Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
পৃথুৰ কাহিনী শেষৰ ফালে আহোঁতে, ৰজাই বাৰ্ধক্য দেখি ৰাজ্যভাৰ পুত্ৰসকলক সঁপে আৰু সঞ্চিত ঐশ্বৰ্য ধৰ্মমতে সকলো জীৱৰ মাজত বিতৰণ কৰি সুশৃঙ্খল পোষণ-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে। উত্তৰাধিকাৰীসকলক তেওঁ পৃথিৱীদেৱী (কন্যাৰূপে)ৰ আশ্ৰয়ত সঁপি, শোকাকুল প্ৰজাক এৰি ৰাণী অৰ্চিৰ সৈতে অৰণ্যলৈ গৈ কঠোৰ বানপ্ৰস্থ-ধৰ্ম পালন কৰে। তেওঁৰ তপস্যা অল্পাহাৰৰ পৰা প্ৰাণনিয়ন্ত্ৰণলৈ বৃদ্ধি পায়; কিন্তু সেয়া সিদ্ধি দেখুৱাবলৈ নহয়—কেৱল শ্ৰীকৃষ্ণক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ। ফলত অচল ভক্তি, পৰমাত্ম-সাক্ষাৎকাৰ লাভ হয় আৰু যোগ-জ্ঞানৰ গৌণ লক্ষ্য ত্যাগ কৰে। অন্তিম সময়ত তেওঁ মন কৃষ্ণৰ পদপদ্মত স্থিৰ কৰি যোগমাৰ্গে দেহত্যাগ কৰে, তত্ত্বসমূহৰ লয় আৰু উপাধি-ত্যাগ দেখুৱায়—ভক্তিনিষ্ঠ ‘প্ৰত্যাৱর্তন’ৰ ৰূপ। অৰ্চি পতিব্ৰতা-ধৰ্মে অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি চিতাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে; দেবাঙ্গনাসকলে তেওঁক প্ৰশংসা কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত মৈত্ৰেয়ৰ ফলশ্ৰুতি—পৃথুৰ চৰিত্ৰ শ্ৰৱণ, কীৰ্তন আৰু উপদেশে আধ্যাত্মিক উন্নতি আৰু ভক্তি দৃঢ় কৰে, আৰু পৰৱৰ্তী বংশ-উপদেশ কাহিনিলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—জীৱনৰ অন্তিম পৰ্যায়ত, বৈন্য পৃথুৱে নিজকে বৃদ্ধ হ’বলৈ দেখিলে। চলমান-অচল জগতক জীৱিকা দান কৰা আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ সৎজনৰ হিতচিন্তক সেই মহাত্মা প্ৰজাপতিয়ে ভগৱানৰ আদেশ সম্পূৰ্ণ সমন্বয়ে সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত তেওঁ নিজে সঞ্চিত সকলো ঐশ্বৰ্য ধৰ্মানুসাৰে সকলো জীৱৰ মাজত বণ্টন কৰি, পৃথিৱীক কন্যাসদৃশ জ্ঞান কৰি পুত্ৰসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে। ৰজাৰ বিরহত প্ৰজাসকল যেন কঁদিছিল; তেওঁলোকক এৰি তেওঁ পত্নীৰ সৈতে একাকী তপোবনলৈ গ’ল।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—জীৱনৰ অন্তিম পৰ্যায়ত যেতিয়া বৈন্য মহাৰাজ পৃথুৱে নিজকে বৃদ্ধ হ’বলৈ দেখিলে, তেতিয়া জগতৰ ৰজা সেই মহাত্মাই স্থাৱৰ‑জংগম সকলো জীৱৰ মাজত নিজৰ সঞ্চিত ঐশ্বৰ্য ধৰ্মানুসাৰে বণ্টন কৰিলে আৰু সকলোৰে জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। ভগৱানৰ আজ্ঞা সম্পূৰ্ণ সমন্বয়ে পালন কৰি, পৃথিৱীক কন্যাসদৃশ মানি তাক পুত্ৰসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পিছত বিৰহত কন্দা প্ৰজাক এৰি, পত্নীসহ একাকী তপোবনলৈ গ’ল।
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—জীৱনৰ অন্তিম পৰ্যায়ত যেতিয়া বৈন্য মহাৰাজ পৃথুৱে নিজকে বৃদ্ধ হ’বলৈ দেখিলে, তেতিয়া জগতৰ ৰজা সেই মহাত্মাই স্থাৱৰ‑জংগম সকলো জীৱৰ মাজত নিজৰ সঞ্চিত ঐশ্বৰ্য ধৰ্মানুসাৰে বণ্টন কৰিলে আৰু সকলোৰে জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। ভগৱানৰ আজ্ঞা সম্পূৰ্ণ সমন্বয়ে পালন কৰি, পৃথিৱীক কন্যাসদৃশ মানি তাক পুত্ৰসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পিছত বিৰহত কন্দা প্ৰজাক এৰি, পত্নীসহ একাকী তপোবনলৈ গ’ল।
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
সেই ঠাইতো বৈখানস পৰম্পৰাত স্বীকৃত বানপ্ৰস্থ-ধৰ্মৰ নিয়মসমূহ মহাৰাজ পৃথুৱে অচলভাৱে পালন কৰিলে। আগতে ৰাজ্যশাসন আৰু বিজয়ত যিদৰে গম্ভীৰ আছিল, তেনেদৰে অৰণ্যত উগ্ৰ তপস্যাতো সম্পূৰ্ণ নিষ্ঠাৰে নিমগ্ন ৰ’ল।
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
তপোবনত মহাৰাজ পৃথুৱে কেতিয়াবা কন্দ‑মূল খাইছিল, কেতিয়াবা ফল আৰু শুকান পাত। কিছুমান পক্ষ তেওঁ কেৱল পানী পান কৰি থাকিল, আৰু শেষত কেৱল বায়ুৰ ওপৰতেই জীৱন ধাৰণ কৰিলে।
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
অৰণ্যজীৱনৰ নীতি আৰু মহর্ষিসকলৰ পদাঙ্ক অনুসৰি বীৰ পৃথুৱে গ্ৰীষ্মত পঞ্চতপা অনুশীলন কৰিলে, বৰ্ষাত মুষলধাৰ বৰষুণ সহ্য কৰিলে, আৰু শীতত গলালৈকে পানীত থিয় হৈ থাকিল। শোৱাৰ বাবে তেওঁ কেৱল মাটিত, স্থণ্ডিলত শুই থাকিছিল।
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
মহাৰাজ পৃথুৱে বাক্ আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযম, ঊৰ্ধ্বৰেতা অৱস্থা ৰক্ষা আৰু প্ৰাণবায়ু জয় কৰিবলৈ উত্তম কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। এই সকলো তেওঁ কেৱল শ্ৰীকৃষ্ণৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে কৰিলে; আন কোনো উদ্দেশ্য নাছিল।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
এইদৰে ক্ৰমে সিদ্ধ হোৱা তপস্যাৰ ফলত মহাৰাজ পৃথুৰ কৰ্মফল-আসক্তিৰ মল আৰু বাসনা ধ্বংস হ’ল। তেওঁ প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা মন-ইন্দ্ৰিয়ৰ ষড়্বৰ্গ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বন্ধন ছিন্ন কৰিলে; ফলকামনাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হ’ল।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ভগৱান সনৎকুমাৰে যি পৰম আধ্যাত্মিক যোগৰ উপদেশ দিছিল, মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পৃথুৱে সেই পথেই অনুসৰণ কৰিলে; অৰ্থাৎ তেওঁ পৰম পুৰুষ শ্ৰীকৃষ্ণক ভজনা-আৰাধনা কৰিলে।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
ভগৱদ্ধৰ্ম পালন কৰা সেই সাধু মহাৰাজ পৃথুৱে শ্ৰদ্ধাৰে সদায় চেষ্টা কৰিলে। ফলত ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয় ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণত তেওঁৰ অনন্য ভক্তি উদ্ভৱ হৈ অচল আৰু স্থিৰ হ’ল।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ভগৱানৰ সেৱা-পৰিকৰ্মাৰ দ্বাৰা শুদ্ধ সত্ত্বময় মন লাভ কৰি মহাৰাজ পৃথু নিৰন্তৰ স্মৰণত পূৰ্ণ হ’ল। তাৰ ফলত জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য উদিত হ’ল; সেই তীক্ষ্ণ জ্ঞানে তেওঁ সন্দেহৰ আসন ছিন্ন কৰি মিথ্যা অহংকাৰ আৰু দেহাত্মবুদ্ধিৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
যেতিয়া দেহাভিমান সম্পূৰ্ণৰূপে ছিন্ন হ’ল, তেতিয়া মহাৰাজ পৃথুৱে সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত পৰমাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণক সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰিলে। অন্তৰৰ পৰা উপদেশ লাভ কৰি তেওঁ যোগ আৰু জ্ঞানৰ অন্য সাধনা ত্যাগ কৰিলে; সেইবোৰৰ সিদ্ধিতো আসক্তি নাথাকিল। কিয়নো তেওঁ দৃঢ়ভাৱে জানিলে—কৃষ্ণভক্তিয়েই জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য; আৰু যেতিয়ালৈকে যোগী-জ্ঞানী কৃষ্ণকথাত ৰতি নাপায়, তেতিয়ালৈকে তেওঁলোকৰ মায়াভ্ৰম দূৰ নহয়।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
এইদৰে বীৰশ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পৃথুৱে আত্মাক আত্মাত সংযুক্ত কৰি মনক শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্মত দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰিলে। তাৰপাছত ব্ৰহ্মভূত অৱস্থাত স্থিত হৈ, সময় আহিলে তেওঁ নিজৰ জড় দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
এটা বিশেষ যোগাসনত বহি মহাৰাজ পৃথুৱে গোৰালিৰে পায়ুদ্বাৰ ৰুদ্ধ কৰিলে, সোঁ-বাওঁ পিণ্ডলি চেপি ধৰি ধীৰে ধীৰে প্ৰাণবায়ুক ওপৰলৈ তুলিলে। তাক নাভিচক্ৰত স্থাপন কৰি হৃদয় আৰু কণ্ঠ পাৰ কৰাই শেষত দুটা ভ্ৰূৰ মাজৰ কেন্দ্ৰস্থানলৈ ওপৰলৈ ঠেলি দিলে।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
এইদৰে মহাৰাজ পৃথুৱে প্ৰাণবায়ুক ক্ৰমে মূৰ্ধ্নিৰ ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰলৈ তুলিলে আৰু জড় ইচ্ছাৰ পৰা নিৰাসক্ত হ’ল। তাৰপাছত তেওঁ প্ৰাণবায়ুক সমষ্টি-বায়ুত, দেহক সমষ্টি-পৃথিৱীত, আৰু দেহস্থিত তেজতত্ত্বক সমষ্টি-অগ্নিত ক্ৰমে লীন কৰিলে।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
এইদৰে দেহৰ বিভিন্ন অংশৰ স্থানভেদ অনুসৰি মহাৰাজ পৃথুৱে ইন্দ্ৰিয়ৰ ৰন্ধ্ৰসমূহ আকাশত, ৰক্ত আদি দেহদ্ৰৱসমূহ জলত যথাস্থান লীন কৰিলে। তাৰপাছত পৃথিৱীক জলত, জলক অগ্নিত, অগ্নিক বায়ুত, আৰু বায়ুক আকাশত ক্ৰমে লীন কৰিলে।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
তেওঁ মনক ইন্দ্ৰিয়সমূহত, ইন্দ্ৰিয়ক তন্মাত্ৰা-বিষয়ত যথাস্থানে সংযুক্ত কৰিলে; আৰু ভূতাদি অহংকাৰক উত্তোলন কৰি মহত্তত্ত্ব, মহদাত্মাত লীন কৰিলে।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
পৃথু মহাৰাজে জীৱত থকা সৰ্বগুণ-বিন্যাস আৰু মায়াময় উপাধিসমূহ মায়াশক্তিৰ পৰম নিয়ন্তাক অৰ্পণ কৰিলে। জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু ভক্তিবলৰ আত্মবীৰ্যৰে স্বৰূপস্থ হৈ তেওঁ ইন্দ্ৰিয়াধিপ ‘প্ৰভু’ ৰূপে দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
অৰ্চি নামৰ মহাৰাণী, পৃথু মহাৰাজৰ পত্নী, স্বামীৰ অনুসৰণে বনলৈ গ’ল। তেওঁ অতি সুকুমাৰী আৰু বনবাসৰ যোগ্য নাছিল, তথাপি স্বেচ্ছায় নিজৰ পদযুগলে ভূমি স্পৰ্শ কৰিলে।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
স্বামীৰ ব্ৰতধৰ্মত অচল আৰু সেৱাত নিবেদিতা ৰাণী অৰ্চিয়ে মহর্ষিসকলৰ দৰে বনজীৱন পালন কৰিলে। মাটিত শুই ফল-ফুল-পাত খাই তেওঁ ক্ষীণ হ’লেও, প্ৰিয় স্বামীৰ সেৱাসুখে কোনো কষ্ট অনুভৱ নকৰিলে।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
ৰাণী অৰ্চিয়ে দেখিলে যে তেওঁৰ স্বামী—যি তেওঁৰ, পৃথিৱীৰ আৰু স্বজনৰ প্ৰতি অতি দয়ালু আছিল—এতিয়া জীৱনৰ কোনো লক্ষণ নেদেখুৱাই। তেতিয়া তেওঁ অলপ সময় বিলাপ কৰি পাহাৰৰ চূড়াত চিতা সাজি স্বামীৰ দেহ তাত স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত ৰাণীয়ে প্ৰয়োজনীয় অন্ত্যেষ্টি-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে, নদীত স্নান কৰি উদাৰকৰ্মা স্বামীৰ উদ্দেশ্যে জলাঞ্জলি অৰ্ঘ্য দিলে। আকাশস্থ দেৱতাসকলক প্ৰণাম কৰি তিনিবাৰ পৰিক্ৰমা কৰি, স্বামীৰ পদপদ্ম ধ্যান কৰি অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
বীৰশ্ৰেষ্ঠ পতি পৃথু মহাৰাজক অনুসৰণ কৰা সেই সাধ্বী অর্চিক দেখি, দেৱতাসকলৰ সহস্ৰ সহস্ৰ পত্নী নিজৰ নিজৰ স্বামীৰ সৈতে অতি সন্তুষ্ট হৈ ৰাণীৰ স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
সেই সময় দেৱতাসকল মন্দৰ পৰ্বতৰ শিখৰত অৱস্থিত আছিল আৰু দেৱতূৰ্যৰ নাদ গুঞ্জি উঠিছিল। তেতিয়া তেওঁলোকৰ পত্নীসকলে চিতাত ফুলৰ বৰষুণ কৰি পৰস্পৰে এইদৰে কথা পাতিবলৈ ধৰিলে।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
দেৱপত্নীসকলে ক’লে—আহা, এই বধূ কিমান ধন্য! যিয়ে পৃথিৱীৰ সকলো ৰজাৰ অধিপতি স্বামীক মন, বাক্য আৰু দেহেৰে সম্পূৰ্ণভাবে সেৱা কৰিলে, যেনেকৈ শ্ৰীদেৱী যজ্ঞেশ বিষ্ণুক সেৱা কৰে।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
দেৱপত্নীসকলে আগবাঢ়ি ক’লে—চাওক, এই সতী অর্চি নিজৰ অচিন্ত্য পুণ্যকৰ্মৰ বলত আমাৰ দৃষ্টিসীমাও অতিক্ৰম কৰি, বৈন্য পতি পৃথুক অনুসৰণ কৰি ঊৰ্ধ্বলোকলৈ গৈ আছে।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
এই মৰ্ত্যলোকে মানুহৰ আয়ু অল্প আৰু চঞ্চল; কিন্তু যিসকল ভগৱদ্ভক্তি-সেৱাত নিয়োজিত, তেওঁলোকে ভগৱৎপদ লাভ কৰে। তেনে ভক্তৰ বাবে একোৱেই দুৰ্লভ নহয়।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
মুক্তিৰ সুযোগস্বৰূপ মানৱদেহ লাভ কৰিও যি মহাকষ্টে ফলাসক্ত কৰ্মত লিপ্ত হৈ বিষয়ত আসক্ত হয়, সি আত্মদ্ৰোহী আৰু প্ৰতাৰিত—নিজকেই ঈৰ্ষা কৰা বুলি গণ্য।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ! দেৱস্ত্ৰীসকলে এইদৰে স্তৱ কৰোঁতে, ৰাণী অর্চি স্বামীৰ লোকলৈ গ’ল; সেই লোক অচ্যুতাশ্ৰয়, আত্মবিদসকলৰ অগ্ৰগণ্য বৈন্য পৃথু মহাৰাজে লাভ কৰিছিল।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে ভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পৃথু মহাৰাজ অতি শক্তিমান আৰু উদাৰ-মহিমাময় আছিল। তেওঁৰ সেই মহান, উদাত্ত চৰিত্ৰ মই যথাশক্তি তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
যি কোনো ব্যক্তি এই অতি মহাপুণ্যদায়ক পৃথু-চৰিত শ্ৰদ্ধা আৰু একাগ্ৰতাৰে পঢ়ে, শুনে বা আনক শুনুৱায়, সি নিশ্চয়েই পৃথু মহাৰাজে লাভ কৰা পদৱী—তেওঁৰ লোক—প্ৰাপ্ত কৰে; অৰ্থাৎ বৈকুণ্ঠধামলৈ উভতি যায়।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
যি পৃথু মহাৰাজৰ গুণ-লক্ষণ শ্ৰৱণ কৰে, সি ব্ৰাহ্মণ হ’লে ব্ৰাহ্মণ্য-তেজে পৰিপূৰ্ণ হয়; ক্ষত্ৰিয় হ’লে জগতৰ অধিপতি ৰজা হয়; বৈশ্য হ’লে বৈশ্যসকলৰ নেতা আৰু বহু পশুধনৰ স্বামী হয়; আৰু শূদ্ৰ হ’লে সৰ্বোত্তম ভক্ত হয়।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
পুৰুষ হওক বা নাৰী—যি কোনো ব্যক্তি গভীৰ শ্ৰদ্ধা আৰু আদৰে পৃথু মহাৰাজৰ এই কাহিনী তিনিবাৰ শ্ৰৱণ কৰে, সি নিঃসন্তান হ’লে বহু সন্তানৰ পিতামাতা হয়, আৰু নিৰ্ধন হ’লে অতি ধনী হয়।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
যাৰ কীৰ্তি স্পষ্ট নহয় সিও সুযশ লাভ কৰে, আৰু অজ্ঞানীও পণ্ডিত হয়। পৃথু মহাৰাজৰ কাহিনী শ্ৰৱণ মানুহৰ বাবে পৰম মঙ্গলকাৰী আৰু সকলো অমঙ্গল নিবারক।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
পৃথু মহাৰাজৰ কাহিনী শ্ৰৱণ ধন্য, যশদায়ক, আয়ুষ্যবর্ধক, স্বৰ্গপ্ৰদ আৰু কলিযুগৰ কলুষ নাশক। ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ—এই চাৰিও পুৰুষাৰ্থৰ সম্যক সিদ্ধি কামনা কৰাসকলে ইয়াক শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰা উচিত; ই চাৰিওৰ পৰম কাৰণ।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
বিজয় আৰু ৰাজশক্তি কামনা কৰা ৰজাই ৰথেৰে যাত্ৰা কৰাৰ আগতে যদি পৃথু মহাৰাজৰ কাহিনী তিনিবাৰ পাঠ/জপ কৰে, তেন্তে অধীন ৰজাসকলে স্বয়ং—যেনে পৃথুক দিছিল—তাৰ আদেশমাত্ৰতে কৰ আৰু উপঢৌকন আগবঢ়ায়।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
যি মুক্ত আৰু অসঙ্গ হৈ ভগৱানত নিৰ্মল ভক্তি ধাৰণ কৰে, তেওঁও বৈন্য (পৃথু)ৰ পুণ্যচৰিত শ্ৰৱণ, পাঠ আৰু আনক শ্ৰৱণ কৰোৱা উচিত।
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
এইটো বৈচিত্রবীৰ্যই বৰ্ণনা কৰা মহান মাহাত্ম্যসূচক কাহিনী। ইয়াত যাৰ বুদ্ধি স্থিৰ হয়, সেই মর্ত্যও পৃথুৰ দৰে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
যি মানুহে প্ৰতিদিন আদৰেৰে পৃথুচৰিত শ্ৰৱণ কৰে, জপে আৰু প্ৰচাৰ কৰে, তেওঁ আসক্তিমুক্ত হৈ ভবসিন্ধু পাৰ কৰোৱা নাও-সদৃশ প্ৰভুৰ পদপদ্মত অচঞ্চল ৰতি লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.