Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
উদ্ধৱ-গীতাৰ সাধনা-উপদেশ আগবঢ়াই এই অধ্যায়ত উদ্ধৱে যোগ-সিদ্ধিৰ স্বৰূপ, সংখ্যা আৰু লাভৰ উপায় সুধে। শ্ৰীকৃষ্ণে আঠাৰটা সিদ্ধিৰ বৰ্ণনা কৰে—তেওঁতেই প্ৰতিষ্ঠিত আঠটা মুখ্য অষ্টসিদ্ধি আৰু সত্ত্বগুণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দহটা গৌণ সিদ্ধি—আৰু ধ্যান-সংযমজনিত আন যোগলাভো উল্লেখ কৰে। সূক্ষ্ম তত্ত্ব, মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰ, সূৰ্য আৰু দৃষ্টি, প্ৰাণমাৰ্গ, লগতে বিষ্ণু/নাৰায়ণৰূপ আৰু ব্ৰহ্মত ভগৱানৰ সন্নিধি লৈ নিৰ্দিষ্ট ধ্যান কৰিলে নিৰ্দিষ্ট সিদ্ধি লাভ হয় বুলি তেওঁ ব্যাখ্যা কৰে। শেষত নিয়মানুবর্তী যোগীয়ে এই শক্তি পাব পাৰে বুলি মানি ল’লেও, পৰম যোগ ৰূপ ভক্তি সাধন কৰা ভক্তৰ বাবে সিদ্ধিসমূহ বিভ্ৰান্তিকৰ; শুদ্ধ ভক্তিয়েই পৰম সিদ্ধি বুলি শ্ৰীকৃষ্ণে উপদেশ দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ! যি যোগীয়ে ইন্দ্ৰিয় জয় কৰিছে, মন সংযত কৰিছে, শ্বাস-প্ৰশ্বাস জয় কৰিছে আৰু চিত্তক মোৰ মাজত স্থিৰ ৰাখে, তাৰ ওচৰলৈ যোগসিদ্ধিসমূহ স্বয়ং আহে।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ ক’লে—হে অচ্যুত প্ৰভু! কোন ধাৰণাৰে সিদ্ধি লাভ হয়, আৰু সেই সিদ্ধিৰ স্বৰূপ কি? যোগীৰ সিদ্ধি কিমান? অনুগ্ৰহ কৰি কওক; কিয়নো আপুনিয়েই সকলো সিদ্ধিৰ দাতা।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—যোগত পাৰদৰ্শীসকলে সিদ্ধি আৰু ধাৰণাৰ আঠাৰ প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰিছে। তাত আটটা মুখ্য, যাৰ আশ্ৰয় মই; আৰু দহটা গৌণ, যি সত্ত্বগুণৰ পৰা উদ্ভৱ হয়।
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
আঠটা মুখ্য সিদ্ধিৰ ভিতৰত দেহ-ৰূপান্তৰৰ তিনিটা—অণিমা (অতি সূক্ষ্ম হোৱা), মহিমা (অতি বৃহৎ হোৱা) আৰু লঘিমা (অতি লঘু হোৱা)। প্ৰাপ্তি-সিদ্ধিৰে ইচ্ছিত বস্তু লাভ হয়; প্ৰাকাম্য-সিদ্ধিৰে এই লোক বা পৰলোকত শ্রুত-দৃষ্ট ভোগ্য বিষয়ৰ আস্বাদন হয়। ঈশিতাৰে মায়াৰ উপশক্তিসমূহক প্ৰেৰণা-নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি; বশিতাৰে ত্ৰিগুণৰ বাধা নাথাকে। কামাবসায়িতাৰে য’ৰ পৰা যি কামনা কৰে, সৰ্বোচ্চ সীমালৈকে লাভ হয়। হে সৌম্য উদ্ধৱ! এই আটটাই মোৰ স্বাভাৱিক আৰু অতুল সিদ্ধি বুলি গণ্য।
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
আঠটা মুখ্য সিদ্ধিৰ ভিতৰত দেহ-ৰূপান্তৰৰ তিনিটা—অণিমা (অতি সূক্ষ্ম হোৱা), মহিমা (অতি বৃহৎ হোৱা) আৰু লঘিমা (অতি লঘু হোৱা)। প্ৰাপ্তি-সিদ্ধিৰে ইচ্ছিত বস্তু লাভ হয়; প্ৰাকাম্য-সিদ্ধিৰে এই লোক বা পৰলোকত শ্রুত-দৃষ্ট ভোগ্য বিষয়ৰ আস্বাদন হয়। ঈশিতাৰে মায়াৰ উপশক্তিসমূহক প্ৰেৰণা-নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি; বশিতাৰে ত্ৰিগুণৰ বাধা নাথাকে। কামাবসায়িতাৰে য’ৰ পৰা যি কামনা কৰে, সৰ্বোচ্চ সীমালৈকে লাভ হয়। হে সৌম্য উদ্ধৱ! এই আটটাই মোৰ স্বাভাৱিক আৰু অতুল সিদ্ধি বুলি গণ্য।
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
প্ৰকৃতিৰ গুণৰ পৰা উৎপন্ন দহটা গৌণ যোগসিদ্ধি—দেহত ক্ষুধা‑তৃষ্ণা আদি ব্যাঘাত নথকা, দূৰৰ শব্দ শুনা আৰু দৃশ্য দেখা, মনৰ বেগে গমন, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ, পৰকায় প্ৰৱেশ; লগতে ইচ্ছামৃত্যু, দেৱতা‑অপ্সৰাৰ ক্ৰীড়া দর্শন, সংকল্পৰ সম্পূৰ্ণ সিদ্ধি, আৰু বাধাহীনভাৱে পূৰ্ণ হোৱা আজ্ঞাশক্তি।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
প্ৰকৃতিগুণসম্ভৱ গৌণ সিদ্ধিসমূহৰ ভিতৰত—ইচ্ছামৃত্যু, দেৱতা‑অপ্সৰাৰ ক্ৰীড়া দর্শন, সংকল্পৰ সম্পূৰ্ণ সিদ্ধি, আৰু বাধাহীনভাৱে পূৰ্ণ হোৱা আজ্ঞাশক্তি; লগতে আগতে কোৱা অনূৰ্মিমত্ত্ব আদি শক্তিও আছে।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
অতীত‑বৰ্তমান‑ভৱিষ্যৎ জানিব পৰা শক্তি, শীত‑উষ্ণ আদি দ্বন্দ্বত সমতা, পৰচিত্তজ্ঞান, অগ্নি‑সূৰ্য‑জল‑বিষ আদি প্ৰভাৱ স্তম্ভিত কৰা, আৰু অপৰাজেয় থাকা—এইবোৰ ধ্যান‑ধাৰণাৰ পাঁচ যোগসিদ্ধি। মই কেৱল নাম‑লক্ষণ অনুসাৰে উল্লেখ কৰিলোঁ; এতিয়া কোন ধাৰণাৰে কোন সিদ্ধি কেনেকৈ উদ্ভৱ হয়, মোৰ পৰা শিক।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ত্রিকালজ্ঞত্ব আদি এই পাঁচ সিদ্ধি যোগধাৰণাৰ—মই সংক্ষিপ্তভাবে ক’লোঁ। এতিয়া মোৰ পৰা শুনা: কোন ধাৰণাৰে কোন সিদ্ধি উদ্ভৱ হয় আৰু সাধনাক্ৰমত সি কেনেকৈ সিদ্ধ হয়—সকলো বুজি লোৱা।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
যি সাধকে সকলো সূক্ষ্ম ভূতত ব্যাপ্ত মোৰ অণুৰূপ স্বৰূপত মনক কেৱল সেই তত্ত্বতেই স্থিৰ কৰি মোৰ উপাসনা কৰে, সি ‘অণিমা’ নামৰ যোগসিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
যি মহত্তত্ত্বৰূপে অৱস্থিত মোৰ পৰমাত্মা-স্বরূপত মনক যথাস্থিত স্থিৰ কৰি ধ্যান কৰে, সি ‘মহিমা’ নামৰ যোগসিদ্ধি লাভ কৰে। তাৰ পাছত আকাশ, বায়ু, অগ্নি আদি প্ৰতিটো ভূততত্ত্বত পৃথক পৃথকভাৱে মোৰ মাজত মন নিবদ্ধ কৰিলে, সি ক্ৰমে ক্ৰমে সেই তত্ত্বসমূহৰ মহত্ত্ব পায়।
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
ভূতসমূহৰ পৰমাণুময় তত্ত্বত অৱস্থিত মোৰ মাজত যোগীয়ে চিত্ত আসক্ত কৰিলে, সি কালৰ অতি সূক্ষ্ম পৰমাণু-স্বরূপতা উপলব্ধি কৰি ‘লঘিমা’ নামৰ সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
সত্ত্বগুণজাত বৈকাৰিক অহংতত্ত্বত অৱস্থিত মোৰ মাজত যোগীয়ে নিজৰ সমগ্ৰ মন স্থিৰ কৰিলে, সি ‘প্ৰাপ্তি’ নামৰ সিদ্ধি লাভ কৰে; তাৰ দ্বাৰা সি সকলো জীৱৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ ওপৰত স্বামিত্ব পায়, কিয়নো তাৰ মন মোৰ মাজত লীন।
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
কৰ্মফল-পরম্পৰা প্ৰকাশ কৰা মহত্তত্ত্বৰ ‘সূত্ৰ’ অৱস্থাত মোৰ মাজত যি নিজৰ সকলো মানসিক ক্ৰিয়া একাগ্ৰ কৰে, সি ইন্দ্ৰিয়াতীত প্ৰাকট্য থকা মোৰ পৰা ‘প্ৰাকাম্য’ নামৰ পৰম উৎকৃষ্ট (পাৰমৈষ্ঠ্য) সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
ত্রিগুণময় বাহ্যশক্তিৰ অধীশ্বৰ, কাল-স্বরূপ প্ৰেৰক পৰমাত্মা বিষ্ণুত যি চিত্ত স্থাপন কৰে, সি ‘ঈশিত্ব’ সিদ্ধি লাভ কৰে; তাৰ দ্বাৰা সি অন্য বদ্ধ জীৱ, তেওঁলোকৰ দেহ আৰু দেহাভিমানাদি উপাধিসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
যি যোগীয়ে তুৰীয় তত্ত্ব বুলি খ্যাত, সৰ্বৈশ্বৰ্যময় নাৰায়ণ-স্বৰূপত মন স্থাপন কৰে, সি মোৰ স্বভাৱ লাভ কৰি ‘বশিতা’ সিদ্ধি পায়।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
যি জনে মোৰ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম-স্বৰূপত শুদ্ধ মন স্থিৰ কৰে, সি পৰমানন্দ লাভ কৰে; তাত সকলো কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে শমিত হয়।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
যি মানুহে শ্বেতদ্বীপৰ অধিপতি, শুদ্ধিৰ মূৰ্তি আৰু ধৰ্মময় মোৰ ভিতৰত চিত্ত স্থাপন কৰে, সি শুদ্ধ অৱস্থা লাভ কৰি ছয় ঊৰ্মিৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
যি শুদ্ধ জীৱে মোৰ আকাশ-স্বৰূপ আৰু সমষ্টি-প্ৰাণত উদ্ভৱ হোৱা বিশেষ নাদ মনত ধাৰে, সি আকাশত সকলো জীৱৰ বাক্য উপলব্ধি কৰি শুনিব পাৰে।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
দৃষ্টিক সূৰ্যত লয় কৰি আৰু সূৰ্যক চকুত লীন কৰি, সেই সংযোগত অৱস্থিত মোৰ ধ্যান কৰিলে সাধকে দূৰস্থ বস্তুো দেখাৰ শক্তি লাভ কৰে।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
যি যোগীয়ে নিজৰ মন সম্পূৰ্ণৰূপে মোৰ মাজত স্থিৰ কৰে আৰু মনৰ অনুগামী বায়ুৰ দ্বাৰা দেহকো মোৰ মাজত লীন কৰে, সি মোৰ ধাৰণাৰ প্ৰভাৱত এনে সিদ্ধি লাভ কৰে যে মন য’লৈ যায় দেহো তৎক্ষণাৎ তাতেই অনুসৰণ কৰে।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
যেতিয়া যোগীয়ে মনক প্ৰয়োগ কৰি যি যি ৰূপ ধাৰণ কৰিব খোজে, সেই ৰূপেই তৎক্ষণাৎ মনৰূপে প্ৰকাশ পায়। এই সিদ্ধি মোৰ অচিন্ত্য যোগশক্তিৰ আশ্ৰয়ত মন লীন কৰিলে সম্ভৱ হয়; সেই শক্তিৰ দ্বাৰাই মই অসংখ্য ৰূপ ধাৰণ কৰোঁ।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
সিদ্ধ যোগীয়ে যদি আনৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিব খোজে, তেন্তে সেই দেহৰ ভিতৰত নিজকে অৱস্থিত বুলি ধ্যান কৰিব। তাৰ পিছত নিজৰ স্থূল দেহ ত্যাগ কৰি, বায়ুৰূপ প্ৰাণৰ পথেদি—যেনেকৈ ভ্ৰমৰ এফুল এৰি আনফুলত যায়—তেনেকৈ সহজে আন দেহত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
স্বচ্ছন্দ-মৃত্যু নামৰ সিদ্ধি লাভ কৰা যোগীয়ে গোড়ালিৰে গুহ্যদেশ চেপি প্ৰাণক হৃদয়ৰ পৰা বক্ষ, কণ্ঠ আৰু শেষত মূৰলৈ উঠায়। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত অৱস্থিত হৈ দেহ ত্যাগ কৰে আৰু জীৱাত্মাক ইচ্ছিত গন্তব্যলৈ নি যায়।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
দেৱতাসকলৰ ক্ৰীড়া-উদ্যানত বিহাৰ কৰিব খোজা যোগীয়ে মোৰ মাজত অৱস্থিত শুদ্ধ সত্ত্বৰ ধ্যান কৰিব। তেতিয়া সত্ত্বগুণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা স্বৰ্গীয় নাৰীসকল বিমানত আহি তাৰ ওচৰত উপস্থিত হয়।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
যি পুৰুষ মোৰ প্ৰতি পৰায়ণ হৈ সত্যস্বৰূপ মোৰ মাজত মন সংযুক্ত কৰি বুদ্ধিৰে যেনেকৈ সংকল্প কৰে, সি সেই উপায়ে সদায় নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
যি ব্যক্তি সৰ্বনিয়ন্তা মোৰ ভাব লাভ কৰে, তাৰ আদেশ মোৰ আদেশৰ দৰে কোনো উপায়ে ব্যৰ্থ নহয়।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
মোৰ ভক্তিৰে যাৰ সত্ত্ব শুদ্ধ হৈছে আৰু যি ধাৰণা-ধ্যানৰ পদ্ধতি জানে, সেই যোগীয়ে অতীত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ জ্ঞান লাভ কৰে; সি নিজৰ আৰু আনৰ জন্ম-মৃত্যু দেখিব পাৰে।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
যেনেকৈ জলচৰ প্ৰাণীৰ দেহ পানীৰে আঘাত নাপায়, তেনেকৈ মোৰ ভক্তি-যোগে যাৰ চিত্ত শান্ত আৰু যোগবিজ্ঞানত পৰিপূর্ণ, সেই মুনিৰ যোগময় দেহ অগ্নি, সূৰ্য, জল, বিষ আদি দ্বাৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু নানা অস্ত্ৰে ভূষিত, ধ্বজা, ছত্ৰ আৰু চামৰ আদি ৰাজচিহ্নে সমৃদ্ধ মোৰ ঐশ্বৰ্যময় বিভূতিসমূহ ধ্যান কৰিলে মোৰ ভক্ত অপৰাজেয় হয়।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
হে মুনি, যি উপাসকে যোগধাৰণাৰ দ্বাৰা এইদৰে মোৰ উপাসনা কৰে, সি মই কোৱা সকলো সিদ্ধি নিঃশেষভাৱে নিশ্চয় লাভ কৰে।
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
যি মুনি ইন্দ্ৰিয়জয়ী, সংযত, শ্বাস আৰু মন জয় কৰি সদায় মোৰ ধাৰণাত লীন থাকে—তাৰ বাবে কোন সিদ্ধি অতি দুৰ্লভ হ’ব পাৰে?
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
ভক্তিসেৱাৰ পণ্ডিতসকলে কয় যে মই উল্লেখ কৰা যোগসিদ্ধিসমূহ পৰম যোগ অনুশীলনকাৰীৰ বাবে আচলতে অন্তৰায়; যি মোৰ পৰা সোজাকৈ জীৱনৰ সিদ্ধি লাভ কৰে, তাৰ বাবে সেয়া সময় নষ্ট কৰাৰ কাৰণ।
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ইয়াত উত্তম জন্ম, ঔষধি, তপ আৰু মন্ত্ৰেৰে যিমান সিদ্ধি লাভ হয়, সেয়া সকলো মোৰ ভক্তিযোগ-সেৱাৰে লাভ হয়; আন উপায়ে যোগৰ পৰম গতি পোৱা নাযায়।
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
হে প্ৰিয় উদ্ধৱ, সকলো সিদ্ধিৰ কাৰণ, ৰক্ষক আৰু প্ৰভু মই নিজেই; যোগ, সাংখ্য, শুদ্ধ ধৰ্মকৰ্ম আৰু ব্ৰহ্মবাদী বৈদিক পণ্ডিতসমাজৰো প্ৰভু মই।
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
যেনে পঞ্চমহাভূত সকলো দেহৰ ভিতৰ-বাহিৰ সমানভাৱে থাকে, তেনে মই সকলো দেহীৰ অন্তৰ্যামী আৰু সৰ্বব্যাপী; মোক একোৱে আৱৰণ কৰিব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.