Adhyaya 30
The Disappearance of the Yadu Dynasty and Lord Kṛṣṇa’s Departure
উদ্ধৱৰ প্ৰস্থানৰ পাছত পৰীক্ষিতে সোধে—অতুল সৌন্দৰ্য আৰু মুক্তিদায়ক দর্শনসম্পন্ন শ্ৰীকৃষ্ণে কেনেকৈ নিজৰ প্ৰাকট্য লীলা সমাপ্ত কৰিলে। শুকদেৱে দ্বাৰকাত অশুভ নিমিত্ত বৰ্ণনা কৰে। ভগৱানে সুদৰ্মা সভাত যাদৱসকলক মাতি প্ৰায়শ্চিত্ত, দেৱ‑ব্ৰাহ্মণ‑গো‑পূজা আৰু শুদ্ধিৰ বাবে তৎক্ষণাৎ প্ৰভাসলৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে। কিন্তু দৈৱ আৰু যোগমায়াৰ বশত যাদৱসকল মদে উন্মত্ত হৈ কলহ কৰি পৰস্পৰক নিধন কৰে—ব্ৰাহ্মণৰ শাপ বাঁহবনৰ দাবানলৰ দৰে নিজেকেই গ্ৰাস কৰে। বলৰাম ধ্যানত লীন হৈ অন্তৰ্ধান হয়। কৃষ্ণ পিপ্পল গছৰ তলত চতুৰ্ভুজ তেজোময় স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি আসীন হয়। জৰা ব্যাধে প্ৰভুৰ পদক হৰিণ বুলি ভ্ৰম কৰি সাম্বৰ মুষলৰ অৱশিষ্ট লৌহখণ্ডৰ বাণে আঘাত কৰে; অনুতাপ কৰিলে ভগৱানে তাক ক্ষমা কৰি উন্নীত কৰে। দাৰুক আহি দিব্য ৰথ‑আয়ুধৰ ঊৰ্ধ্বগমন দেখে আৰু আদেশ পায়—পৰিয়ালক জনাব, সমুদ্ৰপ্লাৱনৰ আগতে দ্বাৰকা ত্যাগ কৰিব আৰু অৰ্জুনৰ নেতৃত্বত সকলোকে ইন্দ্ৰপ্ৰস্থলৈ লৈ যাব—পৰৱৰ্তী কাহিনীৰ ভূমিকা।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে—মহাভাগৱত উদ্ধৱ বনলৈ ওলাই যোৱাৰ পাছত, দ্বাৰকাত সৰ্বজীৱৰ পালনকর্তা ভগৱানে কি কৰিলে?
Verse 2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
ব্ৰাহ্মণৰ শাপত নিজৰ বংশ ধ্বংস হোৱাৰ পাছত, যাদৱশ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে সৰ্বনয়নৰ প্ৰিয় নিজৰ দেহ কেনেকৈ ত্যাগ কৰিলে?
Verse 3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
যি দিব্য ৰূপত নাৰীৰ দৃষ্টি লাগিল, তেওঁলোকে তাক আঁতৰাব নোৱাৰিলে; আৰু যি ৰূপ সৎজনৰ কাণত প্ৰৱেশ কৰি হৃদয়ত স্থিৰ হ’ল, সি পুনৰ কেতিয়াও সৰি নাযায়। সেই শ্ৰীয়ে কবিসকলৰ বাক্যত মধুৰ আসক্তি জগায়—তেনে হলে তেওঁলোকৰ মান-মৰ্যাদা কি ক’ব! আৰু কুৰুক্ষেত্ৰত অৰ্জুনৰ ৰথত অৱস্থিত সেই ৰূপ দেখি বহু যোদ্ধাই প্ৰভুৰ সদৃশ দিব্য দেহ লাভ কৰিলে।
Verse 4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ঋষিয়ে ক’লে—আকাশত, পৃথিৱীত আৰু অন্তৰিক্ষত বহু অশুভ মহোৎপাত উঠা দেখি, সুধৰ্মা সভাগৃহত বহি থকা যাদৱসকলক উদ্দেশি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে এইদৰে ক’লে।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে যদুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠসকল, দ্বাৰকাত যমৰ পতাকাৰ দৰে এই ভয়ংকৰ অমঙ্গল-লক্ষণ প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াত এক মুহূৰ্তও থাকিব নালাগে।
Verse 6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
স্ত্ৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধসকল ইয়াৰ পৰা শঙ্খোদ্ধাৰলৈ যাওক। আমি প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ যাম, য’ত সৰস্বতী নদী পশ্চিমমুখে বয়।
Verse 7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
তাত আমি শুদ্ধিৰ বাবে স্নান কৰিম, উপবাস কৰিম আৰু মনক সমাধিত স্থিৰ কৰিম। তাৰ পিছত দেবতাসকলক মূৰ্তিস্নান, চন্দনলেপন আৰু নানাবিধ অৰ্ঘ্য-উপহাৰেৰে পূজা কৰিম।
Verse 8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
মহাভাগ্যবান ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়তাৰে প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু স্বস্ত্যয়ন সম্পন্ন কৰি আমি সেই ব্ৰাহ্মণসকলক গাই, ভূমি, সোণ, বস্ত্ৰ, হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু বাসস্থান দান কৰি পূজা কৰিম।
Verse 9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
এই বিধিয়েই নিশ্চিতভাৱে আসন্ন অনিষ্ট নাশ কৰে আৰু পৰম মঙ্গল আনে। দেবতা, ব্ৰাহ্মণ আৰু গাইৰ পূজা সকলো জীৱৰ বাবে পৰম কল্যাণৰূপ উত্তম জন্ম প্ৰদান কৰে।
Verse 10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
মধুদ্বিষ শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাক্য শুনি যদুবংশৰ বৃদ্ধসকলে “তথাস্তु” বুলি সন্মতি দিলে। তাৰ পিছত নাওঁৰে সাগৰ পাৰ হৈ ৰথে প্ৰভাস তীৰ্থলৈ গ’ল।
Verse 11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
তাত নিজৰ স্বামী যদুদেৱ—ভগৱানৰ আদেশ অনুসাৰে—যাদৱসকলে পৰম ভক্তিৰে সৰ্বশ্ৰেয় বৃদ্ধি কৰা ধৰ্মানুষ্ঠান সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত বিধিৰ প্ৰভাৱত ঢাক খোৱা বুদ্ধিৰে যাদৱসকলে তাত মিঠা মৈৰেয় মদ অতিমাত্ৰায় পান কৰিলে; ই মনৰ মতি সম্পূৰ্ণ মত্ত কৰে।
Verse 13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
অতিমাত্ৰা পান কৰি মত্ত আৰু দম্ভিতচিত্ত যদুবীৰসকল শ্ৰীকৃষ্ণৰ মায়াত বিমূঢ় হৈ পৰস্পৰৰ মাজত ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষত লিপ্ত হ’ল।
Verse 14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
ক্ৰোধত উন্মত্ত হৈ সাগৰৰ তীৰত তেওঁলোকে পৰস্পৰৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল; ধনু-বাণ, তৰোৱাল, ভল্ল, গদা, তোমৰ আৰু বৰ্ষা লৈ একে-অপৰে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
পতাকা উৰুৱাই ৰথ, হাতী, গাধ, উট, ষাঁড়, ম’হ, খচ্চৰ আৰু আনকি মানুহৰ ওপৰত আৰোহণ কৰি সেই অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ যোদ্ধাসকলে ইজনে সিজনৰ মুখামুখি হ’ল। বনৰীয়া হাতীয়ে যেনেকৈ দাঁতেৰে ইটোৱে সিটোক আক্ৰমণ কৰে, তেনেকৈ তেওঁলোকে শৰেৰে ইজনে সিজনক প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
পৰস্পৰৰ শত্ৰুতা জাগি উঠাত, প্ৰদ্যুম্নই শাম্বৰ লগত, অক্ৰূৰে কুন্তিভোজৰ লগত, অনিৰুদ্ধই সাত্যকিৰ লগত, সুভদ্ৰই সংগ্ৰামজিতৰ লগত, সুমিত্ৰই সুৰথৰ লগত আৰু দুই গদই ইজনে সিজনৰ লগত তীব্ৰ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
নিশঠ, উল্মুক, সহস্ৰজিত, শতজিত আৰু ভানু আদি আনসকলেও মত্ততাত অন্ধ হৈ আৰু স্বয়ং ভগৱান মুকুন্দৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বিমোহিত হৈ ইজনে সিজনৰ মুখামুখি হ’ল আৰু পৰস্পৰক হত্যা কৰিলে।
Verse 18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক বন্ধুত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিত্যাগ কৰি, বিভিন্ন যদু বংশৰ সদস্যসকল - দাশাৰ্হ, বৃষ্ণি, অন্ধক, ভোজ, সাত্বত, মধু, অৰ্বুদ, মাথুৰ, শূৰসেন, বিসৰ্জন, কুকুৰ আৰু কুন্তি - সকলোৱে ইজনে সিজনক হত্যা কৰিলে।
Verse 19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
এইদৰে বিমোহিত হৈ, পুত্ৰই পিতৃৰ লগত, ভায়েকে ভায়েকৰ লগত, ভাগিনিয়ে মোমায়েকৰ লগত, নাতিয়ে ককায়েকৰ লগত আৰু ভতিজাই খুৰাকৰ লগত যুদ্ধ কৰিলে। মিত্ৰই মিত্ৰৰ লগত আৰু শুভাকাংক্ষীয়ে শুভাকাংক্ষীৰ লগত যুঁজ দিলে। এইদৰে আত্মীয়-স্বজন সকলোৱে ইজনে সিজনক হত্যা কৰিলে।
Verse 20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
যেতিয়া তেওঁলোকৰ শৰ শেষ হ’ল, ধনু ভাঙিল আৰু আন অস্ত্ৰ ক্ষয় হ’ল, তেতিয়া তেওঁলোকে খালী হাতে উঁচা এৰকা (কাঁস) গছৰ ডাঁটা ধৰি ল’লে।
Verse 21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
মুঠিত ধৰামাত্ৰ সেই এৰকা-ডাঁটা বজ্ৰসম কঠিন লোহাৰ দণ্ড হৈ পৰিল। সেই অস্ত্ৰে তেওঁলোকে বাৰে বাৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে; আৰু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে বাধা দিলে তেওঁকো আক্রমণ কৰিলে।
Verse 22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
হে ৰাজন, মোহগ্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে বলভদ্ৰকো শত্রু বুলি ভাবিলে। অস্ত্ৰ হাতে, তেওঁক হত্যা কৰাৰ সংকল্পে আততায়ীৰ দৰে তেওঁৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
হে কুৰুনন্দন, তেতিয়া কৃষ্ণ আৰু বলৰামো অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল। এৰকা-ডাঁটা পৰিঘৰ দৰে তুলি, যুদ্ধক্ষেত্ৰত চলাফেরা কৰি সেই গদাৰে বধ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
ব্ৰাহ্মণৰ শাপে আক্রান্ত আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ মায়াৰে আচ্ছন্ন সেই যোদ্ধাসকলৰ স্পৰ্ধাজনিত ক্ৰোধে তেওঁলোকক ধ্বংসলৈ নিলে—যেনেকৈ বাঁহবনত উঠা আগুনে সমগ্ৰ বন দহি পেলায়।
Verse 25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
নিজ বংশৰ সকলো লোক নষ্ট হোৱাত কেশৱে মনে মনে ভাবিলে—এতিয়া পৃথিৱীৰ ভাৰ নামি গ’ল; একো অৱশিষ্ট নাই।
Verse 26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত ৰামে সাগৰৰ তীৰত যোগত স্থিত হৈ পৰম পুৰুষত মন স্থিৰ কৰিলে; আত্মাক আত্মাত লীন কৰি এই মর্ত্যলোক ত্যাগ কৰিলে।
Verse 27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
ৰামৰ প্ৰস্থান দেখি দেৱকীসুত ভগৱান কৃষ্ণে ওচৰৰ অশ্বত্থ (পিপ্পল) গছৰ তলত মাটিত নীৰৱে বহিল।
Verse 28
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰ প্ৰভাৰে দীপ্তিমান চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল; ধোঁৱাবিহীন অগ্নিৰ দৰে সেই কান্তিয়ে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিছিল। তেওঁৰ বৰ্ণ ঘনশ্যাম মেঘৰ দৰে, আৰু দীপ্তি গলিত সোণৰ দৰে; বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্নে সৰ্বমঙ্গলময় ৰূপ শোভিত। ৰেশমি বসনযুগল পিন্ধি, পদ্মমুখত সুন্দৰ হাঁহি, নীল কেশৰাশি, মনোহৰ পদ্মনয়ন আৰু ঝলমল মকৰাকৃতি কুণ্ডল। কটিবন্ধ, যজ্ঞোপবীত, মুকুট, কটক, অঙ্গদ, হাৰ, নূপুৰ আৰু ৰাজচিহ্নসমূহ, লগতে কৌস্তুভমণিয়ে তেওঁক বিভূষিত কৰিছিল। বনমালাৰে অলংকৃত দেহৰ চাৰিওফালে তেওঁৰ নিজ অস্ত্ৰসমূহ মূর্তিমান হৈ অৱস্থান কৰিছিল; তেওঁ সোঁ উৰুৰ ওপৰত বাঁ পা—পদ্মাৰুণ তলাসহ—ৰাখি আসীন আছিল।
Verse 29
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰ প্ৰভাৰে দীপ্তিমান চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল; ধোঁৱাবিহীন অগ্নিৰ দৰে সেই কান্তিয়ে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিছিল। তেওঁৰ বৰ্ণ ঘনশ্যাম মেঘৰ দৰে, আৰু দীপ্তি গলিত সোণৰ দৰে; বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্নে সৰ্বমঙ্গলময় ৰূপ শোভিত। ৰেশমি বসনযুগল পিন্ধি, পদ্মমুখত সুন্দৰ হাঁহি, নীল কেশৰাশি, মনোহৰ পদ্মনয়ন আৰু ঝলমল মকৰাকৃতি কুণ্ডল। কটিবন্ধ, যজ্ঞোপবীত, মুকুট, কটক, অঙ্গদ, হাৰ, নূপুৰ আৰু ৰাজচিহ্নসমূহ, লগতে কৌস্তুভমণিয়ে তেওঁক বিভূষিত কৰিছিল। বনমালাৰে অলংকৃত দেহৰ চাৰিওফালে তেওঁৰ নিজ অস্ত্ৰসমূহ মূর্তিমান হৈ অৱস্থান কৰিছিল; তেওঁ সোঁ উৰুৰ ওপৰত বাঁ পা—পদ্মাৰুণ তলাসহ—ৰাখি আসীন আছিল।
Verse 30
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰেই প্ৰভাৰে দীপ্তিমান চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰি, ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিলে। বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎসচিহ্ন; দেহ ঘনশ্যাম মেঘবৰ্ণ, আৰু কান্তি গলিত সোণৰ দৰে ঝলমল; ৰেশমী বস্ত্ৰযুগলে তেওঁ সু-মঙ্গল ৰূপে আৱৃত। পদ্মমুখত মধুৰ হাসি, নীল কেশে শিৰ মণ্ডিত, পদ্মসম মনোহৰ নয়ন, আৰু মকৰাকৃতি কুণ্ডল জ্বলি উঠিছিল। কটিসূত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, কিৰীট, কটক-অঙ্গদ, কৌস্তুভমণি, হাৰ, নূপুৰ আৰু ৰাজচিহ্নে তেওঁ বিরাজিত। বনমালাৰে পৰিত অঙ্গ আৰু মূর্তিমান নিজ অস্ত্ৰে পৰিবৃত হৈ, সোঁ উৰুৰ ওপৰত পদ্মলাল তল থকা বাঁও পা ৰাখি তেওঁ আসীন হৈছিল।
Verse 31
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰেই প্ৰভাৰে দীপ্তিমান চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰি, ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিলে। বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎসচিহ্ন; দেহ ঘনশ্যাম মেঘবৰ্ণ, আৰু কান্তি গলিত সোণৰ দৰে ঝলমল; ৰেশমী বস্ত্ৰযুগলে তেওঁ মঙ্গলময় ৰূপে আৱৃত। পদ্মমুখত মধুৰ হাসি, নীল কেশে শিৰ মণ্ডিত, পদ্মসম মনোহৰ নয়ন, আৰু মকৰাকৃতি কুণ্ডল জ্বলি উঠিছিল। কটিসূত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, কিৰীট, কটক-অঙ্গদ, কৌস্তুভমণি, হাৰ, নূপুৰ আৰু ৰাজচিহ্নে তেওঁ বিরাজিত। বনমালাৰে পৰিত অঙ্গ আৰু মূর্তিমান নিজ অস্ত্ৰে পৰিবৃত হৈ, সোঁ উৰুৰ ওপৰত পদ্মলাল তল থকা বাঁও পা ৰাখি তেওঁ আসীন হৈছিল।
Verse 32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰেই প্ৰভাৰে দীপ্তিমান চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰি, ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিলে। বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎসচিহ্ন; দেহ ঘনশ্যাম মেঘবৰ্ণ, আৰু কান্তি গলিত সোণৰ দৰে ঝলমল; ৰেশমী বস্ত্ৰযুগলে তেওঁ মঙ্গলময় ৰূপে আৱৃত। পদ্মমুখত মধুৰ হাসি, নীল কেশে শিৰ মণ্ডিত, পদ্মসম মনোহৰ নয়ন, আৰু মকৰাকৃতি কুণ্ডল জ্বলি উঠিছিল। কটিসূত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, কিৰীট, কটক-অঙ্গদ, কৌস্তুভমণি, হাৰ, নূপুৰ আৰু ৰাজচিহ্নে তেওঁ বিরাজিত। বনমালাৰে পৰিত অঙ্গ আৰু মূর্তিমান নিজ অস্ত্ৰে পৰিবৃত হৈ, সোঁ উৰুৰ ওপৰত পদ্মলাল তল থকা বাঁও পা ৰাখি তেওঁ আসীন হৈছিল।
Verse 33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
ঠিক তেতিয়াই জৰা নামৰ এজন শিকারি তাত আহি, মৃগভ্ৰমে প্ৰভুৰ পাদখন হৰিণৰ মুখ বুলি ভাবিলে। শিকার পোৱা বুলি ধৰি, সাম্বৰ মুষলৰ অৱশিষ্ট লোহাৰ খণ্ডেৰে গঢ়া নিজৰ কাঁড়েৰে সেই পাদ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
সেই চতুৰ্ভুজ পুৰুষক দেখি, নিজৰ কৰা অপৰাধত ভীত হোৱা শিকারি অসুৰদ্বেষী প্ৰভুৰ পদযুগলত মূৰ থৈ লুটাই পৰিল।
Verse 35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
জৰাই ক’লে: হে মধুসূদন, মই অজ্ঞাতে এই পাপ কৰিলোঁ। হে উত্তমশ্লোক, হে নিষ্পাপ প্ৰভু, অনুগ্ৰহ কৰি এই পাপীক ক্ষমা কৰক।
Verse 36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
হে ভগৱান বিষ্ণু, জ্ঞানীসকলে কয় যে আপোনাৰ স্মৰণে মানুহৰ অজ্ঞতাৰ আন্ধাৰ বিনাশ কৰে। হে প্ৰভু, মই আপোনাৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিলোঁ!
Verse 37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
সেয়েহে, হে বৈকুণ্ঠনাথ, এই পাপী চিকাৰীক এতিয়াই বধ কৰক, যাতে মই পুনৰ সাধুসকলৰ প্ৰতি এনে অপৰাধ নকৰো।
Verse 38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
যেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰৰ দৰে দেৱতাইও আপোনাৰ মায়াক বুজিব নোৱাৰে, তেতিয়া আমাৰ দৰে অধম লোকে আপোনাৰ বিষয়ে কি ক’ব পাৰে?
Verse 39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: হে জৰা, ভয় নকৰিবা। উঠা। এই সকলো মোৰ ইচ্ছাৰেই হৈছে। মোৰ আজ্ঞাত তুমি এতিয়া পুণ্যলোকলৈ যোৱা।
Verse 40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
নিজ ইচ্ছাৰে দিব্য দেহ ধাৰণ কৰা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ আদেশ পাই সেই ব্যাধে প্ৰভুক তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পিছত তাক লৈ যাবলৈ প্ৰকাশিত দিব্য বিমানে উঠি বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল।
Verse 41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
সেই সময় দাৰুকে নিজৰ স্বামী শ্ৰীকৃষ্ণৰ পথ বিচাৰি বিচাৰি ওচৰলৈ আহিল। ওচৰ পোৱামাত্ৰ বতাহত তুলসীৰ সুবাস পাই সেই দিশে আগবাঢ়িল।
Verse 42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
তাত অশ্বত্থ গছৰ তলত বিশ্ৰাম কৰা, দীপ্তিমান অস্ত্ৰেৰে বেষ্টিত প্ৰভু শ্ৰীকৃষ্ণক দেখি দাৰুকৰ অন্তৰ স্নেহে প্লাৱিত হ’ল। সি ৰথৰ পৰা জপিয়াই নামি, অশ্ৰুসজল নয়নে প্ৰভুৰ চৰণত লুটি পৰিল।
Verse 43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
দাৰুকে ক’লে: হে প্ৰভো! আপোনাৰ চৰণকমল নেদেখাৰ বাবে মোৰ দৃষ্টি নষ্ট হৈছে, মই অন্ধকাৰত প্ৰৱেশ কৰিছোঁ। যেন চন্দ্ৰহীন ৰাতিত পথ নাপায়, তেনেকৈ মই দিশ নাজানো আৰু শান্তিও নাপাওঁ।
Verse 44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজেন্দ্ৰ! সাৰথী এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, তাৰ চকুৰ সন্মুখতে গৰুড়চিহ্নিত ধ্বজসহ, ঘোঁৰা আৰু পতাকাসহ প্ৰভুৰ ৰথ আকাশলৈ উৰি উঠিল।
Verse 45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
তেতিয়া বিষ্ণুৰ দিব্য অস্ত্ৰসমূহ উঠি ৰথখনৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে। এই আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখি অতি বিস্মিত সূতক জনাৰ্দনে ক’লে।
Verse 46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
হে সূত, দ্বাৰকাত যোৱা আৰু জ্ঞাতিসকলৰ পৰস্পৰ নিধনৰ সংবাদ দিয়া। শ্ৰীসংকৰ্ষণৰ নিৰ্যাণ আৰু মোৰ বৰ্তমান দশাও বন্ধুসকলক ক’বা।
Verse 47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
তুমি আৰু তোমাৰ স্বজনসকল দ্বাৰকাত নাথাকিবা; কিয়নো মই ত্যাগ কৰিলে যদুপুৰীক সাগৰে নিশ্চয়েই প্লাৱিত কৰিব।
Verse 48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
তোমালোক সকলোৱে নিজৰ নিজৰ পৰিয়াল আৰু আমাৰ পিতৃ-মাতৃকো লগত লৈ, অৰ্জুনৰ ৰক্ষাত ইন্দ্ৰপ্ৰস্থলৈ যাবা।
Verse 49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
কিন্তু তুমি, দাৰুক, মোৰ ধৰ্ম আশ্ৰয় কৰি মোৰ ভক্তিত দৃঢ় হৈ থাকা; জ্ঞানত নিষ্ঠাৱান হৈ বিষয়ৰ পৰা উদাসীন হোৱা। এই লীলাসমূহ মোৰ মায়াশক্তিৰ ৰচনা বুলি জানি শান্তিলৈ যোৱা।
Verse 50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
এইদৰে আদেশ পাই দাৰুকে প্ৰভুৰ পৰিক্ৰমা কৰি পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰিলে। শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্ম মূৰত ধৰি বিষণ্ণচিত্তে নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa frames the move as a response to death-like omens over Dvārakā and prescribes tīrtha-bathing, fasting, meditation, and worship of devas and brāhmaṇas as prāyaścitta. On the theological level, Prabhāsa becomes the stage where the brāhmaṇa-śāpa and the Lord’s yogamāyā converge to conclude the Yadu line and remove the earth’s burden—an instance of nirodha operating within history.
The chapter portrays a providential transformation: when weapons were exhausted, the warriors grabbed cane stalks that became thunderbolt-hard iron rods. This links back to the curse narrative associated with Sāmba’s iron fragment, indicating that the dynasty’s end unfolds through a divinely sanctioned chain of causes—human intoxication and hostility serving as instruments of daiva and yogamāyā.
No in the Bhagavata’s theological framing. Jarā’s arrow strikes the Lord’s foot, but Kṛṣṇa is described as assuming and withdrawing His transcendental body by His own will. The incident functions as a līlā-device completing the curse’s residual iron-fragment thread, while the Lord’s absolution and Jarā’s ascent emphasize Kṛṣṇa’s sovereignty and compassion rather than mortality.
Kṛṣṇa states the act occurred by His own desire and removes Jarā’s fear. The episode teaches that the Lord’s līlā can transform even an apparent offense into purification when accompanied by repentance and surrender. It also safeguards the doctrine that Bhagavān is not subject to karma; instead, His will (icchā) governs the conclusion of His manifest pastimes.
Balarāma’s meditative withdrawal signals the deliberate, orderly closure of the divine mission. It underscores nirodha as conscious retraction rather than defeat and prepares the narrative for Kṛṣṇa’s solitary seated posture, His revealed four-armed form, and the final instructions to Dāruka—ensuring the transition of devotees and the relocation of the Lord’s family under Arjuna.
Kṛṣṇa predicts that once He abandons Dvārakā it will be inundated by the ocean, and He directs the survivors—along with His parents—to relocate under Arjuna’s protection. This instruction links the chapter to the broader Mahābhārata-era polity, ensures poṣaṇa (protection) for devotees, and sets the next narrative step: reporting the catastrophe and managing the aftermath of the Lord’s disappearance.