Adhyaya 27
Kapila on Liberation: Detachment, Devotional Discipline, and the Soul’s Aloofness from the Guṇas
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ ধাৰাবাহিকতাত কপিলদেৱে দেৱহূতীক সাঙ্কখ্য-ভক্তিৰ উপদেশ আগবঢ়ায়। এই অধ্যায়ে স্পষ্ট কৰে যে জীৱ প্ৰকৃতিৰ ঊৰ্ধ্বত, কিন্তু অহংকাৰ আৰু ‘মোৰ’ বুলি মালিকীভাব গুণপ্ৰেৰিত কৰ্ম, ভোগ আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত আত্মাক বান্ধি ৰাখে। সূৰ্য-প্ৰতিবিম্বৰ উপমা আৰু নিদ্ৰা-স্বপ্নৰ দৃষ্টান্তে দেখুৱায়—চেতনা জড়িত যেন লাগিলেও আত্মা সদায় দ্ৰষ্টাই। তাৰপিছত সাধকৰ নিয়ম—সকল প্ৰাণীৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি, নিয়মিত জীৱন, ব্ৰহ্মচৰ্য, সৰলতা, একান্তবাস, আৰু কৰ্মফল ভগৱানক অৰ্পণ—বৰ্ণনা কৰি, শ্ৰৱণ-কিৰ্তনক যোগশাসনৰ পৰা নিৰ্মল ভক্তিলৈ উন্নীত কৰা মুখ্য শক্তি বুলি কোৱা হয়। ‘প্ৰকৃতি কি কেতিয়াও জীৱক এৰি দিয়ে?’ দেৱহূতীৰ সংশয়ৰ উত্তৰত কোৱা হয়—অবিচল ভক্তিসেৱা অগ্নিৰ দৰে বন্ধনৰ কাৰণসমূহকেই দগ্ধ কৰি মুক্তি দিয়ে। শেষত সিদ্ধিৰ ওপৰত ভক্তিকেই পৰম আশ্ৰয় আৰু ভক্তৰ ভগৱানৰ সুৰক্ষিত ধামলৈ নিশ্চিত গমন সূচিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱান কপিল ক’লে—প্ৰকৃতিত অৱস্থিত হ’লেও পুৰুষ প্ৰাকৃত গুণে লিপ্ত নহয়; কিয়নো সি অবিকাৰী, অকর্তা আৰু নিৰ্গুণ—জলত প্ৰতিবিম্বিত সূৰ্য যেন জলৰ পৰা অছোঁৱা থাকে।
Verse 2
स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥
যেতিয়া এই জীৱ প্ৰকৃতিৰ গুণত আসক্ত হয়, তেতিয়া অহংকাৰৰ ক্ৰিয়াত মোহিত হৈ দেহকেই আত্মা বুলি ধৰে আৰু ‘মই কৰ্তা’ বুলি অভিমান কৰে।
Verse 3
तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥
সেইকাৰণে সি অসহায় আৰু অশান্ত হৈ সংসাৰ-পথত পৰে, আৰু সঙ্গজনিত কৰ্মদোষৰ ফলত উচ্চ-নীচ, সৎ-অসৎ মিশ্ৰ যোনিত জন্মান্তৰ লাভ কৰে।
Verse 4
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥
আচলতে বিষয়ৰ কোনো সত্য আধাৰ নাথাকিলেও, যি বিষয় ধ্যান কৰে তাৰ সংসাৰ নিন্মূল নহয়; যেন স্বপ্নত অনর্থ আহি পৰে।
Verse 5
अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥
সেয়ে, অসৎ ভোগৰ পথত আসক্ত চিত্তক তীব্ৰ ভক্তিযোগ আৰু বৈৰাগ্যৰে ধীৰে ধীৰে বশ কৰিব লাগে।
Verse 6
यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥
যম-নিয়ম আদি যোগপথ শ্ৰদ্ধাৰে অনুশীলন কৰি, মোৰ প্ৰতি সত্য ভাৱে আৰু মোৰ কথাৰ শ্ৰৱণ-কীৰ্তনে শুদ্ধ ভক্তিৰ স্তৰত উঠিব লাগে।
Verse 7
सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥
ভক্তিসেৱাত সকলো জীৱক সমদৃষ্টিৰে দেখা, কাৰো প্ৰতি বৈৰ নথকা আৰু কাৰো সৈতে অতিসংগ নকৰা উচিত; ব্ৰহ্মচৰ্য, মৌন/গম্ভীৰতা আৰু বলৱান স্বধৰ্ম পালন কৰা উচিত।
Verse 8
यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥
ভক্তে অধিক কষ্ট নকৰাকৈ যি পায় তাতেই সন্তুষ্ট থাকিব লাগে, মিতাহাৰ কৰিব লাগে; নিৰ্জন আশ্ৰয়ত থাকি শান্ত, মৈত্ৰীভাৱী, কৰুণ আৰু আত্মসংযমী হব লাগে।
Verse 9
सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥
এই দেহ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সম্পৰ্কত অসৎ আগ্ৰহ নকৰিব; জ্ঞানদৃষ্টিৰে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ (আত্মা)ৰ তত্ত্ব দেখা উচিত।
Verse 10
निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक् ॥ १० ॥
ভৌতিক চেতনাৰ স্তৰসমূহ অতিক্ৰম কৰি নিবৃত্ত-বুদ্ধিত স্থিত হৈ, অন্য সকলো জীৱন-ধাৰণাৰ পৰা দূৰত থাকিব লাগে। মিথ্যা অহংকাৰমুক্ত হৈ, আকাশত থকা সূৰ্যক চকুৰে দেখাৰ দৰে নিজৰ আত্মাক স্পষ্টকৈ উপলব্ধি কৰিব লাগে।
Verse 11
मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥
মুক্তলিঙ্গ জীৱে সেই পৰাত্পৰ পৰমপুৰুষ ভগৱানক উপলব্ধি কৰে, যি মিথ্যা অহংকাৰতো প্ৰতিবিম্বৰূপে প্ৰকাশ পায়। তেৱেঁই জড় কাৰণৰ আধাৰ-আশ্ৰয় আৰু সকলোতে প্ৰৱিষ্ট-ব্যাপ্ত; তেৱেঁই অদ্বিতীয় পৰম সত্য, আৰু মায়াৰ ভ্ৰান্ত দৃষ্টিৰো নিয়ন্তা।
Verse 12
यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावदृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥
যেনেকৈ প্ৰথমে পানীত সূৰ্যৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা যায় আৰু পুনৰ কোঠাৰ দেৱালত তাৰ দ্বিতীয় প্ৰতিফলন দেখা যায়, যদিও সূৰ্য নিজে আকাশতেই থাকে—তেনেকৈ পৰম প্ৰভুৰ সান্নিধ্য উপলব্ধি কৰা যায়।
Verse 13
एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १३ ॥
এইদৰে আত্মদৰ্শী জীৱৰ প্ৰতিফলন প্ৰথমে ত্ৰিবিধ অহংকাৰত আৰু তাৰ পিছত দেহ, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনত সিহঁতৰ নিজ নিজ প্ৰতিবিম্বৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 14
भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥
নিদ্ৰাৰ বাবে ভক্তক পঞ্চভূত, বিষয়, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু বুদ্ধি আদি তত্ত্বত লীন যেন দেখা যায়; তথাপি সি অন্তৰে জাগ্ৰত আৰু নিৰহংকাৰ থাকে। সেয়ে তাক জাগ্ৰত আৰু মিথ্যা অহংকাৰমুক্ত বুলি বুজিব লাগে।
Verse 15
मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥
জীৱে দ্ৰষ্টা-ৰূপে নিজৰ অস্তিত্ব স্পষ্টকৈ অনুভৱ কৰে; কিন্তু গভীৰ নিদ্ৰাত অহংকাৰ লয় হ’লে মিছাকৈ নিজকে নষ্ট বুলি ভাবে—ধন হেৰাই ব্যাকুল হোৱা মানুহৰ দৰে।
Verse 16
एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥
এইদৰে পক্ব বিবেচনাৰে সি নিজৰ আত্মস্বৰূপ উপলব্ধি কৰে; তেতিয়া অহংকাৰ-যুক্ত দ্ৰব্যভাবত সি গ্ৰহণ কৰা অৱস্থা তাৰ আগত স্পষ্ট হৈ উঠে।
Verse 17
देवहूतिरुवाच पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥
দেৱহূতিয়ে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! প্ৰকৃতিয়ে কেতিয়াবা পুৰুষ (আত্মা)-ক মুক্ত কৰে নে? প্ৰভু, দুয়ো পৰস্পৰ-আশ্ৰিত আৰু নিত্য হ’লে বিচ্ছেদ কেনেকৈ সম্ভৱ?
Verse 18
यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥
যেনেকৈ পৃথিৱী আৰু তাৰ গন্ধ, আৰু পানী আৰু তাৰ স্বাদ—ইয়াৰ পৃথক অস্তিত্ব নাই; তেনেকৈ বুদ্ধি আৰু চৈতন্যৰো পৃথক অস্তিত্ব হ’ব নোৱাৰে।
Verse 19
अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥
পুৰুষ যদিও অকৰ্তা, তথাপি এই কৰ্মবন্ধন তাৰ ওপৰতেই আশ্ৰিত যেন লাগে; প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ থাকি যদি বেঁধি ৰাখে, তেন্তে আত্মাৰ কৈবল্য-মুক্তি কেনেকৈ হ’ব?
Verse 20
क्वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥
কেতিয়াবা তত্ত্ব-বিচাৰে বন্ধনৰ মহাভয় আঁতৰি যায় যদিও, কাৰণ নাশ নোহোৱাত সি পুনৰ উভতি আহে।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: নিষ্কামভাৱে, নিৰ্মলচিত্তে স্বধৰ্ম পালন কৰা; আৰু মোৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভক্তিৰে দীৰ্ঘকাল মোৰ কথা শ্ৰৱণ কৰা।
Verse 22
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥
এই ভক্তি দঢ় জ্ঞান আৰু তত্ত্বদৰ্শনৰ সৈতে হওক; বলৱান বৈৰাগ্য, তপস্যাযুক্ত যোগ আৰু তীব্ৰ আত্মসমাধিত স্থিৰ হওক।
Verse 23
प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥
ইয়াত প্ৰকৃতিয়ে জীৱক দিন-ৰাতি দহাই আৱৰি ৰাখে, যেন সি অগ্নিত আছে; কিন্তু গম্ভীৰ ভক্তিসেৱাৰে এই প্ৰভাৱ আঁতৰে, যেন অগ্নি জ্বলাই তোলা অৰণি কাঠ নিজেই অগ্নিত দহি যায়।
Verse 24
भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥
ভোগ উপভোগ কৰি আৰু সিহঁতৰ দোষ নিত্য দেখি যেতিয়া জীৱ ত্যাগ কৰে, তেতিয়া সি ‘ঈশ্বৰ হ’ব’ বুলিয়া অশুভ বাসনা নধৰে আৰু নিজৰ মহিমাত স্থিত হয়।
Verse 25
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥
যেনে স্বপ্নাৱস্থাত অপ্ৰবুদ্ধৰ চেতনা প্ৰায় আৱৃত থাকে আৰু বহু অমঙ্গল দেখা যায়; কিন্তু জাগ্ৰত হ’লে সেয়া আর মোহিত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 26
एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥
এইদৰে তত্ত্ব জানি যাৰ মন মোৰ মাজত যুক্ত, সেই আত্মাৰাম জ্ঞানী ভৌতিক কৰ্মত থাকিলেও প্ৰকৃতি কেতিয়াও ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে।
Verse 27
यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥
এইদৰে বহু জন্ম আৰু বহু কাল আত্মসাধনা আৰু ভক্তিত ৰত থাকিলে, সেই মুনিৰ ব্রহ্মলোকলৈকে সকলো লোকৰ ভোগৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য জন্মে আৰু চেতনা পৰিপক্ব হয়।
Verse 28
मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वदृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥
মোৰ ভক্ত মোৰ অপাৰ নিৰ্হেতুক কৃপাৰে সত্যই আত্মসাক্ষাৎ লাভ কৰে; নিজৰ দিব্য দৃষ্টিৰে তাৰ সকলো সন্দেহ ছিন্ন হয়। ধীৰ হৈ সি ইয়াতেই সহজে মোৰ আশ্ৰয়ত থকা, শুদ্ধ আনন্দশক্তিৰ সুৰক্ষাত ‘কৈবল্য’ নামে পৰিচিত পৰম শ্ৰেয়োধামলৈ অগ্ৰসর হয়। এই দেহ ত্যাগ কৰাৰ পাছত যোগী-ভক্ত সেয়া লাভ কৰি পুনৰ নুফুৰে।
Verse 29
मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वदृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥
মোৰ ভক্ত মোৰ অপাৰ নিৰ্হেতুক কৃপাৰে সত্যই আত্মসাক্ষাৎ লাভ কৰে; নিজৰ দিব্য দৃষ্টিৰে তাৰ সকলো সন্দেহ ছিন্ন হয়। ধীৰ হৈ সি ইয়াতেই সহজে মোৰ আশ্ৰয়ত থকা, শুদ্ধ আনন্দশক্তিৰ সুৰক্ষাত ‘কৈবল্য’ নামে পৰিচিত পৰম শ্ৰেয়োধামলৈ অগ্ৰসর হয়। এই দেহ ত্যাগ কৰাৰ পাছত যোগী-ভক্ত সেয়া লাভ কৰি পুনৰ নুফুৰে।
Verse 30
यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥
যেতিয়া সিদ্ধ যোগীৰ চিত্ত বাহ্য মায়াৰ প্ৰকাশ—যোগসিদ্ধিৰ উপফলত আকৃষ্ট নহয়, তেতিয়া মোৰ প্ৰতি তাৰ গতি অসীম হয় আৰু মৃত্যুৰ শক্তিয়ে তাক জয় কৰিব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
The analogy teaches that the ātmā remains unchanged and aloof, even when consciousness appears reflected through ego, mind, senses, and body. Just as the sun is not affected by distortions in its reflection, the self is not intrinsically touched by the guṇas; bondage is due to identification (ahaṅkāra) and proprietorship, not the soul’s true nature.
Kapila answers Devahūti that liberation occurs when devotional service is performed steadily—especially hearing and chanting—so that the root causes of bondage (desire to lord over prakṛti, karmic reaction, and false ego) are removed. Bhakti is described as self-purifying: like fire consuming the wood that fuels it, devotion consumes the contaminations that sustain conditioned life.
A liberated soul is one who realizes Bhagavān as the Absolute support of all causes, perceives the self beyond bodily identification, and remains unharmed by material engagement because the mind is fixed on the Supreme. Such a person is awake within the elements—externally functioning, internally free from false ego.
Kapila prescribes equal vision, non-enmity, avoidance of intimate entanglements, celibacy, gravity, simplicity, satisfaction with modest income, moderation in eating, seclusion, thoughtfulness, peace, friendliness, compassion, and self-realization—along with offering all results to Bhagavān and advancing through chanting and hearing.
Mystic siddhis and higher planetary attainments remain within the jurisdiction of external energy and can re-attract attention to subtle enjoyment and prestige. Kapila emphasizes that mature devotion makes one reluctant to enjoy any material planet, even Brahmaloka, because the devotee’s aim is the Lord’s protected spiritual abode beyond return.