Adhyaya 5
Vidura’s Questions on Devotion and Sarga; Maitreya Begins the Account of Creation
পৰমাৰ্থ অন্বেষণত তীৰ্থযাত্ৰা কৰি থকা বিদুৰ গঙ্গাৰ উৎসপ্ৰদেশত উপস্থিত হৈ মৈত্রেয় মুনিক আশ্ৰয় লয়। তেওঁ কৰ্মফল-সুখৰ প্ৰতিশ্ৰুতি নাকচ কৰি কয়—কৰ্মে দুখহে বৃদ্ধি কৰে—আৰু হৃদয়স্থিত ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰা ভক্তি আৰু বেদতত্ত্ব প্ৰকাশ কৰা উপদেশ বিচাৰে। ভগৱানৰ অৱতাৰসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা, সৃষ্টিৰ নিয়ত ধাৰা আৰু জগতৰ শাসন, লগতে জীৱসমূহৰ জাতি-নাম-ৰূপৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু বৰ্ণাশ্ৰম আদি সামাজিক স্তৰভেদ বিষয়ে তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। মৈত্রেয় বিদুৰক সন্মান কৰি তেওঁৰ দিৱ্য পৰিচয়ৰ ইংগিত দি সৃষ্টিক্ৰম আৰম্ভ কৰে—সৃষ্টিৰ আগতে কেৱল ভগৱানেই আছিল; মায়া দৃশ্য শক্তি; কালৰ অধীন পুৰুষে প্ৰকৃতিক গৰ্ভীকৰ কৰে; মহত্তত্ত্বৰ পৰা ত্ৰিগুণীয় অহংকাৰ, তাৰ পৰা মন, ইন্দ্ৰিয় আৰু শব্দৰ পৰা পৃথিৱীলৈ ভূততত্ত্ব উৎপন্ন হয়। দেবতাসকল নিজ নিজ কৰ্মত অক্ষম হৈ ভগৱদ্পাদপদ্মাশ্ৰয় লৈ স্তৱ কৰে আৰু সেৱাৰ নিৰ্দেশ বিচাৰে। এই অধ্যায়ে পৰৱৰ্তী বিস্তৃত সৰ্গবৰ্ণনলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच द्वारि द्युनद्या ऋषभ: कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्ध: पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्त: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—কুৰুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ বিদুৰ, যি অচ্যুত-ভাৱভক্তিত সিদ্ধ, দিৱ্য গঙ্গাৰ দ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ)লৈ আহিল; তাত অগাধবোধ মহর্ষি মৈত্রেয় আসীন আছিল। সৌশীল্যগুণে তৃপ্ত বিদুৰে ওচৰলৈ গৈ প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तै: सुखं वान्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दु:खं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्न: ॥ २ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে মহর্ষি, লোকসকলে সুখৰ বাবে কৰ্ম কৰে; কিন্তু সেই কৰ্মে ন সত্য সুখ, ন তৃপ্তি, ন দুখৰ উপশম পায়; বৰং দুখেই বাঢ়ে। সেয়ে কৃপা কৰি কওক, প্ৰকৃত সুখৰ বাবে কেনেকৈ জীৱন যাপন কৰা উচিত।
Verse 3
जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा- दधर्मशीलस्य सुदु:खितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥
হে প্ৰভু, যিসকল লোক কৃষ্ণ-বিমুখ, দেৱবশে অধৰ্মত লিপ্ত আৰু অতিশয় দুখিত, তেওঁলোকৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ জনাৰ্দনৰ কল্যাণময় ভক্তসকল এই পৃথিৱীত নিশ্চয় বিচৰণ কৰে।
Verse 4
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं न: संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥
সেয়ে, হে সাধুশ্ৰেষ্ঠ, আমাৰ মঙ্গলৰ পথ দেখুৱাওক যাতে ভগৱান সন্তুষ্ট হয়। তেওঁ সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত হৈ, ভক্তিত শুদ্ধ হোৱা লোকক অন্তৰৰ পৰা প্ৰাচীন বৈদিক তত্ত্বৰ জ্ঞান দান কৰে।
Verse 5
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीश: । यथा ससर्जाग्र इदं निरीह: संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥
হে মহর্ষি, কৃপা কৰি বৰ্ণনা কৰক—ত্রিলোকাধীশ, স্বতন্ত্ৰ আৰু নিৰীহ ভগৱানে অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰি কোন কোন লীলা-কর্ম কৰে; আৰু আদিতে এই জগত কেনেকৈ সৃষ্টি কৰি, তাৰ স্থিতিৰ বাবে নিয়মবদ্ধ ব্যৱস্থা কেনেকৈ স্থাপন কৰিলে।
Verse 6
यथा पुन: स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्ति: । योगेश्वराधीश्वर एक एत- दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६ ॥
তেওঁ নিজৰ ‘খ’—আকাশৰূপ অন্তঃস্থানত সমগ্ৰ সৃষ্টিক স্থাপন কৰি গুহাত শয়ন কৰে, আৰু তেওঁৰ বৃত্তি নিবৃত্ত থাকে। যোগেশ্বৰসকলৰো অধীশ্বৰ সেই এক প্ৰভু এই সৃষ্টিত প্ৰবিষ্ট হৈ বহু জীৱৰূপে প্ৰকাশ পায়, তথাপি জীৱসকলৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক।
Verse 7
क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदै: । मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां न: सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥
ভগৱানে বিভিন্ন অৱতাৰভেদে দ্বিজ, গাই আৰু দেৱতাসকলৰ কল্যাণৰ বাবে লীলাকৰ্ম সম্পাদন কৰে। আমি নিৰন্তৰ শুনিলেও তেওঁৰ দিৱ্য চৰিতামৃত শুনি মন কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়।
Verse 8
यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् । अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व- निकायभेदोऽधिकृत: प्रतीत: ॥ ८ ॥
তত্ত্বভেদ অনুসাৰে সৰ্বলোকনাথে বিভিন্ন লোক আৰু বাসস্থান সৃষ্টি কৰিলে আৰু সিহঁতৰ বাবে ৰজা-পালকো নিযুক্ত কৰিলে। জীৱসমূহ গুণ আৰু কৰ্ম অনুসাৰে ভিন্ন ভিন্ন ৰূপে স্থিত।
Verse 9
येन प्रजानामुत आत्मकर्म- रूपाभिधानां य भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनि- रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥
হে বিপ্ৰৱৰ্য! অনুগ্ৰহ কৰি বৰ্ণনা কৰক—বিশ্বস্ৰষ্টা, স্বয়ংসম্পূৰ্ণ নাৰায়ণে জীৱসকলৰ স্বভাৱ, কৰ্ম, ৰূপ, লক্ষণ আৰু নামত ভিন্নতা কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 10
परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥
হে ভগৱান! ব্যাসদেৱৰ মুখৰ পৰা মই উচ্চ-নীচ অৱস্থা আৰু ব্ৰতসমূহৰ কথা বাৰে বাৰে শুনিছোঁ। ক্ষুদ্ৰ সুখ দিয়া সেই বিষয়সমূহত মই তৃপ্ত; কিন্তু কৃষ্ণকথামৃতৰ ধাৰা নাথাকিলে একোৱেই মন ভৰাই নোৱাৰে।
Verse 11
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु व: सूरिभिरीड्यमानात् । य: कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥
তীৰ্থপদ প্ৰভুৰ নাম যথেষ্টকৈ নুশুনিলে কোনে তৃপ্ত হ’ব? তেওঁ মহর্ষি আৰু ভক্তসকলৰ দ্বাৰা যজ্ঞসত্ৰত বন্দিত। তেওঁৰ কথা কাণৰ পথেদি প্ৰৱেশ কৰি গৃহাসক্তিৰ বন্ধন ছিন্ন কৰে।
Verse 12
मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्ण: । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै- र्मतिर्गृहीता नु हरे: कथायाम् ॥ १२ ॥
হে ভাৰত! তোমাৰ সখা মুনি কৃষ্ণ-দ্বৈপায়ন ব্যাসে মহাভাৰতত ভগৱানৰ দিব্য গুণ বৰ্ণনা কৰিছে; লোকৰ লৌকিক কথাৰ আসক্তি ধৰি তেওঁলোকৰ মন কৃষ্ণ-কথালৈ টানিবলৈ এই ব্যৱস্থা।
Verse 13
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंस: । हरे: पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदु:खाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥
যি শ্ৰদ্ধাৰে নিত্য কৃষ্ণ-কথা শুনিবলৈ আগ্ৰহী, তাৰ অন্য সকলো বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়; আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্ম সোঁৱৰণে পৰমানন্দত স্থিত ভক্তৰ সকলো দুখ শীঘ্ৰে নাশ হয়।
Verse 14
ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरे: कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा- मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥
হে মুনি! পাপবশত হৰি-কথাৰ পৰা বিমুখ আৰু মহাভাৰতৰ উদ্দেশ্য নাজানা লোকসকল দয়নীয়; মইও তেওঁলোকক কৰুণা কৰোঁ, কিয়নো তৰ্ক-বিতৰ্ক, কল্পিত লক্ষ্য আৰু নানা কৰ্মকাণ্ডত মগ্ন হৈ অনিমেষ কালে তেওঁলোকৰ আয়ুস ব্যৰ্থ ক্ষয় কৰে।
Verse 15
तदस्य कौषारव शर्मदातु- र्हरे: कथामेव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय न: कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ १५ ॥
হে মৈত্রেয়, হে আৰ্তবন্ধু! সকলো কথাৰ সাৰ একমাত্র হৰি-কথাই, যি জগতৰ মঙ্গল কৰে; সেয়ে মৌমাখি যেন ফুলৰ পৰা মধু তোলে, তেনেদৰে সাৰ উলিয়াই তীৰ্থকীৰ্তি ভগৱানৰ মহিমা আমাৰ বাবে কীৰ্তন কৰা।
Verse 16
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतार: प्रगृहीतशक्ति: । चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वर: कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥
বিশ্বৰ জন্ম, স্থিতি আৰু সংহাৰৰ বাবে সম্পূৰ্ণ শক্তিসহ অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰা পৰম নিয়ন্তা ভগৱানৰ সেই অতিমানৱীয় দিব্য কৰ্মসমূহ দয়া কৰি মোৰ বাবে কীৰ্তন কৰা।
Verse 17
श्री शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्ट: क्षत्त्रा कौषारवो मुनि: । पुंसां नि:श्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—বিদুৰৰ প্ৰশ্নত মহামুনি মৈত্ৰেয়ই তেওঁক অতি সন্মান জনাই সকলো লোকৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 18
मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मन: ॥ १८ ॥
শ্ৰী মৈত্ৰেয় ক’লে—হে সাধু বিদুৰ! তুমি অতি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছা। লোকক অনুগ্ৰহ কৰি আৰু অধোক্ষজ-চিন্তাত নিমগ্ন মনৰ কীৰ্তি বিস্তাৰ কৰি তুমি জগত আৰু মোকো উপকাৰ কৰিছা।
Verse 19
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे । गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वर: ॥ १९ ॥
হে ক্ষত্ত (বিদুৰ)! তুমি বাদৰায়ণ ব্যাসৰ বীৰ্যজাত; সেয়ে অনন্য ভাৱে তুমি হৰি-ঈশ্বৰক গ্ৰহণ কৰিছা—ইয়াত আশ্চৰ্য নাই।
Verse 20
माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यम: । भ्रातु: क्षेत्रे भुजिष्यायां जात: सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥
মাণ্ডব্য মুনিৰ শাপৰ ফলত প্ৰজাসংযমক ভগৱান যমৰাজ তুমি এতিয়া বিদুৰ হৈছা। সত্যৱতীপুত্ৰ ব্যাসদেৱে ভ্ৰাতাৰ ক্ষেত্ৰত থকা ভুজিষ্যা (পালিত পত্নী)ৰ গৰ্ভত তোমাক জন্ম দিছিল।
Verse 21
भवान् भगवतो नित्यं सम्मत: सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥
আপুনি ভগৱানৰ নিত্য পাৰ্ষদসকলৰ এজন; সেয়ে তেওঁ আপোনাক প্ৰিয় বুলি মানে। আপোনাক জ্ঞানোপদেশ দিবলৈকে ভগৱানে নিজৰ ধামলৈ যাঁওতে মোক নিৰ্দেশ দি গৈছিল।
Verse 22
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिता: । विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
এতিয়া মই তোমাক ভগৱানৰ সেই লীলাসমূহ ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিম, য’ত তেওঁৰ যোগমায়া বিস্তাৰিত হৈ বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে।
Verse 23
भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभु: । आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षण: ॥ २३ ॥
সৃষ্টিৰ আগতে দ্বিতীয়হীন একমাত্ৰ ভগৱানেই আছিল—সকল জীৱৰ অধিপতি। তেওঁৰ ইচ্ছাতেই সৃষ্টি সম্ভৱ হয় আৰু শেষত সকলো তেওঁৰ মাজতেই লীন হয়; সেই পৰমাত্মা নানা নামৰে পৰিচিত।
Verse 24
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २४ ॥
সেই সময়ত একমাত্ৰ অধিপতি প্ৰভুৱেই দ্ৰষ্টা আছিল; দৰ্শনীয় জগত তেতিয়া নাছিল। শক্তি সুপ্ত থাকাত তেওঁ যেন নিজকে অপূৰ্ণ বুলি ভাবিলে, যদিও তেওঁৰ অন্তঃশক্তি প্ৰকাশিত আছিল।
Verse 25
सा वा एतस्य संद्रष्टु: शक्ति: सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभु: ॥ २५ ॥
ভগৱান দ্ৰষ্টা, আৰু যি দৰ্শনীয় সেয়া তেওঁৰ বাহ্য শক্তি—যি কাৰণ আৰু কাৰ্য দুয়ো ৰূপে কাম কৰে। হে মহাভাগ বিদুৰ, এই বাহ্য শক্তিকেই ‘মায়া’ বোলা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ ভৌতিক জগত গঢ়া হৈছে।
Verse 26
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज: । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥
কালচক্ৰৰ প্ৰভাৱত গুণময়ী মায়াত অধোক্ষজ ভগৱান নিজৰ পুৰুষ-অৱতাৰৰূপ (পূৰ্ণাংশ) দ্বাৰা বীজশক্তি স্থাপন কৰে; তেতিয়া জীৱসকল প্ৰকাশ পায়।
Verse 27
ततोऽभवन् महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुद: ॥ २७ ॥
তাৰপিছত শাশ্বত কালৰ প্ৰেৰণাত অব্যক্তৰ পৰা মহত্তত্ত্ব প্ৰকাশ পালে। সেই মহত্তত্ত্বত শুদ্ধ-সত্ত্বৰূপ ভগৱানে নিজৰ দিৱ্য দেহৰ পৰা বিশ্ব-প্ৰকাশৰ বীজ স্থাপন কৰি তমস দূৰ কৰিলে।
Verse 28
सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचर: । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥
সেই মহত্তত্ত্বও অংশ-গুণ-কালস্বৰূপ হৈ ভগৱানৰ দৃষ্টিগোচৰ। সৃষ্টিৰ ইচ্ছাত সি নিজকে নানা ৰূপে বিভক্ত কৰি এই বিশ্বসৃষ্টিৰ আধাৰ হ’ল।
Verse 29
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमय: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ २९ ॥
মহত্তত্ত্বৰ বিকাৰৰ পৰা অহংতত্ত্ব জন্মিল। ই কাৰণ, কাৰ্য আৰু কৰ্তা—এই ত্ৰিৰূপে প্ৰকাশ পাই ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ স্তৰত ক্ৰিয়া ঘটায়। অহংকাৰ গুণ অনুসাৰে—সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস—ত্ৰিবিধ।
Verse 30
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यत: ॥ ३० ॥
অহংতত্ত্বৰ বিকাৰত সত্ত্বগুণৰ সংযোগে বৈকাৰিক মন জন্মিল। আৰু যিসকল দেৱতা জগতৰ বিষয়সমূহ প্ৰকাশ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, সিহঁতেও সেই বৈকাৰিক তত্ত্বৰ পৰাই উৎপন্ন।
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ३१ ॥
তৈজস (ৰাজস) অহংকাৰৰ পৰাই ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিশ্চয় উৎপন্ন হয়, আৰু সিহঁত জ্ঞান আৰু কৰ্ম—দুয়োটাৰে উপকৰণ। সেয়ে তত্ত্বচিন্তনৰ তৰ্কপ্ৰবণতা আৰু ফলাকাঙ্ক্ষী কৰ্ম মূলত ৰজোগুণপ্ৰধান।
Verse 32
तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यत: खं लिङ्गमात्मन: ॥ ३२ ॥
তামস অহংকাৰৰ বিকাৰৰ পৰা শব্দ-তন্মাত্ৰা জন্মে; সেই শব্দৰ পৰাই আকাশ প্ৰকাশ পায়, যি পৰমাত্মাৰ সূচক লিঙ্গৰূপ প্ৰতীক।
Verse 33
कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभ: । नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३३ ॥
কাল আৰু মায়াংশৰ সংযোগে মিশ্ৰিত আকাশৰ ওপৰত ভগৱানে দৃষ্টি দিলে; তেতিয়া আকাশৰ পৰা স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰা প্ৰকাশ পালে, আৰু তাৰ বিকাৰৰ পৰা বায়ু উৎপন্ন হ’ল।
Verse 34
अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वित: । ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३४ ॥
অত্যন্ত শক্তিশালী বায়ু আকাশৰ সৈতে বিকাৰ ঘটাই ৰূপ-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সেই ৰূপ-গ্ৰহণেই পাছত জ্যোতি (বিদ্যুৎ) হৈ জগতৰ চকু হ’ল।
Verse 35
अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगत: ॥ ३५ ॥
বায়ুৰ সৈতে যুক্ত জ্যোতি বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ পৰমেশ্বৰৰ দৃষ্টিত অভিষিক্ত হ’লে, কাল আৰু মায়াংশৰ সংযোগে ৰস-গুণময় জল সৃষ্টি হ’ল।
Verse 36
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगत: ॥ ३६ ॥
জ্যোতিৰ পৰা উৎপন্ন জল বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ ব্ৰহ্ম (ভগৱান)ৰ দৃষ্টিত অভিষিক্ত হ’লে, কাল আৰু মায়াংশৰ সংযোগে সেয়া গন্ধ-গুণ প্ৰধান পৃথিৱীলৈ পৰিণত হ’ল।
Verse 37
भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद्यथासंख्यं गुणान् विदु: ॥ ३७ ॥
হে কোমলচিত্ত, আকাশৰ পৰা পৃথিৱীলৈকে সকলো ভূত-তত্ত্বত যি যি উচ্চ-নীচ গুণ প্ৰকাশ পায়, সেয়া পৰমপুৰুষ ভগৱানৰ কৃপাময় দৃষ্টিৰ অন্তিম স্পৰ্শৰ ফলতেই ক্ৰমে ক্ৰমে উদ্ভৱ হয়।
Verse 38
एते देवा: कला विष्णो: कालमायांशलिङ्गिन: । नानात्वात्स्वक्रियानीशा: प्रोचु: प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३८ ॥
এই দেৱতাসকল বিষ্ণুৰ শক্তিসম্পন্ন কলা; বাহ্য মায়াত কালৰূপ ধৰি তেওঁলোক তেওঁৰেই অংশ। নানা দায়িত্বত নিযুক্ত হৈও সেয়া সম্পাদন কৰিব নোৱাৰি, কৰজোড়ে তেওঁলোকে বিভু প্ৰভুক এইদৰে স্তৱ কৰিলে।
Verse 39
देवा ऊचु: नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु- संसारदु:खं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३९ ॥
দেৱতাসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, শৰণাগতসকলৰ তাপ-দুখ শমোৱা ছত্ৰসদৃশ আপোনাৰ দিব্য পদপদ্মত আমি প্ৰণাম জনাওঁ। সেই মূল আশ্ৰয়ত থকা যতি-ঋষিসকলে সহজেই সংসাৰৰ মহাদুখ বাহিৰলৈ নিক্ষেপ কৰে।
Verse 40
धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा- स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि- च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ४० ॥
হে ধাতা, হে ঈশ্বৰ, এই ভৱত জীৱসকল ত্ৰিবিধ তাপে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ কেতিয়াও সুখ নাপায়। সেয়ে, হে ভগৱান, জ্ঞানময় আপোনাৰ চৰণছায়াৰ আশ্ৰয় আমি গ্ৰহণ কৰোঁ; আমিও সেই শৰণতেই আহোঁ।
Verse 41
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्द:सुपर्णैऋर्षयो विविक्ते । यस्याघमर्षोदसरिद्वराया: पदं पदं तीर्थपद: प्रपन्ना: ॥ ४१ ॥
বেদৰূপ পাখিৰে বহন হোৱা নিৰ্মলবুদ্ধি ঋষিসকলে একান্তত আপোনাৰ মুখপদ্মৰ নীড় অন্বেষণ কৰে। আৰু যাঁৰ পদ নিজেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয়, তেওঁলোকে পাপনাশিনী শ্ৰেষ্ঠ নদী গঙ্গাৰ আশ্ৰয় লৈ পদে পদে আপোনাৰ চৰণত শৰণ লয়।
Verse 42
यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या य भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४२ ॥
যি শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰে আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ কথা আগ্ৰহেৰে শুনি হৃদয়ত স্থাপন কৰি ধ্যান কৰে, সি তৎক্ষণাৎ জ্ঞানৰ পোহৰ পায় আৰু বৈৰাগ্যৰ বলত শান্ত হয়। সেয়ে আমি আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ আশ্ৰয় লওঁ।
Verse 43
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४३ ॥
হে ঈশ! বিশ্বৰ জন্ম, স্থিতি আৰু সংহাৰৰ বাবে আপুনি অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰে; সেয়ে আমি সকলোৱে আপোনাৰ পদ্মচৰণত শৰণ লওঁ, কিয়নো আপোনাৰ স্মৰণে ভক্তক স্মৃতি, সাহস আৰু অভয় দান কৰে।
Verse 44
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४४ ॥
হে ভগৱান! ক্ষণস্থায়ী দেহ আৰু ঘৰ-পরিজনৰ আসক্তিত ‘মোৰ’ ‘মই’ এই দুঃসংকল্পে আবদ্ধ লোকসকলে, নিজৰ দেহৰ ভিতৰতে অৱস্থিত আপোনাৰ পদ্মচৰণো দেখা নাপায়। কিন্তু আমি আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ আশ্ৰয় লওঁ।
Verse 45
तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनस: परेश । अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्या: ॥ ४५ ॥
হে পৰেশ, উৰুগায়! বাহ্য ভৌতিক কৰ্মে অন্তৰ্দৃষ্টি আচ্ছন্ন হোৱা অপৰাধী লোকসকলে আপোনাৰ পদ্মচৰণ দেখা নাপায়; কিন্তু আপোনাৰ শুদ্ধ ভক্তসকল—যিসকলৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য আপোনাৰ দিৱ্য লীলাৰ পদন্যাস—তেওঁলোকে সেয়া দৰ্শন কৰে।
Verse 46
पानेन ते देव कथासुधाया: प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४६ ॥
হে দেৱ! যিসকলে আপোনাৰ কথাসুধা পান কৰে আৰু গম্ভীৰ ভক্তিত যিসকলৰ অন্তঃকৰণ নিৰ্মল হয়, তেওঁলোকে বৈৰাগ্যৰ সাৰ আৰু জ্ঞানবোধ লাভ কৰি সহজে আধ্যাত্মিক আকাশৰ বৈকুণ্ঠধামত উপনীত হয়।
Verse 47
तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीरा: पुरुषं विशन्ति तेषां श्रम: स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४७ ॥
আন কিছুমান ধীৰ পুৰুষ আত্মসমাধি-যোগৰ বলৰে প্ৰকৃতিৰ বলিষ্ঠ গুণ জয় কৰি তোমাতেই প্ৰৱেশ কৰে; কিন্তু তেওঁলোকৰ বাবে বহুত ক্লেশ হয়, আৰু তোমাৰ ভক্তে কেৱল সেৱা কৰাত তেনে দুখ নাপায়।
Verse 48
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभि: स्म । सर्वे वियुक्ता: स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ ४८ ॥
হে আদি পুৰুষ! আমি সকলোৱে তোমাৰেই। লোকসৃষ্টি-ইচ্ছাৰে তুমি আমাক ত্ৰিগুণৰ প্ৰভাৱত একে একে সৃষ্টি কৰিলা; সেয়ে কৰ্মভেদে আমি বিচ্ছিন্ন, সৃষ্টিৰ পিছত তোমাৰ দিব্য সন্তুষ্টিৰ বাবে একেলগে কাম কৰিব নোৱাৰিলোঁ।
Verse 49
यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहा: ॥ ४९ ॥
হে অজ, অজন্মা প্ৰভু! কোন উপায়ে আৰু কোন কালে আমি তোমাক ভোগ্য ধান্য-সম্পদ বলিৰূপে অৰ্পণ কৰিম, আৰু ক’ত আমি অন্ন গ্ৰহণ কৰিম—এই পথ আমাক বুজাই দিয়া; যাতে এই লোকসমূহত সকলো জীৱ নিৰ্বিঘ্নে জীৱন ধাৰে আৰু তোমাৰ লগতে আমাৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তু সহজে সঞ্চয় কৰিব পাৰে।
Verse 50
त्वं न: सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्य: पुरुष: पुराण: । त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽज: ॥ ५० ॥
তুমিয়েই সকলো দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ বিভিন্ন ক্ৰমৰ আদি প্ৰতিষ্ঠাতা; তথাপি তুমি কূটস্থ, অবিকাৰী, প্ৰাচীনতম পুৰুষ। হে প্ৰভু! তোমাৰ কোনো উৎস বা ঊর্ধ্বতন নাই; গুণ-কর্মৰ যোনিৰূপ বাহ্য শক্তিত তুমি সমগ্ৰ জীৱসমষ্টিৰ বীজ স্থাপন কৰিছা, তথাপি তুমি অজন্মা।
Verse 51
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं न: स्वचक्षु: परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५१ ॥
হে পৰমাত্মা! মহত্তত্ত্বৰ পৰা আদিতে সৃষ্টি হোৱা আমি (ব্ৰহ্মা আদি) কোন উদ্দেশ্যে জন্মিলোঁ, আৰু তোমাৰ বাবে কি কৰিম? হে দেৱ! কৃপা কৰি আমাক তোমাৰ দৃষ্টিৰূপ নিৰ্দেশ দিয়া; পূৰ্ণ জ্ঞান আৰু শক্তি দান কৰা, যাতে পৰৱৰ্তী সৃষ্টিৰ বিভিন্ন বিভাগত আমি তোমাৰ সেৱা কৰিব পাৰোঁ।
Frequently Asked Questions
Vidura observes that karma pursued for enjoyment does not yield lasting satisfaction and instead aggravates distress because it binds one to repeated desire, reaction, and the threefold miseries. Therefore he seeks a higher path—bhakti—by which the Lord in the heart becomes pleased and grants knowledge of the Absolute beyond temporary gains.
Maitreya outlines that by the Lord’s will, under kāla, mahat-tattva manifests and differentiates, producing ahaṅkāra in three guṇic phases. From goodness arise mind and devatās; from passion arise the senses and karma/jñāna tendencies; from ignorance arise the tanmātras leading to the gross elements—beginning with sound and sky, then touch and air, form and fire/light, taste and water, and finally smell and earth—each activated by the Lord’s glance.