাম, হে ৰাজন, নীৰৱ হ’ল। তেতিয়া জমদগ্নিয়ে ক’লে—হে শত্ৰুনাশক ৰাম, এই বাক্য শুনা।
Verse 32
जमदग्निरुवाच क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावद्दोषोपशान्तये / प्रयश्चित्तं ततस्तावद्यथावत्कर्तुमर्हसि
জমদগ্নিয়ে ক’লে—ক্ষত্ৰহত্যাৰ পাপে তুমি আচ্ছন্ন; সেয়ে দোষশান্তিৰ বাবে বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰা উচিত।
Verse 33
इत्युक्तः प्राह पितरं रामो मतिमतां वरः / प्रायश्चित्तं तु तद्योग्यं त्वं मे निर्देष्टुमर्हसि
এই কথা শুনি বুদ্ধিমানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰামে পিতাক ক’লে—মোৰ বাবে যি উপযুক্ত প্ৰায়শ্চিত্ত, সেয়া আপুনি নিৰ্দেশ কৰক।
Verse 34
जमदग्निरुवाच व्रतैश्च नियमैश्चैव कर्षयन्देहमात्मनः / शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर
জমদগ্নিয়ে ক’লে—ব্ৰত আৰু নিয়মে দেহক কঠোৰভাৱে সংযত কৰি, শাক-মূল-ফল আহাৰ কৰি বাৰ বছৰ তপস্যা কৰা।
Verse 35
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं मातरं च भृगूद्वहः / प्रययौ तपसे राजन्नकृतव्रणसंयुतः
বসিষ্ঠে ক’লে—এইদৰে কোৱা শুনি ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰামে তেওঁক আৰু মাতাক প্ৰণাম কৰি, হে ৰাজন, তপস্যাৰ বাবে যাত্ৰা কৰিলে; তেওঁ অক্ষত দেহে দৃঢ় ব্ৰতধাৰী আছিল।
Verse 36
स गत्वा पर्वत वरं महेन्द्रमरिकर्षणः / कृत्वाऽश्रमपदं तस्मिंस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्
শত্ৰুদমনকাৰী তেওঁ মহেন্দ্ৰ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতলৈ গ’ল। তাত আশ্ৰমস্থান স্থাপন কৰি তেওঁ অতি দুঃসাধ্য তপস্যা কৰিলে।
Verse 37
व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि / निन्ये वर्षाणि कति चिद्रामस्तस्मिन्महामनाः
ব্ৰত, তপ, নিয়ম আৰু দেৱতাৰ আৰাধনাৰ দ্বাৰা মহামনা ৰামে তাত কিছুমান বছৰ অতিবাহিত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The Bhārgava lineage: the narrative centers on Bhṛgu’s line through Jamadagni and his son Rāma (Paraśurāma), using their actions to exemplify how sage-line authority shapes kṣatriya fate.
Cosmology appears as āśrama-ecology: the hermitage is portrayed as a harmonized world where predator–prey oppositions subside, ritual fires (agnihotra) structure daily time, and evening offerings to the sun encode a lived cosmological orientation.
No. The sampled material belongs to Bhārgava-carita (Paraśurāma–Jamadagni cycle), not the Lalitopākhyāna; it focuses on dharma, āśrama life, and the reporting of Kārttavīrya’s punishment rather than Śākta vidyā/yantra themes.