Adhyaya 8
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Tested by Indra and Blessed by Nara-Nārāyaṇa
ভাগৱতৰ শেষ স্কন্ধসমূহত কাল, প্ৰলয় আৰু নাৰায়ণ-কথাৰ নিশ্চিত আশ্ৰয়ক কেন্দ্ৰ কৰি শৌনকে সূতক মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ বিষয়ে এটা আপাত বিৰোধ সোধে—তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ দিনশেষ প্ৰলয়ৰ পৰা বাচি থকা আৰু বটপাতত শয়ন কৰা দিব্য শিশুক দৰ্শন কৰা দ্ৰষ্টা বুলি প্ৰসিদ্ধ; তথাপি বৰ্তমান ব্ৰহ্ম-দিবসত, য’ত তেনে মহাপ্ৰলয় হোৱা নাই, তেওঁ কেনেকৈ উপস্থিত বুলি কোৱা হয়? সূতে কয়—এই জিজ্ঞাসাই কলিৰ মোহ দূৰ কৰে, কিয়নো ই ভগৱদ্বিষয়ক কথালৈ লৈ যায়। তাৰ পিছত তেওঁ মাৰ্কণ্ডেয়ৰ আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্য, ঘোৰ তপস্যা, বেদাধ্যয়ন, নিত্য পঞ্চাৰাধনা আৰু অবিচল ভক্তিৰে মৃত্যুজয়ৰ বৰ্ণনা কৰে। ঋষিৰ তেজত ভয় পাই ইন্দ্ৰে কাম, অপ্সৰা, গন্ধৰ্ব, বসন্ত আৰু নানা প্ৰলোভন পঠায়; কিন্তু সকলো ব্যৰ্থ হয় আৰু ঋষিতপোবলে দগ্ধ হয়। শেষত সন্তুষ্ট হৈ পৰমেশ্বৰ স্বয়ং নৰ-নাৰায়ণ ৰূপে প্ৰকট হয়; মাৰ্কণ্ডেয়ে ভক্তিভাৱে পূজা-স্তৱ কৰে, আৰু এই অধ্যায়ে ভগৱানৰ পৰত্ব, মায়া আৰু কালাতীত শৰণ সম্পৰ্কীয় আগন্তুক বাণীৰ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥
শ্ৰী শৌনকে ক’লে—হে সূত! সাধু, তুমি দীৰ্ঘায়ু হওঁ। বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! অনুগ্ৰহ কৰি আমাক আৰু কোৱা। অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত ভ্ৰমি থকা মানুহক পাৰাপাৰৰ পথ দেখাব পৰা একমাত্ৰ তুমিয়েই।
Verse 2
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
প্ৰামাণ্যসকলে কয়—মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় অতি দীৰ্ঘায়ু; কল্পান্তৰ প্ৰলয়-প্লাৱনত যেতিয়া সমগ্ৰ জগত গ্ৰস্ত হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ একাই অৱশিষ্ট আছিল। কিন্তু সেই ভাৰ্গৱশ্ৰেষ্ঠ মাৰ্কণ্ডেয় এই বর্তমান কল্পত আমাৰেই কুলত জন্মিছে, আৰু এতিয়ালৈ এই কল্পত কোনো সম্পূৰ্ণ প্ৰলয় আমি দেখা নাই। লগতে প্ৰসিদ্ধ যে, প্ৰলয়ৰ মহাসাগৰত অসহায়ভাৱে ভ্ৰমি থাকোঁতে তেওঁ ভয়ংকৰ জলে বটপাতৰ ভাঁজত একা শয়ন কৰা এক আশ্চৰ্য শিশু-পুরুষক দৰ্শন কৰিছিল। হে সূত! এই কাৰণেই আমাৰ গভীৰ সংশয় আৰু কৌতূহল। হে মহাযোগী, পুৰাণসমূহতো যাক প্ৰমাণ বুলি মানে, অনুগ্ৰহ কৰি আমাৰ বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰক।
Verse 3
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
প্ৰামাণ্যসকলে কয়—মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় অতি দীৰ্ঘায়ু; কল্পান্তৰ প্ৰলয়-প্লাৱনত যেতিয়া সমগ্ৰ জগত গ্ৰস্ত হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ একাই অৱশিষ্ট আছিল। কিন্তু সেই ভাৰ্গৱশ্ৰেষ্ঠ মাৰ্কণ্ডেয় এই বর্তমান কল্পত আমাৰেই কুলত জন্মিছে, আৰু এতিয়ালৈ এই কল্পত কোনো সম্পূৰ্ণ প্ৰলয় আমি দেখা নাই। লগতে প্ৰসিদ্ধ যে, প্ৰলয়ৰ মহাসাগৰত অসহায়ভাৱে ভ্ৰমি থাকোঁতে তেওঁ ভয়ংকৰ জলে বটপাতৰ ভাঁজত একা শয়ন কৰা এক আশ্চৰ্য শিশু-পুরুষক দৰ্শন কৰিছিল। হে সূত! এই কাৰণেই আমাৰ গভীৰ সংশয় আৰু কৌতূহল। হে মহাযোগী, পুৰাণসমূহতো যাক প্ৰমাণ বুলি মানে, অনুগ্ৰহ কৰি আমাৰ বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰক।
Verse 4
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
লোকসকলে কয় যে মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি অতি দীঘলীয়া আয়ুসৰ আছিল; ব্ৰহ্মাৰ দিনৰ অন্তত প্ৰলয়-জলত সমগ্ৰ জগত লীন হ’লে তেওঁ একমাত্ৰ অৱশিষ্ট আছিল। কিন্তু সেই ভৃগুবংশশ্ৰেষ্ঠ ঋষিয়েই এই বৰ্তমান কল্পত আমাৰ কুলত জন্ম লৈছে, আৰু এতিয়ালৈ এই কল্পত কোনো সৰ্বনাশী প্ৰলয় দেখা নাই। লগতে প্ৰসিদ্ধ যে প্ৰলয়-মহাসাগৰত অসহায়ভাৱে ভ্ৰমণ কৰোঁতে তেওঁ বটপাতৰ ভাঁজত একেলগে শয়ন কৰা এক আশ্চৰ্য শিশুপুৰুষক দৰ্শন কৰিছিল। হে সূত, মোৰ এই মহাসংশয় আৰু কৌতূহল দূৰ কৰক; আপুনি মহাযোগী আৰু পুৰাণসমূহত প্ৰামাণ্য বুলি মান্য।
Verse 5
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
লোকসকলে কয় যে মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি অতি দীঘলীয়া আয়ুসৰ আছিল; কল্পান্তৰ প্ৰলয়-জলত এই জগত গ্ৰাসিত হ’লে তেওঁ একমাত্ৰ অৱশিষ্ট আছিল। কিন্তু সেই ভৃগুবংশশ্ৰেষ্ঠ ঋষিয়েই এই বৰ্তমান কল্পত আমাৰ কুলত জন্ম লৈছে, আৰু এতিয়ালৈ কোনো সৰ্বগ্ৰাসী প্ৰলয় হোৱা নাই। লগতে প্ৰসিদ্ধ যে প্ৰলয়-মহাসাগৰত ভ্ৰমণ কৰোঁতে তেওঁ বটপাতৰ ভাঁজত একেলগে শয়ন কৰা এক আশ্চৰ্য শিশুপুৰুষক দেখিছিল। হে সূত, আমাৰ এই সন্দেহ আৰু কৌতূহল দূৰ কৰক; আপুনি মহাযোগী আৰু পুৰাণত প্ৰামাণ্য।
Verse 6
सूत उवाच प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥
সূতে ক’লে—হে মহর্ষি শৌনক, আপোনাৰ এই প্ৰশ্নে লোকৰ ভ্ৰম দূৰ কৰিব; কিয়নো ইয়াত নাৰায়ণৰ কথা গীত হয়, যি কলিযুগৰ কলুষ নাশ কৰে।
Verse 7
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
পিতৃকৃত বিধিপূৰ্বক দ্বিজাতি-সংস্কাৰ লাভ কৰি মাৰ্কণ্ডেয় ক্ৰমে বেদীয় ছন্দসমূহ অধ্যয়ন কৰিলে আৰু ধৰ্মমতে নিয়ম পালন কৰিলে; তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত যুক্ত হৈ তেওঁ জীৱনভৰ নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচাৰী ৰ’ল। তেওঁ আছিল অতি শান্ত, জটাধাৰী আৰু বাকলবস্ত্ৰধাৰী; কমণ্ডলু, দণ্ড, যজ্ঞোপবীত আৰু মেখলা ধাৰণ কৰিছিল, আৰু নিয়মবৃদ্ধিৰ বাবে কৃষ্ণাজিন, জপমালা আৰু কুশাঘাসো ৰাখিছিল। সন্ধ্যা-সময়ত অগ্নি, সূৰ্য, গুৰু, ব্ৰাহ্মণ আৰু হৃদয়স্থ পৰমাত্মা—এই পাঁচ ৰূপত হৰিক নিত্য আৰাধনা কৰিছিল। পুৱা-গধূলি ভিক্ষা আনি মৌনে গুৰুক অৰ্পণ কৰিছিল; গুৰুৰ অনুমতি থাকিলে দিনে এবাৰ আহাৰ, নতুবা উপবাস। এইদৰে অগণিত কোটি বছৰ হৃষীকেশ ভগৱানক আৰাধনা কৰি তেওঁ অজেয় মৃত্যুক জয় কৰিলে।
Verse 8
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
পিতাৰ বিধিপূৰ্বক দ্বিজাতি-সংস্কাৰে শুদ্ধ হৈ মাৰ্কণ্ডেয় বেদীয় ছন্দ অধ্যয়ন কৰিলে আৰু ধৰ্মানুসাৰে নিয়ম-ব্ৰত পালন কৰিলে; তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত নিৰত হৈ তেওঁ জীৱনভৰ নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচাৰী ৰ’ল। তেওঁ আছিল শান্ত, জটাধাৰী আৰু বাকলবস্ত্ৰধাৰী; কমণ্ডলু, দণ্ড, যজ্ঞোপবীত, মেখলা ধাৰণ কৰিছিল আৰু কৃষ্ণাজিন, জপমালা, কুশাঘাসো ৰাখিছিল। সন্ধ্যা-সময়ত অগ্নি, সূৰ্য, গুৰু, ব্ৰাহ্মণ আৰু হৃদয়স্থ পৰমাত্মা—এই ৰূপত হৰিক নিত্য আৰাধনা কৰিছিল। পুৱা-গধূলি ভিক্ষা আনি মৌনে গুৰুক অৰ্পণ কৰিছিল; গুৰুৰ অনুমতি থাকিলে দিনে এবাৰ আহাৰ, নতুবা উপবাস। এইদৰে অগণিত কোটি বছৰ হৃষীকেশ ভগৱানক আৰাধনা কৰি তেওঁ অজেয় মৃত্যুক জয় কৰিলে।
Verse 9
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
পিতৃকৃত দ্বিজাতি-সংস্কাৰে শুদ্ধ হৈ মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে বেদ-ছন্দ অধ্যয়ন কৰিলে আৰু ধৰ্মমতে নিয়ম কঠোৰভাৱে পালন কৰিলে। তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্যত তেওঁ স্থিৰ আছিল। জটা ধৰি, বাকলবস্ত্ৰ পিন্ধি, কমণ্ডলু, দণ্ড, যজ্ঞোপবীত, মেখলা, কৃষ্ণাজিন, জপমালা আৰু কুশ বহন কৰি তেওঁ সন্ধ্যা-প্ৰাতে অগ্নি, সূৰ্য, গুৰু, ব্ৰাহ্মণ আৰু অন্তঃস্থ পৰমাত্মা ৰূপে শ্ৰীহৰিৰ নিত্য পূজা কৰিছিল।
Verse 10
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
সন্ধ্যা আৰু প্ৰাতে তেওঁ বাক্-সংযমেৰে ভিক্ষা আনি গুৰুক অৰ্পণ কৰিছিল। গুৰুৰ অনুমতি পালে তবেই দিনে এবাৰ নীৰৱে আহাৰ কৰিছিল; নহ’লে উপবাসেই থাকিছিল।
Verse 11
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
এইদৰে তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত নিবিষ্ট হৈ মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে অগণিত কোটি বছৰ ইন্দ্ৰিয়নাথ ভগৱান হৃষীকেশক আৰাধনা কৰিলে আৰু এইদৰে অজেয় মৃত্যুকো জয় কৰিলে।
Verse 12
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥
ব্ৰহ্মা, ভৃগু মুনি, ভগৱান শিৱ, প্ৰজাপতি দক্ষ, ব্ৰহ্মাৰ মহান পুত্ৰসকল আৰু মানুহ, দেৱতা, পিতৃলোকৰ পিতৃসকল আৰু ভূত-প্ৰেতাদি—সকলোৱে মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ এই কৃতিত্বত অত্যন্ত বিস্মিত হৈছিল।
Verse 13
इत्थं बृहद्व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥
এইদৰে বৃহদ্ব্ৰতধাৰী যোগী মাৰ্কণ্ডেয় তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু সংযমেৰে কঠোৰ ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিলে। অন্তৰৰ সকলো ক্লেশ ধ্বংস হোৱাত তেওঁ মনক অন্তর্মুখী কৰি ইন্দ্ৰিয়াতীত অধোক্ষজ ভগৱানক ধ্যান কৰিলে।
Verse 14
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥
এইদৰে মহাযোগে যোগীয়ে চিত্ত একাগ্ৰ কৰিলে; তেতিয়াই ছয় মন্বন্তৰৰ সমান মহাকাল অতিবাহিত হ’ল।
Verse 15
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! এই সপ্তম মন্বন্তৰ—বৰ্তমান কালত—পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ তপস্যা জানি ভয় পায়, আৰু তাক বিঘ্নিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 16
गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥
মুনিৰ সাধনা নষ্ট কৰিবলৈ ইন্দ্ৰে কামদেৱ, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, বসন্ত আৰু মলয় পৰ্বতৰ চন্দন-সুগন্ধি বতাহ, লগতে লোভ আৰু মদকো পঠিয়ালে।
Verse 17
ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥
হে মহাশক্তিশালী শৌনক! তেওঁলোকে হিমালয়ৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত থকা সেই আশ্ৰমলৈ গ’ল, য’ত পুষ্পভদ্ৰা নদী বয় আৰু ‘চিত্ৰা’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ শিলাশৃংগ আছে।
Verse 18
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
সেই আশ্ৰমস্থান অতি পবিত্ৰ—পুণ্য বৃক্ষ-লতাৰে সুশোভিত, সাধু দ্বিজকুলে পৰিপূৰ্ণ, আৰু নিৰ্মল পবিত্ৰ জলাশয়ে সমৃদ্ধ। তাত মত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জন, উন্মত্ত কোকিলৰ কূজন, আনন্দিত ময়ূৰৰ নৃত্য-আড়ম্বৰ আৰু পক্ষীকুলৰ কলৰৱ ধ্বনিত হৈছিল। ইন্দ্ৰে পঠোৱা বসন্তবায়ু ভিতৰলৈ সোমাই, হিম-ঝৰ্ণাৰ শীতল ছিটা কঢ়িয়াই আনিলে; বনফুলৰ সুবাসে আলিঙ্গিত সেই বতাহে কামদেৱৰ কামভাব জাগাবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ সেই পবিত্ৰ আশ্ৰম পুণ্য গছ-লতাৰে শোভিত আছিল। তাত বহু সাধু ব্ৰাহ্মণ বাস কৰি নিৰ্মল, পবিত্ৰ জলাশয়ৰ আনন্দ ল’লে। মত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জন আৰু উল্লাসিত কোকিলৰ কূজন আশ্ৰমক মুখৰ কৰিছিল; আনন্দিত ময়ূৰ নাচিছিল আৰু উন্মত্ত পক্ষীকুলে ভিৰ কৰিছিল। ইন্দ্ৰে পঠোৱা বসন্ত-বায়ু নিকটৱৰ্তী জলপ্ৰপাতৰ শীতল ছিটা লৈ ভিতৰলৈ সোমাল; বনফুলৰ সুগন্ধে আলিঙ্গিত সেই বায়ুৱে কামদেৱৰ উন্মাদনা জগাবলৈ ধৰিলে।
Verse 20
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
ইন্দ্ৰে পঠোৱা বসন্ত-বায়ু সেই আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰি ওচৰৰ জলপ্ৰপাতৰ শীতল ছিটা লৈ আহিল। বনফুলৰ সুগন্ধে আলিঙ্গিত সেই বায়ুৱে ব’বলৈ ধৰিলে আৰু হৃদয়ত কামদেৱ-ভাব জগালে।
Verse 21
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥
তাত বসন্তৰ আবিৰ্ভাৱ হ’ল। উদীয়মান চন্দ্ৰৰ পোহৰে দীপ্ত সন্ধ্যাকাশ বসন্তৰ মুখ যেন লাগিল, আৰু কোমল কুঁহিপাত আৰু নতুন ফুলে গছ-লতাৰ জাল ঢাকি পেলালে।
Verse 22
अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अदृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত স্বৰ্গীয় নাৰী-দলৰ অধিপতি কামদেৱ ধনু-বাণ ধৰি তাত আহিল। তেওঁৰ পিছে গন্ধৰ্বৰ দল গীত গাই আৰু বাদ্য বজাই অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 23
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥
শক্ৰৰ সেৱকসকলে দেখিলে—ঋষিয়ে যজ্ঞাগ্নিত নিয়ত আহুতি দি ধ্যানাসীন। সমাধিত তেওঁৰ চকু বন্ধ; তেওঁ যেন দেহধাৰী অগ্নিৰ দৰে দুৰাধর্ষ আৰু অজেয়।
Verse 24
ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥
ঋষিৰ সন্মুখত নাৰীসকলে নৃত্য কৰিলে, গায়কে গীত গালে; মৃদংগ, বীণা আৰু পণৱ আদি বাদ্যৰ মনোহৰ ধ্বনি উঠিল।
Verse 25
सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥
তেতিয়া কামদেৱে নিজৰ ধনুত পঞ্চমুখ বাণ সংযোজিত কৰিলে; বসন্ত, মধু আদি আৰু ইন্দ্ৰৰ ভৃত্যসকলে ঋষিৰ মন কঁপাবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 26
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
অপ্সৰা পুঞ্জিকস্থলীয়ে বহু বল লৈ খেলি থকা যেন ভান কৰিলে। স্তনৰ ভাৰতে তাইৰ কঁকাল অস্থিৰ দেখাল আৰু চুলিৰ ফুলমালা এলোমেলো হৈ পৰিল। বলৰ পিছে পিছে দৌৰি, ইফালে-সিফালে চাই থাকোঁতে, তাইৰ সূক্ষ্ম বস্ত্ৰৰ মেখলা ঢিলা হ’ল; তেতিয়াই বতাহে তাইৰ বসন উৰুৱাই নিলে।
Verse 27
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
অপ্সৰা পুঞ্জিকস্থলীয়ে বহু বল লৈ খেলি থকা যেন ভান কৰিলে। স্তনৰ ভাৰতে তাইৰ কঁকাল অস্থিৰ দেখাল আৰু চুলিৰ ফুলমালা এলোমেলো হৈ পৰিল। বলৰ পিছে পিছে দৌৰি, ইফালে-সিফালে চাই থাকোঁতে, তাইৰ সূক্ষ্ম বস্ত্ৰৰ মেখলা ঢিলা হ’ল; তেতিয়াই বতাহে তাইৰ বসন উৰুৱাই নিলে।
Verse 28
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥
কামদেৱে ঋষিক জয় কৰিছে বুলি ভাবি তেতিয়া বাণ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু তাত সকলো চেষ্টা বিফল হ’ল—যেনে ঈশ্বৰবিমুখ নাস্তিকৰ উদ্যোগ ব্যৰ্থ হয়।
Verse 29
त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥
হে শৌনক! কামদেৱ আৰু তাৰ অনুচৰসকলে মুনিক ক্ষতি কৰিবলৈ গৈ মুনিৰ তেজত দগ্ধ হোৱাৰ দৰে অনুভৱ কৰিলে; সেয়ে তেওঁলোকে থমকি গ’ল—শুই থকা সাপ জগাই তুলিলে শিশুৰা সৰি যোৱাৰ দৰে।
Verse 30
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ইন্দ্ৰৰ অনুচৰসকলে ধৃষ্টভাবে মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয়ক আক্রমণ কৰিলেও তেওঁ অহংকাৰৰ ভাবত নপৰিল; মহাত্মাসকলৰ বাবে এনে সহনশীলতা আশ্চৰ্য নহয়।
Verse 31
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥
কামদেৱক তাৰ গণসহ নিস্তেজ দেখি আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষি মাৰ্কণ্ডেয়ৰ মহিমা শুনি, পৰাক্ৰমী ৰজা ইন্দ্ৰ পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 32
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥
তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু সংযমৰ দ্বাৰা আত্মসাক্ষাৎকাৰত যাৰ চিত্ত সম্পূৰ্ণ স্থিৰ আছিল, সেই সাধু মাৰ্কণ্ডেয়ক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ শ্ৰীহৰি নৰ-নাৰায়ণ ৰূপে স্বয়ং আবিৰ্ভূত হ’ল।
Verse 33
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
তেওঁ দুজন—এজন শ্বেতবৰ্ণ, আনজন কৃষ্ণবৰ্ণ—নৱকমলদল সদৃশ নয়নযুক্ত চতুৰ্ভুজ। তেওঁলোকে মৃগচর্ম আৰু বল্কল পৰিধান কৰি ত্ৰিবৃত উপবীত ধাৰণ কৰিছিল; পবিত্ৰ হাতে কমণ্ডলু, সোজা দণ্ড আৰু বৈণৱ (বাঁহ) আছিল।
Verse 34
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
তেওঁলোকৰ এজন শ্বেতবৰ্ণ, আনজন শ্যামবৰ্ণ; দুয়ো চতুৰ্ভুজ, নবফুলা পদ্মদলসদৃশ নয়ন, ৰৌৰৱ-মৃগচর্ম আৰু বল্কলবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, ত্ৰিবৃত্ উপবীত ধাৰণ কৰিছিল। অতি পবিত্ৰ কৰযুগলে কমণ্ডলু, সোজা দণ্ড, বৈণৱ, পদ্মাক্ষমালা, জন্তুমাৰ্জন আৰু দর্ভগুচ্ছৰূপে বেদৰ প্ৰতীক বহন কৰিছিল; বিদ্যুৎসম পীত দীপ্তিত উজ্জ্বল, তপস্যাৰ সাকাৰ ৰূপ, দীঘল দেহযষ্টিৰে দেবর্ষিসকলৰ দ্বাৰা আৰাধিত আছিল।
Verse 35
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥
সেই দুজন ঋষি—নৰ আৰু নাৰায়ণ—ভগৱানৰ সাক্ষাত্ স্বৰূপ আছিল। তেওঁলোকক দেখি মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি তৎক্ষণাৎ উঠি, গভীৰ আদৰে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 36
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥
তেওঁলোকৰ দৰ্শনৰ আনন্দে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ দেহ-মন-ইন্দ্ৰিয় সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হ’ল। ৰোমাঞ্চ উঠিল, চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল; ভাৱাবিষ্ট হৈ তেওঁলোকক স্থিৰ দৃষ্টিৰে চাব নোৱাৰিলে।
Verse 37
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ উঠি, হাত জোৰ কৰি, বিনয়ে মূৰ নত কৰি, এনে উৎকণ্ঠাৰে থিয় হ’ল যেন দুয়ো প্ৰভুক আলিঙ্গন কৰিছে। আনন্দাৱেশত কণ্ঠ গদ্গদ হৈ, তেওঁ বাৰে বাৰে ক’লে—“নমো নমঃ।”
Verse 38
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥
তেওঁ তেওঁলোকক আসন দিলে আৰু তেওঁলোকৰ চৰণ ধুৱালে। তাৰ পিছত অৰ্ঘ্য, চন্দনলেপ, সুগন্ধি তেল, ধূপ আৰু পুষ্পমালাৰে তেওঁলোকক পূজা কৰিলে।
Verse 39
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥
সেই দুজন পৰম পূজনীয় মুনি সুখাসনত উপবিষ্ট আছিল আৰু কৃপা দান কৰিবলৈ প্ৰস্তুত আছিল। তেতিয়া মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে পুনৰ তেওঁলোকৰ পদপদ্মত প্ৰণাম কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 40
श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে বিভো! মই তোমাক কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিম? তোমাৰ প্ৰেৰণাত প্ৰাণবায়ু স্পন্দিত হয়, আৰু তাৰ অনুসৰণে বাক্, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়। এই সত্য সাধাৰণ জীৱৰ বাবেই নহয়, ব্ৰহ্মা আৰু শিৱৰ বাবেও; তেন্তে মোৰ ক্ষেত্ৰত ত’ নিশ্চিত। তথাপি তুমি ভজনকাৰীৰ হৃদয়বন্ধু, অন্তৰঙ্গ বন্ধু হৈ পৰ।
Verse 41
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥
হে ভগৱান! তোমাৰ এই দুটা মূৰ্তি ত্ৰিলোকৰ কল্যাণ, তাপ-নিবৃত্তি আৰু মৃত্যুজয়ৰ বাবে প্ৰকাশ পাইছে। প্ৰভু, তুমি এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰি তাক ৰক্ষা কৰিবলৈ নানা দিব্য ৰূপ ধাৰণ কৰা, আৰু পিছত মাকড়সাই নিজৰ জাল বুনি পুনৰ গুটাই লোৱাৰ দৰে সকলোকে গ্ৰাস কৰা।
Verse 42
तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥ ४२ ॥
তুমি স্থিৰ-চৰ সকলো জীৱৰ ৰক্ষক আৰু পৰম নিয়ন্তা। যিয়ে তোমাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লয়, তাক কৰ্ম, গুণ আৰু কালৰ ৰজঃমলিনতা স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে। বেদৰ হৃদয়াৰ্থ আত্মসাৎ কৰা মুনিসকলে তোমাৰ সান্নিধ্য লাভৰ বাবে তোমাক স্তৱ কৰে, সুযোগ পালে পালে প্ৰণাম কৰে, সদায় পূজা কৰে আৰু ধ্যান কৰে।
Verse 43
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥
হে ঈশ! তুমি অপৱৰ্গ—মুক্তি—ৰ সাক্ষাৎ মূৰ্তি। ভয়ৰে ঘেৰ খোৱা জনৰ বাবে তোমাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয়ৰ বাহিৰে মই আন কোনো কল্যাণ-পথ নাজানো। দ্বিপৰাৰ্ধকাললৈ যাৰ আসন স্থায়ী সেই ব্ৰহ্মাও কালক ভয় কৰে; তেন্তে তেওঁৰ সৃষ্ট ভৌতিক জীৱসকলৰ কথা কি ক’ব!
Verse 44
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥
সেয়ে, হে পৰমাত্মা-গুৰু, দেহ আদি আত্মাক ঢাকি থোৱা আৱৰণ ত্যাগ কৰি মই তোমাৰ পদপদ্মমূল ভজন কৰোঁ। দেহাদিসকল নিৰৰ্থক, অসাৰ আৰু ক্ষণস্থায়ী—কেৱল কল্পিত ভেদমাত্ৰ। তোমাক, সৰ্বসত্যজ্ঞ পৰমেশ্বৰক, লাভ কৰিলে সকলো ইচ্ছিত ফল লাভ হয়।
Verse 45
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥
হে ঈশ্বৰ, হে বদ্ধজীৱৰ পৰম বন্ধু, জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ বাবে তুমি তোমাৰ মায়াশক্তিৰ গুণ—সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—ধাৰণ কৰা। তথাপি জীৱৰ মুক্তি আৰু প্ৰশান্তিৰ বাবে তুমি বিশেষকৈ সত্ত্বগুণ ব্যৱহাৰ কৰা; আন দুটা গুণে মানুহক দুখ, মোহ আৰু ভয়হে দিয়ে।
Verse 46
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥
হে ভগৱান, সেয়ে তোমাৰ ভক্তসকলে তোমাৰ প্ৰিয় শুদ্ধ-সত্ত্বময় শ্বেত তনুৰ ভজন কৰে। কিয়নো সাত্বতসকলে সত্ত্বকেই পুৰুষৰূপ—তোমাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশ—বুলি মানে; ইয়াৰ দ্বাৰাই নিৰ্ভয়তা, আত্মসুখ আৰু ভগৱদ্ধামৰ ৰাজ্য লাভ হয়, অন্যথা নহয়।
Verse 47
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥
সেই পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানক নমস্কাৰ—যি সৰ্বব্যাপী, বিশ্বৰূপ, বিশ্বগুৰু আৰু পৰদেৱতা। ঋষিৰূপ নাৰায়ণক আৰু নৰোত্তম নৰক—হংসস্বভাৱ, বাক্-সংযমী আৰু বেদ-নিগমৰ প্ৰচাৰক—মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 48
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥
মিছা ইন্দ্ৰিয়পথে যাৰ বুদ্ধি ভ্ৰমিত, সেই ভৌতিকবাদীয়ে তোমাক নাজানে, যদিও তুমি তাৰ নিজৰ ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, হৃদয় আৰু দৃষ্টিবিষয়সমূহত সদায় উপস্থিত। তথাপি তোমাৰ মায়াই বুদ্ধি আৱৃত কৰিলেও, যিয়ে তোমাৰ পৰা—সকল গুৰুৰ আদিগুৰু—বৈদিক জ্ঞান লাভ কৰে, সিয়ে তোমাক প্ৰত্যক্ষভাৱে উপলব্ধি কৰে।
Verse 49
यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ দৰ্শন নিগমতেহে আত্ম-ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে; য’ত ব্ৰহ্মা আদি মহাকবিও তৰ্ক-প্ৰচেষ্টাত মোহিত হয়। প্ৰত্যেক মতবাদীয়ে নিজৰ কল্পিত সিদ্ধান্ত অনুসাৰে আপোনাক বুজে; দেহাভিমানত ঢকা গূঢ় জ্ঞানসম্পন্ন সেই মহাপুৰুষক মই বন্দনা কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic narrative logic, Indra often represents the anxious guardianship of heavenly status: when a sage’s tapas generates extraordinary tejas (spiritual potency), Indra fears displacement and sends temptations to break the vow (especially brahmacarya). The Bhagavata uses this as a teaching device: genuine yoga and bhakti are proven not by claims but by steadiness amid sensory provocation, showing that divine realization is superior to celestial enjoyments and political rank in Svarga.
He defeats it through long-established inner discipline: strict brahmacarya, regulated worship, Vedic study, and inward meditation on the Supreme Person beyond the senses. The text depicts the seducers as being ‘burned’ by his potency—meaning his mind does not grant them entry; his accumulated tapas and single-pointed devotion neutralize agitation at its source (citta-vṛtti), so the external stimulus cannot mature into desire.
Nara and Nārāyaṇa are direct personal forms of the Supreme Lord appearing as twin sages, embodying austerity, Vedic authority, and compassion. They appear to bestow mercy on Mārkaṇḍeya, confirming that the goal of tapas and yoga is not mere power or longevity but direct relationship with Bhagavān. Their manifestation also anchors the chapter’s theology: the Lord is knowable and approachable, yet remains beyond material senses and speculative methods.