Adhyaya 5
Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)
শুকদেৱে গজেন্দ্ৰ-মোক্ষণৰ পূৰ্বকথাক মন্বন্তৰ-কালক্ৰমৰ সৈতে সংযোগ কৰি পঞ্চম মনু ৰৈৱতৰ বৰ্ণনা কৰে—তাঁৰ পুত্ৰসকল, ইন্দ্ৰ বিভু, দেৱগণ ভূতৰয় আৰু সপ্তৰ্ষিসকল। সেই মন্বন্তৰত ভগৱান শুভ্ৰ আৰু বিকুণ্ঠাৰ পুত্ৰৰূপে বৈকুণ্ঠ অৱতাৰে প্ৰকাশ পাই, লক্ষ্মীদেৱীৰ অনুৰোধত আন এটা বৈকুণ্ঠলোকো প্ৰকট কৰি প্ৰভুৰ অপৰিমেয় গুণমহিমা প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত ষষ্ঠ মনু চাক্ষুষ, তেওঁৰ পুত্ৰসকল, ইন্দ্ৰ মন্ত্রদ্ৰুম, দেৱগণ আপ্য আৰু ঋষিসকল (হবিষ্মান, বীৰক আদি) উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াত ভগৱান অজিত অৱতাৰ; পৰৱৰ্তীতে ক্ষীৰসাগৰ-মন্থন সম্পন্ন কৰাব আৰু কূৰ্মৰূপে মন্দৰ পৰ্বত ধাৰণ কৰিব। পৰীক্ষিতৰ আগ্ৰহী প্ৰশ্নে পৰৱৰ্তী কাহিনীত সেতু গঢ়ে—দুৰ্বাসাৰ শাপত দেৱতাসকল দুর্বল হয়, শ্ৰী আৰু যজ্ঞৰ ক্ষয় হয়; তেওঁলোকে সুমেৰুত ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয় আৰু ব্ৰহ্মাই শ্বেতদ্বীপত বিষ্ণুৰ শৰণাপন্ন হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। অধ্যায়ৰ অন্তত ব্ৰহ্মাৰ বৈদিক স্তৱত ভগৱানক পৰাত্পৰ, সৰ্বব্যাপী পৰমাত্মা, জগতকাৰ্যৰ উৎস আৰু পৰম আশ্ৰয় বুলি বন্দনা কৰি সমুদ্ৰমন্থনৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! হৰিৰ পাপ-নাশক লীলাসমূহৰ ভিতৰত পৰম পুণ্য গজেন্দ্ৰ-মোক্ষণ মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ। প্ৰভুৰ এনে কৰ্মকথা শুনিলে সকলো পাপফল নাশ হয়। এতিয়া ৰৈৱত মন্বন্তৰ শুনা।
Verse 2
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥
তামস মনুৰ সহোদৰ পঞ্চম মনুৰ নাম আছিল ৰৈৱত। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত হাৰ্জুনক আগত ৰাখি অৰ্জুন, বলি, বিন্ধ্য আদি প্ৰধান আছিল।
Verse 3
विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥
হে ৰাজন! ৰৈৱত মন্বন্তৰত ইন্দ্ৰৰ নাম আছিল বিভু। দেৱগণৰ ভিতৰত ভূতৰয় আদি আছিল, আৰু সাত লোকৰ অধিষ্ঠাতা সাত ব্ৰাহ্মণৰ ভিতৰত হিৰণ্যৰোমা, বেদশিৰা আৰু ঊৰ্ধ্ববাহু আদি আছিল।
Verse 4
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥
শুভ্ৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী বিকুণ্ঠাৰ সংযোগৰ পৰা, নিজৰ অংশৰূপ শ্ৰেষ্ঠ দেৱগণসহ স্বয়ং ভগৱান বৈকুণ্ঠ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 5
वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
দেৱী ৰমাৰ প্ৰিয় ইচ্ছা পূৰণ কৰিবলৈ, তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনাত ভগৱান বৈকুণ্ঠে সকলোয়ে নমস্কাৰ কৰা আন এটা বৈকুণ্ঠলোক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥
ভগৱানৰ পৰমোদাৰ গুণ আৰু মহিমা বৰ্ণিত হ’লেও সেয়া সম্পূৰ্ণ বুজা কঠিন; বিষ্ণুৰ বাবে সকলো সম্ভৱ। যিয়ে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অণু গণনা কৰিব পাৰে, সেয়েই প্ৰভুৰ গুণ গণনা কৰিব পাৰে—কিন্তু কোনোয়ে নোৱাৰে।
Verse 7
षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥
চক্ষুৰ পুত্ৰ চাক্ষুষ নামে ষষ্ঠ মনু আছিল। তেওঁৰ বহু পুত্ৰ আছিল; পূৰু, পূৰুষ আৰু সুদ্যুম্ন প্ৰধান আছিল।
Verse 8
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥
চাক্ষুষ মনুৰ শাসনকালত স্বৰ্গৰ ৰজা ইন্দ্ৰৰ নাম আছিল মন্ত্রদ্ৰুম। দেৱগণৰ মাজত আপ্য আদি আছিল, আৰু মহামুনিসকলৰ মাজত হবিশ্মান আৰু বীৰক আদি আছিল, হে ৰাজন।
Verse 9
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥
এই ষষ্ঠ মন্বন্তৰত দেবসম্ভূতিৰ গৰ্ভত বৈরাজৰ দ্বাৰা ভগৱান বিষ্ণু নিজৰ অংশাৱতাৰ ৰূপে ‘অজিত’ নামে প্ৰকট হ’ল; তেওঁ জগতৰ অধিপতি।
Verse 10
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥
যিজনে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰি দেৱতাসকলৰ বাবে অমৃত সিধা কৰিলে; সেই অজিত ভগৱানে কূৰ্মৰূপে জলে ভ্ৰমণ কৰি মন্দৰ পৰ্বতক পিঠিত ধৰি ৰাখিলে।
Verse 11
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! ভগৱানে কেনেকৈ আৰু কিহৰ বাবে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰিলে? জলচৰ কূৰ্মৰূপে থাকি তেওঁ কিয় আৰু কেনেকৈ মন্দৰ পৰ্বত ধৰি ৰাখিলে? দেৱতাসকলে কেনেকৈ অমৃত লাভ কৰিলে, আৰু মন্থনৰ পৰা আন কি কি উৎপন্ন হ’ল? অনুগ্ৰহ কৰি ভগৱানৰ এই পৰম আশ্চৰ্য কৰ্মসমূহ বৰ্ণনা কৰক।
Verse 12
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! ভগৱানে কেনেকৈ আৰু কিহৰ বাবে ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰিলে? জলচৰ কূৰ্মৰূপে থাকি তেওঁ কিয় আৰু কেনেকৈ মন্দৰ পৰ্বত ধৰি ৰাখিলে? দেৱতাসকলে কেনেকৈ অমৃত লাভ কৰিলে, আৰু মন্থনৰ পৰা আন কি কি উৎপন্ন হ’ল? অনুগ্ৰহ কৰি ভগৱানৰ এই পৰম আশ্চৰ্য কৰ্মসমূহ বৰ্ণনা কৰক।
Verse 13
त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
আপুনি সাৎৱতসকলৰ পতি ভগৱানৰ মহিমা ক’লেও, ত্ৰিতাপত দগ্ধ মোৰ চিত্ত এতিয়াও তৃপ্ত নহয়।
Verse 14
श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
শ্ৰীসূত ক’লে—হে নৈমিষাৰণ্যত সমবেত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকল! ৰজাই এইদৰে প্ৰশ্ন কৰোঁতে দ্বৈপায়ন-পুত্ৰ ভগৱান শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ৰজাক অভিনন্দন কৰি, তাৰ পাছত শ্ৰীহৰিৰ মহিমা অধিক বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 15
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—যুদ্ধত অসুৰসকলে তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক ভীষণভাৱে আঘাত কৰোঁতে বহু দেৱ প্ৰাণ হেৰুৱাই পৰি গ’ল; তেওঁলোকে পুনৰ উঠিব নোৱাৰিলে। সেই সময়ত, হে নৃপ! দুর্বাসা মুনিৰ শাপে ইন্দ্ৰসহ তিনিও লোক শ্ৰীহীন হ’ল; সেয়ে যজ্ঞাদি বৈদিক ক্ৰিয়াও চলিল নাছিল।
Verse 16
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—যুদ্ধত অসুৰসকলে তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক ভীষণভাৱে আঘাত কৰোঁতে বহু দেৱ প্ৰাণ হেৰুৱাই পৰি গ’ল; তেওঁলোকে পুনৰ উঠিব নোৱাৰিলে। সেই সময়ত, হে নৃপ! দুর্বাসা মুনিৰ শাপে ইন্দ্ৰসহ তিনিও লোক শ্ৰীহীন হ’ল; সেয়ে যজ্ঞাদি বৈদিক ক্ৰিয়াও চলিল নাছিল।
Verse 17
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এই অৱস্থা দেখি মহেন্দ্ৰ, বৰুণ আদি দেৱগণে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলেও, নিজৰ মন্ত্রণাৰে কোনো নিশ্চিত উপায় নাপালে। তেতিয়া সকলো দেৱতা একেলগে সুমেৰু পৰ্বতৰ শিখৰত থকা ব্ৰহ্মাসভালৈ গ’ল; তাত পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি সকলো ঘটনা নিবেদন কৰিলে।
Verse 18
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এই অৱস্থা দেখি মহেন্দ্ৰ, বৰুণ আদি দেৱগণে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলেও, নিজৰ মন্ত্রণাৰে কোনো নিশ্চিত উপায় নাপালে। তেতিয়া সকলো দেৱতা একেলগে সুমেৰু পৰ্বতৰ শিখৰত থকা ব্ৰহ্মাসভালৈ গ’ল; তাত পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি সকলো ঘটনা নিবেদন কৰিলে।
Verse 19
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
ইন্দ্ৰ, বায়ু আদি দেৱতাসকলক শক্তি-প্ৰভাৱহীন আৰু ত্ৰিলোকক অমঙ্গলময় দেখি, আৰু অসুৰসকলক সমৃদ্ধ দেখি, দেৱগণৰ ওপৰত অৱস্থিত পৰাক্ৰমী ব্ৰহ্মাই মন একাগ্ৰ কৰি পৰম পুৰুষক স্মৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত প্ৰসন্নমুখে দেৱতাসকলক ক’লে।
Verse 20
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
একাগ্ৰ মনৰে পৰম পুৰুষক স্মৰণ কৰোঁতে পৰমেশ্বৰসম ব্ৰহ্মাৰ মুখ উজ্জ্বল হৈ উঠিল। তাৰ পাছত তেওঁ দেৱতাসকলক ক’লে—“মোৰ বাক্য শুনা।”
Verse 21
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মই, ভব (শিৱ), তোমালোক সকলো দেৱতা, অসুৰ, মানুহ, তিৰ্যক্জীৱ, গছ-লতা, ঘর্মজাত, অণ্ডজ আৰু গৰ্ভজাত—আমি সকলোৱে সেই অব্যয় পৰমেশ্বৰৰ অৱতাৰ-অংশ-কলাৰ পৰা প্ৰকাশিত। সেয়ে আহা, আমি সকলোৱে তেওঁৰ শৰণলৈ যাওঁ।
Verse 22
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
পৰমেশ্বৰৰ বাবে ন কোনো বধ্য, ন কোনো ৰক্ষণীয়; ন কোনো উপেক্ষণীয়, ন কোনো আৰাধ্য পক্ষ। তথাপি সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু সংহাৰৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ কালের বিধানে ৰজ, সত্ত্ব আৰু তম—এই গুণসমূহ ধৰি নানাৰূপে প্ৰকাশিত হয়।
Verse 23
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥
এতিয়া দেহধাৰী জীৱসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে সত্ত্বগুণৰ সময়; সত্ত্ব আশ্ৰয় কৰি তেওঁ জগতৰ স্থিতি-পালন কৰে। সেয়ে আহা, আমি জগদ্গুৰু পৰমেশ্বৰৰ শৰণলৈ যাওঁ; সুৰপ্ৰিয় সেই প্ৰভু নিশ্চয় আমাৰ মঙ্গল বিধান কৰিব।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে অৰিন্দম পৰীক্ষিত! দেৱতাসকলক এইদৰে কৈ ব্ৰহ্মাই দেৱসকলৰ সৈতে অজিত ভগৱানৰ সেই পৰম ধামলৈ গ’ল, যি ভৌতিক তমসৰ অতীত।
Verse 25
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥
তাত, যাঁৰ স্বৰূপ কেতিয়াও দেখা নাছিল কিন্তু বেদশ্ৰুতিত যাঁৰ কথা শুনা আছিল, সেই প্ৰভুৰ উদ্দেশে ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি দিৱ্য বৈদিক বাণীৰে স্তৱ গাইলে।
Verse 26
श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
শ্ৰীব্ৰহ্মা ক’লে—হে পৰমেশ্বৰ! তুমি অবিকাৰী, সত্য, অনন্ত আৰু আদ্য। তুমি হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত, নিষ্কল আৰু অচিন্ত্য। মন তোমাক ধৰি নাপায়, বাক্য তোমাক বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে। হে দেবশ্ৰেষ্ঠ, বৰেণ্য! আমি তোমাক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 27
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
যি প্ৰাণ, মন, বুদ্ধি আৰু আত্মাৰ সকলো কাৰ্য প্ৰত্যক্ষ-পৰোক্ষভাৱে জানে; সকলোকে আলোকিত কৰে, নিদ্ৰাহীন আৰু কলুষহীন; য’ত ছায়া-তাপ বা পক্ষপাতৰ গৃধ্ৰপক্ষ নাই—সেই অক্ষয়, আকাশসম ব্যাপক, ত্ৰিযুগ-প্ৰভুৰ শৰণ আমি লওঁ।
Verse 28
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
ভৌতিক কৰ্মচক্ৰত এই দেহ মনোময় ৰথচক্ৰৰ দৰে। দহ ইন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ প্ৰাণ তাৰ পন্ধৰ আৰে; তিন গুণ তাৰ নাভি; অষ্ট প্ৰকৃতি-তত্ত্ব তাৰ নেমি; বাহ্য মায়া বিদ্যুৎৰ দৰে তাক দ্ৰুত ঘূৰায়। যাৰ অক্ষ পৰমাত্মা অজিত ভগৱান—সেই অমৃতস্বৰূপ প্ৰভুৰ শৰণ আমি লওঁ।
Verse 29
य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥
শুদ্ধ-সত্ত্বত অৱস্থিত পৰমেশ্বৰ একবৰ্ণ—প্ৰণৱ (ওঁকাৰ) স্বৰূপ। তেওঁ তমসাময় জগতৰ ওপৰত, অব্যক্ত আৰু অনন্ত; কাল-দেশে দূৰ নহয়, সৰ্বত্ৰ উপস্থিত। গৰুড়বাহনত আৰূঢ় প্ৰভুক ধীৰ যোগীসকলে যোগশক্তিৰে উপাসনা কৰে; তেওঁক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 30
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
যাৰ মায়া কোনোবাই অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে, সেই মায়াই সকলোকে মোহিত কৰি জীৱনৰ লক্ষ্য বুজিবলৈ নেদিয়ে। কিন্তু পৰমেশ্বৰে সেই মায়াক জয় কৰিছে; তেওঁ জিতাত্মা, পৰাধীশ আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি ৰাখি সমভাবে বিচৰণ কৰে। তেওঁক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 31
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥
আমি দেৱতাসকল প্ৰিয় প্ৰভুৰ ইচ্ছাৰে সত্ত্বময় দেহ পাই ভিতৰে-বাহিৰে শুভতাত স্থিত; ঋষিসকলো তেনেকুৱাই। তথাপি পৰমেশ্বৰৰ সূক্ষ্ম গতি আমি নাজানোঁ; তেন্তে ৰজ-তম প্ৰধান অসুৰাদি তুচ্ছ দেহধাৰী কেনেকৈ জানিব? তেওঁক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 32
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥
যাঁৰ পদপদ্মত এই পৃথিৱী আশ্ৰিত আৰু যাঁৰ শক্তিৰে ইয়াত চাৰিধৰণৰ জীৱসৃষ্টি হয়, তেওঁ স্বতন্ত্ৰ মহাপুৰুষ, মহাবিভূতিসম্পন্ন পৰমেশ্বৰ। হে ব্ৰহ্মন, তেওঁ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 33
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥
সমগ্ৰ জগত জলৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, আৰু জলৰ দ্বাৰাই জীৱসকল টিকে থাকে, বাঁচে আৰু বৃদ্ধি পায়। এই জল আচলতে পৰমেশ্বৰৰ উদাৰ বীৰ্য—তাঁৰ ৰেতই। সেয়ে মহাশক্তিসম্পন্ন সেই প্ৰভু আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 34
सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥
সোম অৰ্থাৎ চন্দ্ৰ দেৱতাসকলৰ বাবে অন্ন, বল আৰু আয়ুৰ দাতা। তেওঁ উদ্ভিদজগতৰ অধিপতি আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰজননৰ উৎস। পণ্ডিতসকলে কয়—চন্দ্ৰই ভগৱানৰ মন। সেই মহাবিভূতি পৰমেশ্বৰ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 35
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥
যজ্ঞত আহুতি গ্ৰহণৰ বাবে জন্ম লোৱা জাতবেদা অগ্নি ভগৱানৰ মুখ। সেই অগ্নিয়ে সাগৰৰ গভীৰতাত ধন উৎপন্ন কৰে আৰু উদৰত জীৰ্ণাগ্নি হৈ আহাৰ পচাই দেহধাৰণৰ বাবে ৰসাদি সৃষ্টি কৰে। সেই মহাবিভূতি পৰমেশ্বৰ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 36
यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥
সূৰ্যদেৱ ভগৱানৰ চকু। তেওঁ অর্চিৰাদি-ৱৰ্ত্ম নামে মুক্তিৰ পথ দেখুৱায়; বেদবোধৰ মুখ্য উৎস, ব্ৰহ্মোপাসনাৰ ধাম, মুক্তিৰ দুৱাৰ। তেওঁ অমৃতৰ উৎসো আৰু মৃত্যুৰ কাৰণো। সেই মহাবিভূতি পৰমেশ্বৰ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 37
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥
বায়ুই চল-অচল সকলো জীৱৰ প্ৰাণ, সাহস, বল আৰু ওজ। বায়ুৰ এই প্ৰাণশক্তি ভগৱানৰ আদ্যপ্ৰাণৰ পৰা উদ্ভৱ। আমি সকলোৱে প্ৰাণৰ বাবে বায়ুক অনুসৰণ কৰোঁ, যেন দাসে সম্ৰাটক অনুসৰণ কৰে। সেই মহাবিভূতি পৰমেশ্বৰ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 38
श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥
সেই মহাবিভূতি পৰমেশ্বৰ আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। দিশসমূহ তেওঁৰ কাণৰ পৰা জন্মিল, দেহৰ ৰন্ধ্ৰসমূহ তেওঁৰ হৃদয়ৰ পৰা, আৰু আকাশ তেওঁৰ নাভিৰ পৰা। প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয়, মন, দেহৰ ভিতৰৰ বায়ু আৰু দেহৰ আশ্ৰয়ৰূপ আকাশ—এই সকলোও তেওঁৰ পৰাই উদ্ভৱ।
Verse 39
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥
প্ৰভুৰ বলৰ পৰা মহেন্দ্ৰ জন্মিল, তেওঁৰ প্ৰসাদৰ পৰা দেৱগণ, তেওঁৰ ক্ৰোধৰ পৰা গিৰীশ শিৱ, আৰু তেওঁৰ স্থিৰ বুদ্ধিৰ পৰা বিরিঞ্চি ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পালে। তেওঁৰ দেহৰ ৰন্ধ্ৰৰ পৰা বৈদিক মন্ত্ৰ, আৰু তেওঁৰ উপস্থৰ পৰা ঋষি আৰু প্ৰজাপতি উৎপন্ন হ’ল। সেই পৰম মহাবিভূতি ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 40
श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥
তেওঁৰ বক্ষস্থলৰ পৰা শ্ৰীলক্ষ্মী প্ৰকাশ পালে, তেওঁৰ ছাঁৰ পৰা পিতৃলোকৰ বাসিন্দা, তেওঁৰ স্তনৰ পৰা ধৰ্ম আৰু তেওঁৰ পিঠিৰ পৰা অধৰ্ম উৎপন্ন হ’ল। তেওঁৰ শিৰোভাগৰ পৰা স্বৰ্গলোক, আৰু তেওঁৰ ভোগ-বিহাৰৰ পৰা অপ্সৰাগণ প্ৰকাশ পালে। সেই পৰম মহাবিভূতি ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 41
विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥
সেই পৰম পুৰুষোত্তমৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈদিক জ্ঞান প্ৰকাশ পালে; তেওঁৰ বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয় আৰু দেহবল; তেওঁৰ ঊৰুৰ পৰা বৈশ্য আৰু উৎপাদন-সম্পদত পাৰদৰ্শিতা; আৰু তেওঁৰ পদৰ পৰা বৈদিক জ্ঞানৰ বাহিৰত থকা শূদ্ৰ উৎপন্ন হ’ল। পৰাক্ৰমে পূৰ্ণ সেই মহাবিভূতি ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 42
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥
তেওঁৰ তল ওঁঠৰ পৰা লোভ, ওপৰৰ ওঁঠৰ পৰা প্ৰীতি, নাসিকাৰ পৰা দেহকান্তি, আৰু স্পৰ্শেন্দ্ৰিয়ৰ পৰা পশুসদৃশ কামনা উৎপন্ন হ’ল। তেওঁৰ ভ্ৰূৰ পৰা যমৰাজ আৰু তেওঁৰ পাপৰি পৰা অনাদি কাল প্ৰকাশ পালে। সেই পৰম মহাবিভূতি প্ৰভু আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 43
द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥
পণ্ডিতসকলে কয় যে পঞ্চভূত, কাল, কৰ্ম, প্ৰকৃতিৰ তিন গুণ আৰু সেই গুণসমূহৰ পৰা উৎপন্ন নানা বৈচিত্ৰ্য—এই সকলো যোগমায়াৰ বিধান। সেয়ে এই ভৌতিক জগত অতি দুৰ্বোধ; মহাপ্ৰবুদ্ধসকলে ইয়াক ত্যাগ কৰিছে। সর্বনিয়ন্তা সেই মহাবিভূতি ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 44
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
সেই পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানক নমস্কাৰ, যাঁৰ শক্তি সম্পূৰ্ণ শান্ত আৰু যি স্বৰাজ্যলাভে পৰিতৃপ্ত। মায়া-ৰচিত গুণৰ বৃত্তিত তেওঁ আসক্ত নহয়; জগতত লীলা কৰিলেও তেওঁ অসঙ্গ বায়ুৰ দৰে।
Verse 45
स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
হে পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান, আমি আপোনাৰ শৰণাগত, তথাপি আপোনাৰ দৰ্শন বিচাৰোঁ। কৃপা কৰি আপোনাৰ স্বৰূপ আৰু সস্মিত পদ্মমুখ আমাৰ চকু আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ গোচৰলৈ প্ৰকাশ কৰক।
Verse 46
तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥
হে বিভু, হে ভগৱান, আপোনাৰ মধুৰ স্বইচ্ছাৰে যুগে যুগে আপুনি নানা ৰূপে অৱতীৰ্ণ হয়। আমাৰ বাবে যি কৰ্ম অতি দুৰ্বিষহ আৰু অসম্ভৱ, সেই আশ্চৰ্য কৰ্ম আপুনিয়েই সম্পাদন কৰে।
Verse 47
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
বিষয়াসক্তিত ব্যাকুল দেহধাৰী কৰ্মীৰ কৰ্ম অতি ক্লেশকৰ, অল্পসাৰ আৰু কেতিয়াবা নিষ্ফলও হয়। কিন্তু যিসকলৰ জীৱন আপোনাক অৰ্পিত, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত তেনে নহয়; অধিক পৰিশ্ৰম নকৰাকৈও তেওঁলোকে মহৎ ফল লাভ কৰে।
Verse 48
नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥
ঈশ্বৰলৈ অৰ্পিত কৰ্ম, অলপ হ’লেও, কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়। ভগৱান পৰম পিতা; তেওঁ জীৱৰ অতি প্ৰিয় আত্মা আৰু সদায় তেওঁলোকৰ হিতৰ বাবে প্ৰস্তুত থাকে।
Verse 49
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
যেনেকৈ গছৰ মূলত পানী ঢালিলে কাণ্ড-ডাল নিজে নিজে তৃপ্ত হয়, তেনেকৈ বিষ্ণুৰ আৰাধনা কৰিলে সকলোৰে সেৱা হয়, কিয়নো তেওঁ সকলোৰে অন্তৰ্যামী।
Verse 50
नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
হে অনন্ত প্ৰভু, তোমাক নমস্কাৰ। তোমাৰ লীলা তৰ্কাতীত। তুমি নিৰ্গুণ হৈও ত্ৰিগুণৰ অধীশ্বৰ; আৰু বৰ্তমান সত্ত্বগুণৰ পক্ষে অৱস্থিত—তোমাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Frequently Asked Questions
Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.
The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.
Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.