Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
নর-নাৰায়ণৰ স্তৱ সফল হোৱাৰ পিছত মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ৰ সন্মুখত ভগৱান প্ৰকট হৈ তেওঁৰ ব্ৰহ্মচৰ্য, তপস্যা, বেদাধ্যয়ন, নিয়ম আৰু স্থিৰ ধ্যানৰ প্ৰশংসা কৰি বৰ দিবলৈ আগবাঢ়িল। মুনিয়ে ভৌতিক বৰ নাকচ কৰি ক’লে—প্ৰভুৰ দৰ্শনেই পৰম দান; তথাপি এটা কৃপা বিচাৰিলে: যি মায়াৰে জগত নানাবিধ ভৌতিক ৰূপে দেখা যায়, সেই ভগৱদ্মায়া দৰ্শন কৰিব খোজে। ভগৱানে সন্মতি দি অন্তৰ্ধান কৰিলে। মুনি ভাবসমাধিত লীন হৈ নিৰন্তৰ পূজা কৰি থাকিল; কেতিয়াবা বিধিও পাহৰি যায়। তাৰ পিছত পুষ্পভদ্ৰা তীৰত সন্ধ্যা-পূজাৰ সময় হঠাৎ প্ৰলয় নামিল—ভয়ংকৰ বতাহ, মেঘগর্জন আৰু সৰ্বগ্ৰাসী জলপ্ৰলয়; সমগ্ৰ বিশ্ব ডুবিল। একাকী মাৰ্কণ্ডেয় ক্ষুধা, ভয় আৰু সাগৰীয় জীৱৰ আতংকত ‘লক্ষ লক্ষ বছৰ’ ভাসি ফুৰিল। শেষত সৰু দ্বীপ, বটগছ আৰু পাতত দীপ্তিমান শিশুক দেখিলে; শিশুৱে শ্বাসেৰে তেওঁক ভিতৰলৈ টানি নিলে, তাত শিশুৰ দেহত প্ৰলয়-পূৰ্ব সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দৰ্শন হ’ল, আৰু পুনৰ বাহিৰলৈ উলিয়াই দিলে। আলিঙ্গন কৰিবলৈ দৌৰোঁতেই শিশু অদৃশ্য, আৰু সেই মুহূর্ততে প্ৰলয়ো লুপ্ত; মুনি আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল—নিরোধ, কাল আৰু আশ্ৰয় বিষয়ৰ উপসংহাৰৰ ভূমিকা।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
সূতে ক’লে— বুদ্ধিমান মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে এইদৰে স্তৱ কৰাত নৰসখ ভগৱান নাৰায়ণ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু ভৃগুবংশ-শ্ৰেষ্ঠ সেই ঋষিক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— হে হে! তুমি ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। আত্মসমাধিৰ দ্বাৰা তুমি সিদ্ধ; আৰু মোৰ প্ৰতি অচল ভক্তি, তপস্যা, বেদ অধ্যয়ন আৰু সংযমে তুমি জীৱন সম্পূৰ্ণ কৰিছা।
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
তোমাৰ এই বৃহৎ ব্ৰতচৰ্যাৰ বাবে আমি সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট। তোমাৰ মঙ্গল হওক— তুমি যি বৰ বিচাৰা গ্ৰহণ কৰা; মই বৰদাতা, তোমাৰ অভীষ্ট পূৰ্ণ কৰিম।
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
ঋষিয়ে ক’লে— হে দেবদেৱেশ! আপোনাৰ জয় হওক। হে অচ্যুত! শৰণাগত ভক্তৰ দুখ আপুনি হৰণ কৰে। মোৰ বাবে ইমানেই বৰ যথেষ্ট— আপুনি মোক দৰ্শন দিলে।
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
যোগত পৰিপক্ব মন লৈ ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলে আপোনাৰ শ্ৰীপদ্মচৰণৰ দৰ্শন-মাত্ৰে উচ্চ পদ লাভ কৰিলে; হে প্ৰভু, এতিয়া আপুনি স্বয়ং মোৰ চকুৰ আগত প্ৰকাশিত।
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
হে পদ্মপত্ৰনয়ন প্ৰভু, হে পুণ্যশ্লোকৰ শিৰোমণি! আপোনাৰ দৰ্শনতেই মই তৃপ্ত, তথাপি যি আপোনাৰ মায়াশক্তিৰ প্ৰভাৱত সমগ্ৰ লোক আৰু তাৰ পালক দেৱতাসকলে সত্যক ভৌতিক বৈচিত্ৰ্যৰূপে ভাবে, সেই মায়া মই চাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
সূতে ক’লে—হে জ্ঞানী শৌনক! মুনি মার্কণ্ডেয়ৰ স্তুতি আৰু পূজাত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱানে হাঁহি মাৰি “তথাস্তु” বুলি ক’লে, আৰু তাৰ পাছত বদৰিকাশ্ৰমস্থিত নিজৰ আশ্ৰমলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
প্ৰভুৰ মায়াশক্তি চাবলৈ ইচ্ছাটোকেই সদায় চিন্তা কৰি সেই ঋষি নিজৰ আশ্ৰমতেই থাকিল। তেওঁ অগ্নি, সূৰ্য, চন্দ্ৰ, জল, পৃথিৱী, বায়ু, বিদ্যুৎ, আকাশ আৰু নিজৰ হৃদয়ত—সৰ্বত্ৰ হৰিৰ ধ্যান কৰি, মনত কল্পিত উপকৰণেৰে পূজা কৰিছিল; কিন্তু কেতিয়াবা প্ৰভুপ্ৰেমৰ ঢৌত আপ্লুত হৈ নিত্য পূজাও পাহৰি যেত।
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
প্ৰভুৰ মায়াশক্তি চাবলৈ ইচ্ছাটোকেই সদায় চিন্তা কৰি সেই ঋষি নিজৰ আশ্ৰমতেই থাকিল। তেওঁ অগ্নি, সূৰ্য, চন্দ্ৰ, জল, পৃথিৱী, বায়ু, বিদ্যুৎ, আকাশ আৰু নিজৰ হৃদয়ত—সৰ্বত্ৰ হৰিৰ ধ্যান কৰি, মনত কল্পিত উপকৰণেৰে পূজা কৰিছিল; কিন্তু কেতিয়াবা প্ৰভুপ্ৰেমৰ ঢৌত আপ্লুত হৈ নিত্য পূজাও পাহৰি যেত।
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
হে ভৃগুশ্ৰেষ্ঠ শৌনক ব্ৰাহ্মণ! এদিন পুষ্পভদ্ৰা তীৰত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় সন্ধ্যা-উপাসনা কৰি আছিল; তেতিয়া হঠাৎ মহা প্ৰবল বায়ু উঠিল।
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
সেই বায়ুৱে ভয়ংকৰ শব্দ তুলিলে আৰু তাৰ পিছত বিকৰাল মেঘ আহিল। বিজুলী আৰু গর্জনৰ সৈতে সিহঁতে গাড়ীৰ চকাৰ দৰে ভাৰী বৰষুণৰ ধাৰা চাৰিওফালে ঢালিলে।
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত চাৰিওফালে চাৰি মহাসাগৰ দেখা দিলে; বায়ুৰ বেগে উঠা ঢৌৱে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ গিলিবলৈ ধৰিলে। সেই সাগৰত ভয়ংকৰ জলজ দানৱ, আতংকজনক ঘূৰ্ণি আৰু অশুভ গম্ভীৰ গর্জন আছিল।
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
মুনিয়ে নিজৰসহ সমগ্ৰ জগতৰ জীৱক ভিতৰে-বাহিৰে কঠোৰ বায়ু, আকাশ অতিক্ৰম কৰা ঢৌ, বিজুলী আৰু উগ্ৰ জলপ্ৰবাহে পীড়িত হোৱা দেখিলে। পৃথিৱী সম্পূৰ্ণ জলমগ্ন হোৱাত তেওঁ বিমনা আৰু ভীত হ’ল।
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
মাৰ্কণ্ডেয় চাই থাকোঁতেই মেঘৰ অবিৰত বৰষুণে সাগৰ অধিকাধিক ভৰাই তুলিলে। ধুমুহাই ঘূৰ্ণিত কৰা মহাসাগৰ ভয়ংকৰ ঢৌ তুলি, দ্বীপ, পৰ্বত আৰু খণ্ডসমূহসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী ঢাকি পেলালে।
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
জলে পৃথিৱী, অন্তৰীক্ষ, স্বৰ্গ আৰু দেৱলোক ঢাকি পেলালে; ত্ৰিলোক দিশাসহ সৰ্বত্ৰ প্লাৱিত হ’ল। সকলোৰ মাজত কেৱল মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয়েই ৰ’ল; ছিটিকি পৰা জটাসহ তেওঁ জড়-অন্ধৰ দৰে পানীত একাই ঘূৰি ফুৰিলে।
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ, মকৰ আৰু তিমিঙ্গিলৰ আক্ৰমণত পীড়িত, ঢৌ আৰু বতাহৰ আঘাতত জৰ্জৰিত হৈ তেওঁ অনন্ত অন্ধকাৰত পতিত হ’ল। ক্লান্তিত দিশাহাৰা হৈ ঘূৰি ফুৰি, আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ ভেদো বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
কেতিয়াবা তেওঁ মহাঘূৰ্ণিত ডুবি যায়, কেতিয়াবা প্ৰবল ঢৌৱে আঘাত কৰে; ক’তবাত জলচৰবোৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰি কৰি তেওঁক গিলিবলৈ ধমকি দিয়ে। কেতিয়াবা শোক, কেতিয়াবা মোহ, কেতিয়াবা দুখ, সুখ, ভয়—আৰু কেতিয়াবা ব্যাধি আদি তীব্ৰ যন্ত্রণাত তেওঁ নিজকে মৃত্যুমুখী বুলি অনুভৱ কৰে।
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
কেতিয়াবা তেওঁ মহাঘূৰ্ণিত ডুবি যায়, কেতিয়াবা প্ৰবল ঢৌৱে আঘাত কৰে; ক’তবাত জলচৰবোৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰি কৰি তেওঁক গিলিবলৈ ধমকি দিয়ে। কেতিয়াবা শোক, কেতিয়াবা মোহ, কেতিয়াবা দুখ, সুখ, ভয়—আৰু কেতিয়াবা ব্যাধি আদি তীব্ৰ যন্ত্রণাত তেওঁ নিজকে মৃত্যুমুখী বুলি অনুভৱ কৰে।
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
সেই প্ৰলয়জলত ভ্ৰমণ কৰা মাৰ্কণ্ডেয়ৰ—যাৰ চিত্ত ভগৱান বিষ্ণুৰ মায়াৰে আৱৃত আছিল—কোটি কোটি বছৰৰ হাজাৰ আৰু শতাব্দী অতিবাহিত হ’ল।
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
এদিন পানীৰ মাজত ভ্ৰমণ কৰি থকা দ্বিজ মাৰ্কণ্ডেয়ে পৃথিৱীৰ পিঠিত এটা সৰু দ্বীপ দেখিলে; তাত ফল-পল্লৱে শোভিত এটা কেঁচা বটগছ থিয় হৈ আছিল।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
সেই বটগছৰ ঈশান (উত্তৰ-পূব) ডালত তেওঁ এটা শিশুক দেখিলে—পাতৰ পুটকত শুই থকা, আৰু নিজৰ প্ৰভাৰে অন্ধকাৰ গিলি পেলাইছিল।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
শিশুটি নিৰ্মল মৰকতৰ দৰে শ্যাম-নীল; তাৰ শ্ৰীমদ মুখপদ্ম দীপ্ত, কণ্ঠত শঙ্খৰেখাৰ দৰে চিহ্ন। বিস্তৃত বক্ষ, সুনাসা, সুন্দৰ ভ্ৰূ; কাণ ডালিমফুলৰ দৰে মনোহৰ আৰু ভিতৰত শঙ্খাৱর্তৰ দৰে ভাঁজ। পদ্মগৰ্ভৰ দৰে ৰঙা চকুৰ কোণ, হৃদয়হাৰী হাঁহি-দৃষ্টি; শ্বাসৰ সৈতে কেশ কঁপে, আৰু বটপাতৰ দৰে উদৰত নাভিৰ চাৰিওফালে ভাঁজ নৰে। এই দৃশ্য দেখি বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ বিস্মিত হ’ল—শিশুটিয়ে কোমল আঙুলিৰে নিজৰ পদ্মপদ তুলি, পায়ৰ আঙুলি মুখত দি চুষিছিল।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
শিশুটি নিৰ্মল মৰকতৰ দৰে শ্যাম-নীল; তাৰ শ্ৰীমদ মুখপদ্ম দীপ্ত, কণ্ঠত শঙ্খৰেখাৰ দৰে চিহ্ন। বিস্তৃত বক্ষ, সুনাসা, সুন্দৰ ভ্ৰূ; কাণ ডালিমফুলৰ দৰে মনোহৰ আৰু ভিতৰত শঙ্খাৱর্তৰ দৰে ভাঁজ। পদ্মগৰ্ভৰ দৰে ৰঙা চকুৰ কোণ, হৃদয়হাৰী হাঁহি-দৃষ্টি; শ্বাসৰ সৈতে কেশ কঁপে, আৰু বটপাতৰ দৰে উদৰত নাভিৰ চাৰিওফালে ভাঁজ নৰে। এই দৃশ্য দেখি বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ বিস্মিত হ’ল—শিশুটিয়ে কোমল আঙুলিৰে নিজৰ পদ্মপদ তুলি, পায়ৰ আঙুলি মুখত দি চুষিছিল।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
শিশুটি নিৰ্মল মৰকতৰ দৰে শ্যাম-নীল; তাৰ শ্ৰীমদ মুখপদ্ম দীপ্ত, কণ্ঠত শঙ্খৰেখাৰ দৰে চিহ্ন। বিস্তৃত বক্ষ, সুনাসা, সুন্দৰ ভ্ৰূ; কাণ ডালিমফুলৰ দৰে মনোহৰ আৰু ভিতৰত শঙ্খাৱর্তৰ দৰে ভাঁজ। পদ্মগৰ্ভৰ দৰে ৰঙা চকুৰ কোণ, হৃদয়হাৰী হাঁহি-দৃষ্টি; শ্বাসৰ সৈতে কেশ কঁপে, আৰু বটপাতৰ দৰে উদৰত নাভিৰ চাৰিওফালে ভাঁজ নৰে। এই দৃশ্য দেখি বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ বিস্মিত হ’ল—শিশুটিয়ে কোমল আঙুলিৰে নিজৰ পদ্মপদ তুলি, পায়ৰ আঙুলি মুখত দি চুষিছিল।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
শিশুটিৰ বৰ্ণ নিৰ্দোষ পান্নাৰ দৰে নীল-শ্যাম; তাৰ শ্ৰীমুখ পদ্মৰ দৰে দীপ্ত, কণ্ঠত শঙ্খৰেখাৰ দৰে চিহ্ন, বক্ষ বিস্তৃত, নাসিকা সুঠাম, ভ্ৰূযুগল মনোহৰ। কাণ ডালিম ফুলৰ দৰে আৰু ভিতৰত শঙ্খাৱর্তৰ দৰে ভাঁজযুক্ত; চকুৰ কোণ পদ্মগৰ্ভৰ দৰে ৰক্তিম, প্ৰৱালসদৃশ অধৰৰ কান্তিয়ে তাৰ অমৃতময় মোহন স্ফুৰ্তি-হাঁহিটোক অলপ ৰঙা কৰিছিল। শ্বাসৰ সৈতে কেশ কঁপিছিল আৰু বটপত্ৰসদৃশ উদৰৰ ভাঁজ চলাত গভীৰ নাভি বিকৃত হৈছিল। তেতিয়া শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণে বিস্ময়ে দেখিলে—শিশুৱে কোমল আঙুলিৰে নিজৰ পদ্মচৰণ উঠাই মুখত থৈ পায়ৰ আঙুলি চুষিবলৈ ধৰিলে।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
শিশুটিক দেখা মাত্ৰেই মার্কণ্ডেয়ৰ সকলো ক্লান্তি দূৰ হ’ল। আনন্দত তেওঁৰ হৃদয়-পদ্ম আৰু নয়ন-পদ্ম সম্পূৰ্ণ বিকশিত হ’ল, দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল। সেই আশ্চৰ্য শিশুটি কোন, এই বিস্ময়-সংশয়ে ঋষি সুধিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
ঠিক তেতিয়াই শিশুটিয়ে শ্বাস টানিলে, ভাৰ্গৱ মার্কণ্ডেয় মশাৰ দৰে তাৰ দেহৰ ভিতৰলৈ সোমাই গ’ল। তাতো তেওঁ প্ৰলয়ৰ আগতে যিদৰে আছিল তেনেদৰেই সমগ্ৰ বিশ্ব সম্পূৰ্ণভাবে বিন্যস্ত দেখিলে। এই দেখি তেওঁ অতিশয় বিস্মিত আৰু বিমূঢ় হ’ল।
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ঋষিয়ে সমগ্ৰ বিশ্ব দেখিলে—আকাশ, স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱী, নক্ষত্ৰমণ্ডল, পৰ্বত আৰু সাগৰ, মহাদ্বীপ আৰু খণ্ড, বিভিন্ন বৰ্ষভূমি, চাৰিও দিশৰ বিস্তাৰ, দেৱ আৰু অসুৰ। বন, দেশ, নদী, নগৰ আৰু খনি, কৃষিগাঁও আৰু গোপব্ৰজ, আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ বৃত্তি-ধৰ্ম আৰু আচাৰ। তেওঁ মহাভূতসমূহ আৰু সিহঁতৰ ভৌতিক বিকাৰ, লগতে কালকো দেখিলে—যি ব্ৰহ্মাৰ দিনত অসংখ্য যুগ-কল্পৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও জাগতিক ব্যৱহাৰৰ বাবে সৃষ্ট অন্য সকলো বস্তু তেওঁ দেখিলে—সকলো যেন সত্যৰ দৰে প্ৰত্যক্ষ হৈ উঠিছিল।
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ঋষিয়ে সমগ্ৰ বিশ্ব দেখিলে—আকাশ, স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱী, নক্ষত্ৰমণ্ডল, পৰ্বত আৰু সাগৰ, মহাদ্বীপ আৰু খণ্ড, বিভিন্ন বৰ্ষভূমি, চাৰিও দিশৰ বিস্তাৰ, দেৱ আৰু অসুৰ। বন, দেশ, নদী, নগৰ আৰু খনি, কৃষিগাঁও আৰু গোপব্ৰজ, আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ বৃত্তি-ধৰ্ম আৰু আচাৰ। তেওঁ মহাভূতসমূহ আৰু সিহঁতৰ ভৌতিক বিকাৰ, লগতে কালকো দেখিলে—যি ব্ৰহ্মাৰ দিনত অসংখ্য যুগ-কল্পৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও জাগতিক ব্যৱহাৰৰ বাবে সৃষ্ট অন্য সকলো বস্তু তেওঁ দেখিলে—সকলো যেন সত্যৰ দৰে প্ৰত্যক্ষ হৈ উঠিছিল।
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
তেওঁ হিমালয়, পুষ্পভদ্ৰা নদী আৰু নিজৰ আশ্ৰম দেখিলে, য’ত নৰ-নাৰায়ণ ঋষিসকলৰ দৰ্শন পাইছিল। তাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয়ই সমগ্ৰ বিশ্ব দেখোঁতে, সেই শিশুৰ নিশ্বাসে তেওঁ বাহিৰলৈ নিক্ষিপ্ত হৈ প্ৰলয়-সমুদ্ৰত পুনৰ পতিত হ’ল।
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
সেই বিশাল সাগৰত তেওঁ পুনৰ সৰু দ্বীপত গজোৱা বটগছ আৰু তাৰ পাতৰ কোটৰত শুই থকা শিশুটিক দেখিলে। প্ৰেমামৃতভৰা হাঁহিৰে শিশুটিয়ে চকুৰ কোণেদি তেওঁক চালে; আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ই সেই দৃষ্টিৰে তেওঁক হৃদয়ত স্থাপন কৰিলে। অতিশয় ব্যাকুল হৈ তেওঁ অধোক্ষজ ভগৱানক আলিঙ্গন কৰিবলৈ দৌৰিলে।
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
সেই বিশাল সাগৰত তেওঁ পুনৰ সৰু দ্বীপত গজোৱা বটগছ আৰু তাৰ পাতৰ কোটৰত শুই থকা শিশুটিক দেখিলে। প্ৰেমামৃতভৰা হাঁহিৰে শিশুটিয়ে চকুৰ কোণেদি তেওঁক চালে; আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ই সেই দৃষ্টিৰে তেওঁক হৃদয়ত স্থাপন কৰিলে। অতিশয় ব্যাকুল হৈ তেওঁ অধোক্ষজ ভগৱানক আলিঙ্গন কৰিবলৈ দৌৰিলে।
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
সেই মুহূৰ্ততে সাক্ষাৎ ভগৱান—যোগাধীশ আৰু সকলোৰে হৃদয়-গুহাত নিহিত—ঋষিৰ দৃষ্টিৰ পৰা তৎক্ষণাৎ অন্তৰ্ধান হ’ল; যেন অযোগ্য লোকৰ সিদ্ধি হঠাৎ লোপ পায়।
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
প্ৰভু অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পিছত, হে ব্ৰাহ্মণ, সেই বটগছ, সেই মহাজল আৰু লোক-সম্প্লৱো ক্ষণতে লোপ পালে; আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ই নিজকে আগৰ দৰে নিজৰ আশ্ৰমতে উপস্থিত দেখিলে।
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.