Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এতিয়া পৰা মই প্লক্ষ আদি ছয় দ্বীপৰ পৰিমাপ, লক্ষণ আৰু আকাৰ অনুসাৰে সিহঁতৰ বৰ্ষ-বিভাগ বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

জম্বূদ্বীপ যিমান বিস্তৃত, সিমানেই বিস্তৃত ক্ষাৰোদধি (লৱণ-সমুদ্ৰ) তাক চাৰিওফালে বেষ্টন কৰি আছে। আৰু সেই ক্ষাৰোদধিক তাৰ দ্বিগুণ বিস্তৃত প্লক্ষদ্বীপে ঘেৰি আছে—যেন কিল্লাৰ পৰিখাৰ বাহিৰে উপবনৰ দৰে বন। প্লক্ষদ্বীপ জম্বূদ্বীপৰ সমান পৰিমাপৰ; তাত সোণৰ দৰে দীপ্ত প্লক্ষবৃক্ষ উদ্ভৱ হৈছে, আৰু তাৰ মূলদেশত সাত জিহ্বাযুক্ত অগ্নি উপাসিত হয়। এই দ্বীপৰ অধিপতি আছিল প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰ ইধ্মজিহ্ব। তেওঁ দ্বীপখন সাত বৰ্ষত ভাগ কৰি, নিজৰ সাত পুত্ৰৰ নাম অনুসাৰে সেই বৰ্ষসমূহৰ নাম ৰাখি, তেওঁলোকক ভাগ-বণ্টন কৰি দিলে; তাৰ পিছত আত্মযোগে নিবৃত্ত হৈ ভগৱানৰ ভক্তিসেৱাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

সেই সাত পুত্ৰৰ নাম অনুসৰি সাতটা বৰ্ষ—শিৱ, যৱস, সুভদ্ৰ, শান্ত, ক্ষেম, অমৃত আৰু অভয়—বুলি জনা যায়। সেই সাত ভূখণ্ডত সাতটা পৰ্বত আৰু সাতখন নদী প্ৰসিদ্ধ। পৰ্বত—মণিকূট, বজ্ৰকূট, ইন্দ্ৰসেন, জ্যোতিষ্মান, সুপৰ্ণ, হিৰণ্যষ্ঠীৱ আৰু মেঘমাল; নদী—অৰুণা, নৃম্ণা, আঙ্গিৰসী, সাবিত্ৰী, সুপ্তভাতা, ঋতম্ভৰা আৰু সত্যম্ভৰা। এই নদীৰ জল স্পৰ্শ বা স্নান কৰিলে ৰজ-তম মল নাশ হয়; প্লক্ষদ্বীপৰ হংস, পতঙ্গ, ঊৰ্ধ্বায়ন আৰু সত্যাংগ নামৰ চাৰিটা বৰ্ণ এইদৰে শুদ্ধ হয়। তেওঁলোকে হাজাৰ বছৰ জীয়াই থাকে, দেৱতুল্য ৰূপৱান আৰু সন্ততিতো দেৱোপম; বেদবিধি অনুসৰি ত্ৰয়ীময় সূৰ্যৰূপে প্ৰকাশিত ভগৱানক পূজা কৰি সূৰ্যলোক লাভ কৰে।

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

সাত পুত্ৰৰ নাম অনুসৰি সাতটা বৰ্ষ—শিৱ, যৱস, সুভদ্ৰ, শান্ত, ক্ষেম, অমৃত আৰু অভয়—বুলি কোৱা হয়। তাত সাতটা পৰ্বত আৰু সাতখন নদী প্ৰসিদ্ধ। পৰ্বত—মণিকূট, বজ্ৰকূট, ইন্দ্ৰসেন, জ্যোতিষ্মান, সুপৰ্ণ, হিৰণ্যষ্ঠীৱ আৰু মেঘমাল; নদী—অৰুণা, নৃম্ণা, আঙ্গিৰসী, সাবিত্ৰী, সুপ্তভাতা, ঋতম্ভৰা আৰু সত্যম্ভৰা। এই নদীৰ জল স্পৰ্শ বা স্নান কৰিলে ৰজ-তম মল নাশ হয়; প্লক্ষদ্বীপৰ হংস, পতঙ্গ, ঊৰ্ধ্বায়ন আৰু সত্যাংগ নামৰ চাৰিটা বৰ্ণ এইদৰে শুদ্ধ হয়। তেওঁলোকে হাজাৰ বছৰ জীয়াই থাকে, দেৱতুল্য ৰূপৱান আৰু সন্ততিতো দেৱোপম; বেদবিধি অনুসৰি ত্ৰয়ীময় সূৰ্যৰূপে প্ৰকাশিত ভগৱানক পূজা কৰি সূৰ্যলোক লাভ কৰে।

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

যি সূৰ্য প্ৰাচীন বিষ্ণুৰ প্ৰতিবিম্বৰূপ—সত্য, ঋত, বেদ-ব্ৰহ্ম, অমৃত আৰু মৃত্যুৰো অধিষ্ঠান—সেই সূৰ্যৰূপ আত্মা-ভগৱানক আমি ধ্যান কৰি শৰণ লওঁ।

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

হে ৰাজন! প্লক্ষদ্বীপ আদি পাঁচটা দ্বীপৰ সকলো লোকৰ মাজত আয়ু, ইন্দ্ৰিয়শক্তি, ওজস, সহনশক্তি, বল, বুদ্ধি আৰু পৰাক্ৰম—এই সকলো জন্মসিদ্ধ গুণ সমানভাবে প্ৰকাশ পায়।

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

যেনেকৈ প্লক্ষদ্বীপ নিজৰ সমান প্ৰস্থৰ ইক্ষুৰস-সমুদ্ৰে আৱৃত, তেনেকৈ তাৰ পিছৰ শাল্মলীদ্বীপো—যি প্লক্ষদ্বীপতকৈ দ্বিগুণ বিস্তৃত—সমান প্ৰস্থৰ সুৰা-সমুদ্ৰে চাৰিওফালে বেষ্টিত।

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

শাল্মলীদ্বীপত শাল্মলী নামৰ এক মহাবৃক্ষ আছে; তাৰ নামৰ পৰাই দ্বীপখনৰ নাম প্ৰসিদ্ধ। সেই বৃক্ষ প্লক্ষবৃক্ষৰ দৰে অতি বিশাল—শত যোজন বিস্তৃত আৰু একাদশ শত যোজন উচ্চ। পণ্ডিতসকলে কয় যে ভগৱান বিষ্ণুৰ বাহন পক্ষিৰাজ গৰুড়ৰ নিবাস সেই বৃক্ষতেই; তাতে গৰুড়ে বৈদিক স্তোত্ৰে শ্ৰীবিষ্ণুক স্তৱ কৰে।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

সেই দ্বীপৰ অধিপতি আছিল মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰ যজ্ঞবাহু। তেওঁ নিজৰ সাত পুত্ৰক দিবলৈ দ্বীপখন সাতটা বৰ্ষ-ভাগত ভাগ কৰি, পুত্ৰসকলৰ নাম অনুসাৰে সিহঁতৰ নাম ৰাখিলে—সুৰোচন, সৌমনস্য, ৰমণক, দেববৰ্ষ, পাৰিভদ্ৰ, আপ্যায়ন আৰু অবিজ্ঞাত।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

সেই বৰ্ষভাগত সাতটা পৰ্বত আৰু সাতখন নদী প্ৰসিদ্ধ। পৰ্বত—স্বরস, শতশৃঙ্গ, বামদেৱ, কুন্দ, মুকুন্দ, পুষ্পবৰ্ষ আৰু সহস্ৰশ্ৰুতি। নদী—অনুমতি, সিনীবালী, সরস্বতী, কুহূ, ৰজনী, নন্দা আৰু ৰাকা। এইবোৰ আজিও বিদ্যমান।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

সেই বৰ্ষভাগৰ বাসিন্দাসকল শ্ৰুতধৰ, বীৰ্যধৰ, বসুন্ধৰ আৰু ইষন্ধৰ নামে পৰিচিত। তেওঁলোকে বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম কঠোৰভাৱে পালন কৰি, ভগৱানৰ বেদময় বিস্তাৰ ‘সোম’—চন্দ্ৰদেৱ—ক বৈদিক বিধানে পূজা কৰে।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

নিজ কিৰণে মাহটোক কৃষ্ণ আৰু শুক্ল—দুই পক্ষত ভাগ কৰি পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলৰ বাবে অন্নবণ্টন কৰোৱা, সকলো প্ৰজাৰ ৰজা চন্দ্ৰদেৱ ‘সোম’ আমাৰ ৰজা আৰু পথপ্ৰদৰ্শক হৈ থাকক—এই প্ৰাৰ্থনা; তেওঁক নমস্কাৰ।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

সুৰাসমুদ্ৰৰ বাহিৰে কুশদ্বীপ নামে আন এটা দ্বীপ আছে; ই সুৰাসমুদ্ৰতকৈ দ্বিগুণ বিস্তৃত। এই দ্বীপটো নিজৰ সমান প্ৰসাৰ থকা ঘৃতসমুদ্ৰেৰে আৱৃত। তাত পৰমেশ্বৰৰ ইচ্ছাত দেৱতাসকলে সৃষ্ট কৰা কুশঘাঁহৰ গুচ্ছ আছে; সেই কুশৰ পৰাই দ্বীপৰ নাম। মৃদু আৰু মনোহৰ দীপ্তিৰে সেই কুশ যেন দ্বিতীয় অগ্নিৰূপ হৈ সকলো দিশ আলোকিত কৰে।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

হে ৰাজন, প্ৰিয়ব্ৰত মহাৰাজৰ পুত্ৰ হিৰণ্যৰেতা এই কুশদ্বীপৰ অধিপতি আছিল। তেওঁ দ্বীপখন সাত ভাগত বিভক্ত কৰি উত্তৰাধিকাৰ অধিকাৰ অনুসাৰে নিজৰ সাত পুত্ৰক প্ৰদান কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ গৃহস্থজীৱন ত্যাগ কৰি তপস্যাত লীন হ’ল। সেই পুত্ৰসকলৰ নাম— বসু, বসুদান, দৃঢ়ৰুচি, স্তুত্যব্ৰত, নাভিগুপ্ত, বিবিক্ত আৰু বামদেৱ।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

সেই সাতটা বৰ্ষত সাতটা সীমা-পৰ্বত প্ৰসিদ্ধ— চক্ৰ, চতুঃশৃংগ, কপিল, চিত্ৰকূট, দেৱানীক, ঊৰ্ধ্বৰোমা আৰু দ্রবিণ। লগতে সাতটা নদী— ৰমকুল্যা, মধুকুল্যা, মিত্ৰবিন্দা, শ্রুতবিন্দা, দেৱগর্ভা, ঘৃতচ্যুতা আৰু মন্ত্ৰমালা।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

সেই নদীবোৰৰ পানীত স্নান কৰিলে কুশদ্বীপৰ বাসিন্দাসকল শুদ্ধ হয়। তেওঁলোক কুশল, কোবিদ, অভিযুক্ত আৰু কুলক নামে প্ৰসিদ্ধ— ক্ৰমে ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ সদৃশ। তেওঁলোকে বেদশাস্ত্ৰৰ আদেশ অনুসাৰে কৰ্মকৌশলে যজ্ঞাদি সম্পাদন কৰি ভগৱানক জাতবেদস (অগ্নিদেৱ) ৰূপে আৰাধনা কৰে।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

হে জাতবেদস (অগ্নিদেৱ)! তুমি পৰব্ৰহ্ম শ্ৰীহৰিৰ সাক্ষাত্ অংগ আৰু হব্য বহনকাৰী। সেয়ে আমি প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ— দেৱতাসকলৰ উদ্দেশে যি যজ্ঞদ্ৰব্য অৰ্পণ কৰিছোঁ, সেয়া যজ্ঞৰ দ্বাৰা পুৰুষোত্তম ভগৱানকেই অৰ্পণ কৰা; কিয়নো যজ্ঞৰ প্ৰকৃত ভোক্তা তেওঁয়েই।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

ঘৃত-সমুদ্ৰৰ বাহিৰে ক্ৰৌঞ্চদ্বীপ নামে আন এটা দ্বীপ আছে; ইয়াৰ প্ৰস্থ ঘৃত-সমুদ্ৰৰ দ্বিগুণ। যেনেকৈ কুশদ্বীপ ঘৃত-সমুদ্ৰেৰে ঘেৰ খাই আছে, তেনেকৈ ক্ৰৌঞ্চদ্বীপ নিজ প্ৰস্থসমান ক্ষীৰ-সমুদ্ৰেৰে চাৰিওফালে ঘেৰ খাই আছে। এই দ্বীপত ক্ৰৌঞ্চ নামে এক পৰ্বতৰাজ আছে, যাৰ নামৰ পৰাই দ্বীপৰ নাম হৈছে।

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

কাৰ্ত্তিকেয়ৰ অস্ত্ৰ, গুহৰ প্ৰহাৰে, ক্ৰৌঞ্চ পৰ্বতৰ ঢালৰ উদ্ভিদসমূহ যদিও বিধ্বস্ত হৈছিল, তথাপি সেই পৰ্বত নিৰ্ভয় হ’ল; কিয়নো সি চাৰিওফালে ক্ষীৰ-সমুদ্ৰে সদা সিঞ্চিত আৰু ভগৱান বৰুণদেৱে ৰক্ষিত।

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

সেই দ্বীপৰ অধিপতি আছিল মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ আন এজন পুত্ৰ, নাম ঘৃতপৃষ্ঠ। তেওঁ নিজৰ দ্বীপক সাত ভাগত বিভক্ত কৰি, সেই ভাগসমূহ পুত্ৰসকলৰ নাম অনুসাৰে স্থাপন কৰিলে। তাৰ পিছত ঘৃতপৃষ্ঠ মহাৰাজে গাৰ্হস্থ্য ত্যাগ কৰি, সকলো আত্মাৰ আত্মা আৰু পৰম মঙ্গলময় যশস্বী ভগৱান হৰিৰ চৰণাৰবিন্দত আশ্ৰয় লৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

ঘৃতপৃষ্ঠ মহাৰাজৰ পুত্ৰসকলৰ নাম—আম, মধুরুহ, মেঘপৃষ্ঠ, সুধামা, ভ্ৰাজিষ্ঠ, লোহিতাৰ্ণ আৰু বনস্পতি। তেওঁলোকৰ দ্বীপত সাতটা পৰ্বত—শুক্ল, বর্ধমান, ভোজন, উপবৰ্হিণ, নন্দ, নন্দন আৰু সর্বতোভদ্র; আৰু সাতটা নদী—অভয়া, অমৃতৌঘা, আর্যকা, তীৰ্থৱতী, ৰূপৱতী, পবিত্ৰৱতী আৰু শুক্লা।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

সেই পবিত্ৰ আৰু নিৰ্মল নদীবোৰৰ জল ব্যৱহাৰ কৰি ক্ৰৌঞ্চদ্বীপৰ অধিবাসীসকল—পুৰুষ, ঋষভ, দ্ৰৱিণ আৰু দেৱক—চাৰি বৰ্ণত বিভক্ত হৈ, জলময় দেৱতা বৰুণদেৱৰ পদ্মপাদত পূৰ্ণ অঞ্জলিৰে জল অৰ্পণ কৰি পৰমেশ্বৰ ভগৱানক পূজা কৰে।

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

হে নদীৰ পবিত্ৰ জল! তুমি পৰম পুৰুষৰ শক্তি লাভ কৰি ভূঃ‑ভুবঃ‑স্বঃ তিন লোক শুদ্ধ কৰিছা। স্বভাৱতে পাপহৰণকাৰী, সেয়েহে আমি তোমাক স্পৰ্শ কৰোঁ; কৃপা কৰি আমাক সদায় পবিত্ৰ কৰা।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

ক্ষীৰসাগৰৰ বাহিৰে শাকদ্বীপ নামে আন এটা দ্বীপ আছে; তাৰ প্ৰস্থ বত্রিশ লক্ষ যোজন। দ্বীপৰ সমান বিস্তৃত মথিত দধিমণ্ডৰ সাগৰে তাক ঘেৰি আছে। তাত ‘শাক’ নামে এক মহাবৃক্ষ আছে; তাৰ নামৰ পৰাই দ্বীপৰ নাম, আৰু তাৰ সুগন্ধে সমগ্ৰ দ্বীপ সুবাসিত কৰে।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

সেই দ্বীপৰ অধিপতি, প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰ, মেধাতিথি নামে জনাজাত আছিল। তেওঁ দ্বীপখন সাত ভাগত বিভক্ত কৰি নিজৰ পুত্ৰসকলৰ নামে নাম ৰাখিলে আৰু পুরোজৱ, মনোজৱ, পৱমান, ধূম্ৰানীক, চিত্ৰৰেফ, বহুৰূপ আৰু বিশ্বধাৰ—এই পুত্ৰসকলক তাত ৰজা নিযুক্ত কৰিলে। তাৰ পিছত ভগৱান অনন্তৰ পদপদ্মত মন স্থিৰ কৰিবলৈ তেওঁ তপোবনত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

এই দেশসমূহৰো সাতটা সীমা-পৰ্বত আছে—ঈশান, উৰুশৃঙ্গ, বলভদ্ৰ, শতকেসৰ, সহস্ৰস্ৰোত, দেবপাল আৰু মহানস। আৰু সাতটা নদী—অনঘা, আয়ুৰ্দা, উভয়স্পৃষ্টী, অপরাজিতা, পঞ্চপদী, সহস্ৰশ্ৰুতি আৰু নিজধৃতি।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

সেই দ্বীপসমূহৰ বাসিন্দাসকলও চাৰিটা বৰ্ণত বিভক্ত—ঋতব্ৰত, সত্যব্ৰত, দানব্ৰত আৰু অনুব্ৰত—যিসকল ক্ৰমে ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ সদৃশ। তেওঁলোকে প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা ৰজ‑তম দূৰ কৰি পৰম সমাধিত বায়ু-স্বৰূপ ভগৱানক পূজা কৰে।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

হে পৰম পুৰুষ! আপুনি দেহৰ ভিতৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত হৈ প্ৰাণ আদি বায়ুৰ ক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সকলো জীৱক ধাৰণ কৰে। হে ঈশ্বৰ, যাৰ অধীনত সমগ্ৰ জগত—আমাক সকলো বিপদৰ পৰা ৰক্ষা কৰক।

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

দধি-সমুদ্ৰৰ বাহিৰে পুষ্কৰদ্বীপ আছে; ই সেই সমুদ্ৰতকৈ দ্বিগুণ বিস্তৃত। দ্বীপৰ সমান প্ৰস্থৰ অতি সুস্বাদু জলেৰে গঠিত সমুদ্ৰে ই চাৰিওফালে আৱৃত। সেই পুষ্কৰদ্বীপত অগ্নিশিখাৰ দৰে দীপ্ত, নিৰ্মল সোণালী পাঁপৰি থকা দহ কোটি পাঁপৰিৰ এক মহাপদ্ম আছে; তাক কমলাসন ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ আসন বুলি ধৰা হয়।

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

সেই দ্বীপৰ মাজত মানসোত্তৰ নামৰ এক মহান পৰ্বত আছে; ই দ্বীপৰ ভিতৰৰ আৰু বাহিৰৰ অংশৰ সীমা। ইয়াৰ উচ্চতা আৰু প্ৰস্থ দহ হাজাৰ যোজন। সেই পৰ্বতৰ চাৰিও দিশত ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলৰ চাৰিখন নগৰ আছে। তাৰ ওপৰেৰে সূৰ্যদেৱৰ ৰথে মেরুক পৰিক্ৰমা কৰি ‘সংৱৎসৰ’ নামৰ কক্ষপথত ঘূৰে; এক দিশ দেৱতাসকলৰ দিন, আন দিশ তেওঁলোকৰ ৰাতি।

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

সেই দ্বীপৰ অধিপতি আছিল প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰ বীতিহোত্ৰ। তেওঁৰ দুজন পুত্ৰ—ৰমণক আৰু ধাতকি। তেওঁ দ্বীপৰ দুটা অংশ তেওঁলোকক বৰ্ষপতি কৰি দান কৰি, নিজে জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা মেধাতিথিৰ দৰে ভগৱানৰ সেবাকর্মত একান্তে নিয়োজিত হৈ থাকিল।

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

সেই বৰ্ষৰ লোকসকলে ভৌতিক কামনা পূৰণৰ বাবে ভগৱানক ব্ৰহ্মৰূপে ধৰি, কৰ্মসহিত কৰ্মৰ দ্বাৰা আৰাধনা কৰে আৰু এই প্ৰাৰ্থনা উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

যজ্ঞাদি কৰ্মময় ব্ৰহ্ম-লিঙ্গ ৰূপে যাক লোক পূজে, সেই ব্ৰহ্মা একান্ত, অদ্বয় আৰু শান্ত পৰমেশ্বৰৰ অচল ভক্ত; সেই ভগৱান ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ।

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ঋষিয়ে ক’লে—তাৰ পাছত লোক আৰু অলোকৰ মাজত, চাৰিওফালে পৰিবেষ্টিত ‘লোকালোক’ নামৰ পৰ্বত অৱস্থিত।

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

মধুৰ জল-সমুদ্ৰৰ পাছত, সুমেৰুৰ মধ্যভাগৰ পৰা মানসোত্তৰৰ সীমালৈ যিমান বিস্তাৰ সিমানেই ভূমি আছে; তাৰ পাছত লোকালোকলৈ সোণালী ভূমি, দৰ্পণতলৰ দৰে দীপ্ত, তাত পৰি যোৱা বস্তু পুনৰ দেখা নাযায়; সেয়ে সকলো জীৱে তাক ত্যাগ কৰিছে।

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

ই ‘লোকালোক’ নামে খ্যাত, কিয়নো এই অচল পৰ্বতেই লোক আৰু অলোকৰ সীমা স্থাপন কৰে।

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰম ইচ্ছাৰে ‘লোকালোক’ পৰ্বত ভূর্লোক, ভুবর্লোক আৰু স্বর্লোক—এই ত্ৰিলোকৰ বাহিৰৰ সীমাত স্থাপিত, যাতে সূৰ্যাদি জ্যোতিগণৰ ৰশ্মি সেই সীমাৰ ভিতৰতে বিস্তাৰ পায়। সূৰ্যৰ পৰা ধ্ৰুৱলোকলৈকে সকলো দীপ্তিমান পিণ্ডে ত্ৰিলোকত পোহৰ বিলায়, কিন্তু এই পৰ্বতৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; কিয়নো ই ধ্ৰুৱলোকতকৈও অধিক উচ্চ হৈ ৰশ্মি ৰোধ কৰে।

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

দোষ, ভ্ৰম আৰু প্ৰতাৰণাৰ প্ৰবৃত্তিৰ পৰা মুক্ত পণ্ডিত ঋষিসকলে লোকসমূহৰ বিন্যাস, লক্ষণ, পৰিমাপ আৰু অৱস্থান বিচাৰ কৰি বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁলোকৰ সিদ্ধান্ত মতে সুমেৰুৰ পৰা লোকালোক পৰ্বতলৈ দূৰত্ব ব্রহ্মাণ্ডৰ ব্যাসৰ এক-চতুৰ্থাংশ—অৰ্থাৎ ১২ কোটি ৫০ লাখ যোজন।

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

লোকালোক পৰ্বতৰ শিখৰত, সমগ্ৰ জগতৰ গুৰু ব্রহ্মাই চাৰিও দিশত চাৰিজন গজপতিক স্থাপন কৰিছে। সেই শ্ৰেষ্ঠ হাতীবোৰৰ নাম ঋষভ, পুষ্কৰচূড়, বামন আৰু অপৰাজিত। তেওঁলোকেই বিশ্বলোকসমূহৰ স্থিতি ৰক্ষাৰ কাৰণ।

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

সেই গজপতি আৰু লোকপালসকলৰ নানাবিধ শক্তি বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু সকলো লোকৰ মঙ্গল সাধনৰ বাবে, পৰম মহাপুৰুষ ভগৱান—সকল দিৱ্য ঐশ্বৰ্যৰ অধিপতি, সকলোৰে অন্তৰ্যামী—লোকালোক পৰ্বতৰ শিখৰত বিশুদ্ধ সত্ত্বময় দিৱ্য দেহেৰে বিরাজমান থাকে। বিষ্বক্সেন আদি শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্ষদে পৰিবৃত হৈ, চাৰিখন হাতে দিৱ্য অস্ত্ৰে শোভিত হৈ, তেওঁ ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য, ঐশ্বৰ্য আৰু অণিমা-লঘিমা-মহিমা আদি সিদ্ধি প্ৰকাশ কৰি সৰ্বলোকৰ কল্যাণ ধাৰণ কৰে।

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

ভগৱান নিজৰ আত্মযোগমায়াৰ দ্বাৰা এইধৰণৰ বেশ আৰু ৰূপ কল্পপৰ্যন্ত ধাৰণ কৰে, যাতে বিভিন্ন লোকৰ পৰিচালনাৰ লীলা গোপন থাকে আৰু লোকস্থিৰতা বজাই থাকে।

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

হে ৰাজন, লোকালোক পৰ্বতৰ বাহিৰত ‘অলোক-বৰ্ষ’ নামৰ এক অঞ্চল আছে; ইয়াৰ বিস্তাৰ পৰ্বতৰ ভিতৰৰ ক্ষেত্ৰৰ সমান—অৰ্থাৎ ১২ কোটি ৫০ লাখ যোজন। অলোক-বৰ্ষৰ পাৰত যোগেশ্বৰসকলৰ বিশুদ্ধ গতি আছে; ই প্ৰকৃতিৰ গুণৰ অধিকাৰৰ পৰা অতীত হোৱাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ পবিত্ৰ।

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

সূৰ্য ব্ৰহ্মাণ্ডৰ মধ্যভাগত, ভূর্লোক আৰু ভুবর্লোকৰ মাজৰ অন্তৰীক্ষত অৱস্থিত। সূৰ্যৰ পৰা ব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰিধিলৈ দূৰত্ব পঁচিশ কোটি যোজন।

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

সূৰ্যদেৱক বৈরাজ বুলিও কোৱা হয়, কিয়নো তেওঁ সকলো জীৱৰ সমষ্টিগত ভৌতিক দেহ। সৃষ্টিকালত এই জড় ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডত প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে তেওঁ মাৰ্তণ্ড নামে পৰিচিত, আৰু হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)ৰ পৰা দেহ লাভ কৰাৰ বাবে হিৰণ্যগৰ্ভ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

হে ৰাজন, সূৰ্যদেৱ আৰু সূৰ্যলোকেই সমগ্ৰ দিশাসমূহক বিভাজিত কৰে। সূৰ্যৰ উপস্থিতিৰ বাবেই আমি আকাশ, উচ্চলোক, এই পৃথিৱী আৰু অধোলোকৰ ভেদ বুজোঁ। ভোগ, মোক্ষ, নৰক আৰু পাতাল ক’ত—সেয়াও সূৰ্যৰ দ্বাৰাই জানিব পাৰি।

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

দেৱতা, মানুহ, জন্তু, পখী, কীট, সৰীসৃপ, লতা আৰু গছ—সমস্ত জীৱসমষ্টি সূৰ্যলোকৰ পৰা পোৱা তাপ আৰু পোহৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। তদুপৰি সূৰ্যৰ উপস্থিতিৰ বাবেই সকলো জীৱে দেখা পায়; সেয়েহে তেওঁ দ্ৰিগীশ্বৰ, অৰ্থাৎ দৃষ্টিৰ অধিষ্ঠাতা ভগৱান বুলি কোৱা হয়।