Adhyaya 8
Parīkṣit’s Comprehensive Inquiries and the Bhāgavata as Śabda-avatāra
দ্বিতীয় স্কন্ধৰ অষ্টম অধ্যায়ত মহাৰাজ পৰীক্ষিতে শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীৰ ওচৰত অধিক তীব্ৰভাৱে সুধে—নাৰদে ভগৱানৰ অতীন্দ্ৰিয় গুণসমূহ কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিছিল আৰু কাক কৈছিল। তেওঁ শ্ৰৱণৰ মুক্তিদায়ক উদ্দেশ্য আগত ৰাখে—নিয়মিত, গম্ভীৰ শ্ৰীমদ্ভাগৱত-শ্ৰৱণে হৃদয়ত কৃষ্ণক প্ৰকাশ কৰে আৰু শৰৎবৃষ্টিৰ দৰে কাম, ক্ৰোধ, লোভ আৰু আকাঙ্ক্ষাৰ মলিনতা ধুই পেলায়। তাৰ পিছত আগন্তুক ভাগৱত-বিষয়সমূহৰ ৰূপৰেখা হিচাপে তেওঁ বিস্তৃত প্ৰশ্নমালা তোলে—জীৱৰ দেহধাৰণ আৰু কাৰণত্ব, ভগৱানৰ দিব্য দেহ আৰু বদ্ধ দেহৰ ভেদ, ব্ৰহ্মাৰ পদ্মজন্ম আৰু ভগৱদ্দৰ্শন, হৃদয়স্থিত পৰমাত্মাৰ মায়াস্পৰ্শৰহিততা, বিরাটপুৰুষত লোকসমূহৰ সত্য স্থান, কালমাপ, আয়ু, যুগ আৰু মন্বন্তৰ, কৰ্ম-গুণপ্ৰেৰিত সংসাৰগতি, বিশ্বভূগোল, বৰ্ণাশ্ৰম লক্ষণ, তত্ত্ব, ভক্তিপ্ৰক্ৰিয়া আৰু যোগসিদ্ধি, বৈদিক সাহিত্য আৰু সহায়ক কৰ্ম, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় আৰু অন্তঃ-বাহ্য শক্তিৰে ভগৱানৰ সাক্ষীভাব। সূতে কয়, শুকদেৱ আনন্দিত হৈ উত্তৰ দিবলৈ সজ্জিত হ’ল, আৰু এই বিদ্যা প্ৰথমে স্বয়ং ভগৱানে ব্ৰহ্মাক কৈছিল—ইয়াৰ দ্বাৰাই পৰৱৰ্তী ব্যাখ্যাৰ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ! ব্ৰহ্মাৰ প্ৰেৰণা পাই দেৱদৰ্শন নাৰদ মুনিয়ে নিৰ্গুণ ভগৱানৰ দিব্য গুণসমূহ কাক কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিছিল?
Verse 2
एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥
ৰাজাই ক’লে: হে তত্ত্ববিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! মই এই তত্ত্ব জানিব বিচাৰোঁ। অদ্ভুত শক্তিধাৰী হৰিৰ কথা সকলো লোকৰ জীৱৰ বাবে পৰম মঙ্গলময়।
Verse 3
कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥
হে মহাভাগ! অনুগ্ৰহ কৰি কথা আগবঢ়াই যাওক, যাতে মই অখিলাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণত মন নিবিষ্ট কৰি, সম্পূৰ্ণ নিৰাসক্ত হৈ এই দেহ ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 4
शृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে নিত্য শুনে আৰু তেওঁৰ দিব্য লীলাৰ গুণগান কৰে, তেওঁলোকৰ হৃদয়ত অতি সোনকালে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 5
प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥
কৃষ্ণৰ শব্দাৱতাৰ—শ্ৰীমদ্ভাগৱত—কাণৰ পথেদি প্ৰৱেশ কৰি ভক্তৰ হৃদয়ত তেওঁৰ প্ৰেমভাবৰ পদ্মত আসীন হয় আৰু কাম-ক্রোধ আদি মলিনতা শৰত্কালৰ নিৰ্মল জলে কাদাময় পুখুৰী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দৰে ধুই পেলায়।
Verse 6
धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥
ভক্তিসেৱাৰে যাৰ হৃদয় শুদ্ধ হৈছে, সেই শুদ্ধ ভক্তে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্ম কেতিয়াও নাছাড়ে। সকলো ক্লেশৰ পৰা মুক্ত হৈ সি তাতেই তৃপ্ত হয়, যেন কষ্টকৰ যাত্ৰাৰ পাছত পথিকে নিজৰ ঘৰত আশ্ৰয় পাই সন্তুষ্ট হয়।
Verse 7
यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ধাতুসমূহে গঠিত এই দেহৰ পৰা জীৱাত্মা পৃথক। তেন্তে সি দেহটো আকস্মিকভাৱে পায় নে কোনো কাৰণবশত? এই কথা আপোনালোকৰ জ্ঞাত; কৃপা কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 8
आसीद् यदुदरात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् । यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥
যাৰ উদৰৰ পৰা লোক-সংস্থাৰ লক্ষণৰূপ পদ্ম উদ্ভৱ হৈছিল, সেই পৰমপুৰুষ যদি নিজৰ মান-পরিমাপ অনুসাৰে বিরাট দেহধাৰী হয়, তেন্তে ভগৱানৰ দেহ আৰু সাধাৰণ জীৱৰ দেহৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট ভেদ কি? কৃপা কৰি স্পষ্ট কৰক।
Verse 9
अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । ददृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥
নাভি-পদ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অজ ব্ৰহ্মা ভগৱানৰ অনুগ্ৰহে ভূতসমূহ সৃষ্টি কৰে। সেই কৃপাৰ বলতেই তেওঁ ভগৱানৰ ৰূপ দৰ্শন কৰিছিল—এই কথাও কওক।
Verse 10
स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥
কৃপা কৰি সেই পুৰুষোত্তম ভগৱানকো ব্যাখ্যা কৰক—যিজন বিশ্বৰ স্থিতি, উদ্ভৱ আৰু লয়ৰ কাৰণ; সকলো শক্তিৰ অধীশ্বৰ হৈও বাহ্য মায়াত অস্পৃষ্ট; আৰু প্ৰতিটো হৃদয়-গুহাত পৰমাত্মা ৰূপে শয়ন কৰে।
Verse 11
पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥
হে বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ! পূৰ্বে কোৱা হৈছিল যে সমগ্ৰ লোকসমূহ নিজৰ নিজৰ অধিপতিসহ বিরাট্-পুৰুষৰ মহাদেহৰ বিভিন্ন অঙ্গত অৱস্থিত। মইও শুনিছোঁ যে লোকসমূহ সেই দেহতেই কল্পিত; কিন্তু সিহঁতৰ প্ৰকৃত অৱস্থান কি? অনুগ্ৰহ কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 12
यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥
সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ মাজৰ কল্পকাল, আৰু অন্যান্য উপসৃষ্টিৰ সময়সীমাও ব্যাখ্যা কৰক। ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ শব্দে সূচিত কালের স্বৰূপো কওক। লগতে বিভিন্ন লোকত থকা দেবতা, মানুহ আদি জীৱৰ আয়ুৰ পৰিমাণ আৰু মাপ দয়া কৰি জনাওক।
Verse 13
कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो यादृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! কৰ্মগতি অনুসৰি চলা কালের গতি কেতিয়াবা সূক্ষ্ম, কেতিয়াবা বৃহৎ বুলি লক্ষ্য হয়; তাৰ কাৰণ আৰু কালের আৰম্ভণিও দয়া কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 14
यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥
পুনৰ দয়া কৰি বৰ্ণনা কৰক—প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ পৰা উৎপন্ন কৰ্মফলৰ অনুপাতিক সঞ্চয় কেনেকৈ কামনাপৰায়ণ জীৱক আৱদ্ধ কৰে, আৰু গুণানুসাৰে তাক দেবতা পৰা আৰম্ভ কৰি অতি তুচ্ছ প্ৰাণীলৈকে বিভিন্ন যোনিত কেনেকৈ উন্নীত বা অধঃপতিত কৰে।
Verse 15
भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ! দয়া কৰি এইটোও বৰ্ণনা কৰক—ভূৰ পৰা পাতাললৈকে লোকসমূহ, আকাশৰ চাৰি দিশ, ব্যোম, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ, পৰ্বত, নদী, সাগৰ আৰু দ্বীপসমূহ, আৰু তাত বাস কৰা নানা প্ৰকাৰৰ জীৱ—এই সকলোৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়।
Verse 16
प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি ব্ৰহ্মাণ্ড-কোষৰ বাহিৰ আৰু ভিতৰৰ বিভাগসমূহ প্ৰমাণসহ বৰ্ণনা কৰক, মহাত্মাসকলৰ চৰিত্ৰ-আচৰণ, আৰু বৰ্ণাশ্ৰম ধৰ্মৰ নিৰ্ণয়ো কওক।
Verse 17
युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥
সৃষ্টিত যুগসমূহ আৰু সিহঁতৰ কালমান, আৰু প্ৰত্যেক যুগত ধৰ্মৰ স্বৰূপ—তদুপৰি যুগে যুগে হৰিৰ অৱতাৰসমূহৰ অতি আশ্চৰ্য লীলা-চৰিত মোক কওক।
Verse 18
नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च यादृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥
মানৱসমাজৰ সাধাৰণ ধৰ্ম কি আৰু বিশেষ (বৃত্তিগত) ধৰ্ম কেনেকুৱা; শ্ৰেণীসমূহ আৰু ৰাজর্ষিসকলৰ ধৰ্ম, আৰু কষ্টত থকা লোকৰ বাবে যি ধৰ্ম—সেয়াও কওক।
Verse 19
तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥
সৃষ্টিৰ তত্ত্বসমূহৰ সংখ্যা, সিহঁতৰ লক্ষণ, কাৰণ-লক্ষণ আৰু বিকাশ-ক্রম; লগতে পুৰুষ (ভগৱান)ৰ আৰাধনা-বিধি আৰু আধ্যাত্মিক যোগৰ পদ্ধতি দয়া কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 20
योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥
যোগেশ্বৰসকলৰ ঐশ্বৰ্য আৰু পৰম গতি কি; যোগীৰ লিঙ্গ (সূক্ষ্ম দেহ) ভঙ্গ কেনেকৈ হয়; আৰু বেদ-উপবেদৰ ধৰ্ম, ইতিহাস-পুৰাণৰ মূল জ্ঞান কি—সেয়াও কওক।
Verse 21
सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥
হে ভগৱন, সকলো জীৱৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়, তেওঁলোক কেনেকৈ পালন হয় আৰু কেনেকৈ লয় হয়—দয়া কৰি কওক। লগতে প্ৰভুৰ ভক্তিসেৱাৰ লাভ-ক্ষতি, ইষ্ট-পূর্ত আৰু কাম্য কৰ্মৰ বৈদিক বিধি-নিষেধ, আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰ আচৰণ-পদ্ধতিও ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 22
यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥
হে ভগৱন, প্ৰভুৰ দেহত লীন হৈ থকা জীৱসকলৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়—সেয়াও কওক। জগতত পাষণ্ডী (নাস্তিক) কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়? আৰু জীৱৰ বন্ধন-মোক্ষ, লগতে অবদ্ধ জীৱসকলৰ স্বৰূপগত অৱস্থানো ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 23
यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥
স্বাধীন ভগৱান নিজৰ অন্তৰঙ্গ শক্তি (আত্মমায়া) দ্বাৰা লীলা কৰে; আৰু প্ৰলয় সময়ত সেই মায়াক বাহ্য মায়াৰ অধীনত এৰি দিয়ে, আৰু সৰ্ববিভু প্ৰভু সাক্ষীৰ দৰে নিৰ্লিপ্ত থাকে।
Verse 24
सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥
হে মহামুনি, মই ক্ৰমে যি সুধিছোঁ—আৰু যি সুধিব নোৱাৰিলোঁ—সেই সকলো তত্ত্বত ব্যাখ্যা কৰি মোৰ জিজ্ঞাসা নিবৃত্ত কৰক। মই আপোনাৰ শৰণাগত; সেয়ে এই বিষয়ে মোক পূৰ্ণ জ্ঞান দান কৰক।
Verse 25
अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥
হে মহামুনি, এই বিষয়ত আপুনিয়েই প্ৰমাণ—যেনে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা (পরমেষ্ঠী) প্ৰমাণ। আনসকলে কেৱল পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰে; পূৰ্বজসকলে যি কৰিছিল, সেয়াই কৰে।
Verse 26
न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! আপোনাৰ বাক্য-সমুদ্ৰৰ পৰা বৈ অহা অচ্যুত ভগৱানৰ বাণী-অমৃত পান কৰি থাকোঁতে উপবাসৰ কোনো ক্লান্তি মোৰ নহয়।
Verse 27
सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥
সূত ক’লে—ভক্তসভার মাজত সত্পতি শ্ৰীকৃষ্ণৰ কথা ক’বলৈ বিষ্ণুৰাত ৰজাই আমন্ত্ৰণ কৰাত ব্ৰহ্মৰাত (শুকদেৱ) অতিশয় প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 28
प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥
তেওঁ ক’লে—‘ভাগৱত’ নামৰ এই পুৰাণ ব্ৰহ্মসন্মত; ব্ৰহ্মকল্পৰ আৰম্ভণিতে স্বয়ং ভগৱানে ইয়াক ব্ৰহ্মাক ক’লে।
Verse 29
यद् यत् परीक्षिदृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥
পাণ্ডৱবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিতে যি যি সুধিলে, সেই সকলোকে তেওঁ ক্ৰমে ক্ৰমে ব্যাখ্যা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
This chapter presents Bhāgavatam as śabda-avatāra: when heard regularly with seriousness (niṣṭhā) from realized devotees, its transcendental sound enters the heart, awakens sambandha (relationship) with the Lord, and cleanses anarthas like kāma, krodha, and lobha. The result is not merely conceptual belief but a lived inner revelation—Paramātmā/Bhagavān becoming experientially present through purified consciousness.
Parīkṣit seeks to prevent a materialistic misunderstanding of divine form. The Bhāgavata uses cosmic-form language (virāṭ) to explain the Lord’s energies and the universe’s arrangement, but the Lord’s body is not a product of karma, guṇas, or material elements. Ordinary bodies are acquired through causality (karma and guṇa); the Lord’s form is self-manifest, fully controlled, and never conditioned by māyā.