Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
গজেন্দ্ৰৰ সংকটৰ ধাৰাবাহিকতাত শুকদেৱে বৰ্ণনা কৰে—অত্যন্ত দুখতেও গজেন্দ্ৰ দৃঢ় বুদ্ধিৰে মন একাগ্ৰ কৰি পূৰ্বজন্মত (ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰূপে) শিকি থোৱা মন্ত্ৰ স্মৰণ কৰে। সি বাসুদেৱ/নাৰায়ণৰ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—প্ৰভুক জগতৰ মূল কাৰণ আৰু অন্তৰ্যামী সাক্ষী বুলি মানি, বেদান্তৰ ‘নেতি নেতি’ ভাবত ঘোষণা কৰে যে ভগৱান সৃষ্টিৰ উৎস, আধাৰ আৰু সৃষ্টিৰ অতীত। গজেন্দ্ৰ বুজে যে দেৱপূজা পৰম আশ্ৰয় নহয়; সেয়ে কোনো সাম্প্ৰদায়িক সীমা নধৰি সিধাই পৰম পুৰুষোত্তমক শৰণ লয়। দেৱতাসকলে সঁহাৰি নিদিয়ে, কিন্তু হৰি পৰমাত্মা গৰুড়ত আৰূঢ় হৈ দিৱ্য অস্ত্ৰসহ তৎক্ষণাৎ প্ৰকট হয়। প্ৰভুক ওচৰ চাপি অহা দেখি গজেন্দ্ৰ পদ্ম অৰ্পণ কৰি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰে। ভগৱান অহৈতুক কৃপাৰে নামি হাতী আৰু কুমিৰক পানীৰ পৰা টানি উলিয়াই, সুদৰ্শন চক্ৰে কুমিৰৰ মুখ ছিন্ন কৰি গজেন্দ্ৰক উদ্ধাৰ কৰে। এই অধ্যায়ে ব্ৰহ্ম–পৰমাত্মা–ভগৱান তত্ত্ববোধক কাহিনিৰ সমাধানৰ সৈতে জুৰি পৰৱৰ্তী মুক্তি-প্ৰসঙ্গৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে সিদ্ধান্ত কৰি গজেন্দ্ৰই বুদ্ধিৰে মনক হৃদয়ত স্থিৰ কৰিলে আৰু পূৰ্বজন্মত শিকি থোৱা পৰম জপ্য মন্ত্ৰ জপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
শ্ৰীগজেন্দ্ৰ ক’লে—ॐ নমো ভগৱতে। যাঁৰ দ্বাৰা এই দেহ চৈতন্য লাভ কৰি কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়, সেই পৰম পুৰুষক মই প্ৰণাম কৰোঁ। তেৱেঁই আদিবীজ, পৰমেশ্বৰ; ব্ৰহ্মা-শিৱ আদি যাঁক পূজা কৰে আৰু যি প্ৰতিজীৱৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত। মই তেৱেঁই ধ্যান কৰোঁ।
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
যাঁত এই জগত স্থিত, যাঁহাৰ পৰা ই উৎপন্ন, যাঁৰ দ্বাৰা ই ধাৰিত আৰু যি স্বয়ং ই—কাৰণ আৰু কাৰ্য্যৰো অতীত সেই স্বয়ম্ভূ পৰম পুৰুষৰ শৰণ মই গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
পৰম পুৰুষে নিজৰ মায়াশক্তিৰে এই জগত কেতিয়াবা প্ৰকাশ কৰে, কেতিয়াবা অদৃশ্য কৰে। তেওঁেই পৰম কাৰণ আৰু পৰম ফল, দ্ৰষ্টা আৰু সাক্ষী; সৰ্বাতীত। সেই পৰাত্পৰ প্ৰভুৱে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
কালৰ ক্ৰমত যেতিয়া লোকসমূহ, সিহঁতৰ পালক-নিয়ন্তা আৰু সকলো কাৰণ-কাৰ্য্যৰূপ প্ৰকাশ সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হৈ পঞ্চত্বত লীন হয়, তেতিয়া ঘন গম্ভীৰ অন্ধকাৰ থাকে। কিন্তু সেই অন্ধকাৰৰ ওপাৰে বিভু পৰম পুৰুষ দীপ্তিমান; মই তেওঁৰ পদপদ্মৰ শৰণ লওঁ।
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
যাঁৰ পদ আৰু স্বৰূপ দেৱতা আৰু মহর্ষিসকলেও নাজানে, তেন্তে পশুসদৃশ অল্পবুদ্ধি জীৱে তেওঁক কেনেকৈ বুজিব বা বাক্যৰে ক’ব? যেনেকৈ মঞ্চত নট নানা বেশভূষা আৰু গতিৰে দর্শকৰ বোধৰ বাহিৰত থাকে, তেনেকৈ প্ৰভুৰ লীলা দুঃসাধ্য। সেই পৰম পুৰুষে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
আসক্তিমুক্ত, সকলো জীৱক সমদৃষ্টিৰে দেখা, সকলোৰে মিত্ৰ আৰু অৰণ্যত ব্ৰহ্মচৰ্য, বানপ্ৰস্থ আৰু সন্ন্যাসৰ নিৰ্দোষ ব্ৰত পালন কৰা সুসাধু মুনিসকলে যাঁৰ সৰ্বমঙ্গল পদপদ্ম দৰ্শন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে—সেই পৰম পুৰুষেই মোৰ গতি হওক।
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
যাৰ কোনো ভৌতিক জন্ম নাই, কৰ্ম নাই, নাম-ৰূপ নাই, গুণ-দোষো নাই; তথাপি জগতৰ সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ অন্তৰঙ্গ মায়াৰে কালে কালে ৰাম-কৃষ্ণ আদি মানৱৰূপ ধাৰণ কৰে। সেই অনন্তশক্তিধৰ পৰব্ৰহ্ম, অৰুপ হয়েও বহুৰূপ, আশ্চৰ্য কৰ্মকাৰী প্ৰভুক নমস্কাৰ।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
সেই পৰমেশ্বৰ পৰব্ৰহ্ম, অনন্তশক্তিধৰ প্ৰভুক নমস্কাৰ; অৰুপ হয়েও মহৎ বহু ৰূপে প্ৰকাশিত, আৰু যাঁৰ কৰ্ম আশ্চৰ্য—তাঁকেই প্ৰণাম।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
স্বপ্ৰকাশ পৰমাত্মা, হৃদয়ত সাক্ষীৰূপে অৱস্থিত প্ৰভুক নমস্কাৰ। বাক্য, মন আৰু চেতনাৰো অগম্য যিজন, তাঁকেই প্ৰণাম।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
যিজন শুদ্ধ সত্ত্ব আৰু নিষ্কাম ভক্তিযোগত স্থিত বিবেকী ভক্তসকলৰ দ্বাৰা উপলব্ধ, যিজন কৈবল্যধামৰ নাথ আৰু নিৰ্বাণ-সুখৰ নিৰ্মল সংবিদ দান কৰে—সেই প্ৰভুক নমস্কাৰ।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
শান্ত স্বৰূপ প্ৰভুক নমস্কাৰ, ঘোৰ (নৃসিংহ) স্বৰূপক নমস্কাৰ, মূঢ় (বৰাহাদি পশু) স্বৰূপক নমস্কাৰ, গুণধৰ্ম ধাৰণকাৰী অৱতাৰসমূহক নমস্কাৰ। নিৰ্বিশেষ সাম্যস্বৰূপ প্ৰভুক নমস্কাৰ, আৰু জ্ঞানঘন ব্ৰহ্ম-তেজকো নমস্কাৰ।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
হে ক্ষেত্ৰজ্ঞ পৰমাত্মা! সৰ্বাধ্যক্ষ আৰু সৰ্বসাক্ষী, পৰম পুৰুষ! আত্মমূল আৰু মূলপ্ৰকৃতি—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি সকলো ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ দ্ৰষ্টা আৰু সকলো প্ৰত্যয়ৰ কাৰণ। এই অসৎ জগত আপোনাৰ ছায়াৰ দৰে; আপোনাৰ সৎ-আভাসৰ বাবেই ই সঁচা যেন লাগে—নমস্কাৰ।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ—আপুনি সকলো কাৰণৰ কাৰণ, নিজে নিষ্কাৰণ, আৰু অদ্ভুত কাৰণস্বৰূপ। আপুনি সকলো আগম-আম্নায়ৰ মহাসাগৰ; মোক্ষদাতা আৰু পৰম আশ্ৰয়—নমস্কাৰ।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
হে প্ৰভু! যেনেকৈ অৰণি-কাঠত অগ্নি আচ্ছন্ন থাকে, তেনেকৈ গুণৰ আৱৰণে আপোনাৰ চিত্-তেজ ঢকা যেন লাগে; কিন্তু আপোনাৰ মন গুণক্ষোভত বিচলিত নহয়। নৈষ্কর্ম্যভাবস্থ শুদ্ধ ভক্তৰ হৃদয়ত আপুনি স্বয়ং প্ৰকাশিত—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
হে প্ৰভু! মোৰ দৰে শৰণাগত ‘পশু’ক পাশ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰা, নিজে মুক্ত, অপাৰ কৰুণাময় আৰু নিত্য আশ্ৰয়—আপোনাক নমস্কাৰ। পৰমাত্মা-অংশে আপুনি সকলো দেহধাৰীৰ হৃদয়ত অৱস্থিত; আপুনি প্ৰত্যক্ষ অন্তর্জ্ঞান, ভগৱান আৰু অনন্ত—নমস্কাৰ।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
হে প্ৰভু! যিসকল মুক্তাত্মা, তেওঁলোকে হৃদয়ৰ অন্তৰত সদায় আপোনাক ধ্যান কৰে। কিন্তু মই মনৰ কল্পনা, ঘৰ, আত্মীয়, বন্ধু, ধন আৰু সেৱকত আসক্ত; সেয়ে আপুনি মোৰ বাবে দুৰ্লভ। আপুনি গুণাতীত, জ্ঞানস্বৰূপ, পৰমেশ্বৰ ভগৱান; আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—এই চাৰিটা কামনাৰে যিসকলে ভগৱানক ভজে, তেওঁলোকে তেওঁৰ পৰা ইচ্ছিত গতি লাভ কৰে; আন আশীৰ্বাদো, কেতিয়াবা অব্যয় আধ্যাত্মিক দেহো পায়। সেই অসীম কৰুণাময় ভগৱান যেন মোক এই বিপদ আৰু সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
যিসকল একান্ত ভক্ত ভগৱানত শৰণ লৈ কোনো ফল কামনা নকৰে, তেওঁলোকে তেওঁৰ অতি আশ্চৰ্য আৰু পৰম মঙ্গলময় লীলা শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন কৰি আনন্দসমুদ্ৰত নিমগ্ন থাকে। মই সেই অক্ষৰ পৰব্ৰহ্ম, পৰমেশ্বৰ, অব্যক্ত, কেৱল ভক্তিযোগে প্ৰাপ্য, ইন্দ্ৰিয়াতীত, অতি সূক্ষ্ম আৰু যেন দূৰ, অনন্ত, আদিকাৰণ আৰু পৰিপূৰ্ণ ভগৱানক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
যিসকল একান্ত ভক্ত ভগৱানত শৰণ লৈ কোনো ফল কামনা নকৰে, তেওঁলোকে তেওঁৰ অতি আশ্চৰ্য আৰু পৰম মঙ্গলময় লীলা শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন কৰি আনন্দসমুদ্ৰত নিমগ্ন থাকে। মই সেই অক্ষৰ পৰব্ৰহ্ম, পৰমেশ্বৰ, অব্যক্ত, কেৱল ভক্তিযোগে প্ৰাপ্য, ইন্দ্ৰিয়াতীত, অতি সূক্ষ্ম আৰু যেন দূৰ, অনন্ত, আদিকাৰণ আৰু পৰিপূৰ্ণ ভগৱানক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
যাৰ পৰা ব্ৰহ্মা আদি দেৱতা, বেদসমূহ আৰু চল-অচল সকলো লোক নাম-ৰূপৰ ভেদে তেওঁৰ ক্ষুদ্ৰ শক্তিৰে সৃষ্টি হৈছে। যেনেকৈ অগ্নিৰ স্ফুলিঙ্গ আৰু সূৰ্যৰ কিৰণ পুনঃপুনঃ উৎসৰ পৰা ওলাই পুনৰ তাতেই লীন হয়, তেনেকৈ বুদ্ধি, মন, ইন্দ্ৰিয়, স্থূল-সূক্ষ্ম দেহসৃষ্টি আৰু গুণপ্ৰবাহ প্ৰভুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ পুনৰ প্ৰভুতেই লীন হয়। তেওঁ ন দেৱ, ন অসুৰ; ন মানুহ, ন পশু-পক্ষী; ন নাৰী, ন পুৰুষ, ন নপুংসক। তেওঁ ন গুণ, ন কৰ্ম, ন সৎ, ন অসৎ—‘নেতি নেতি’ নিষেধৰ অন্তত যি অনন্ত অৱশিষ্ট, সেই পৰমেশ্বৰ জয়ী হওক।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ব্ৰহ্মা, দেৱতাসকল, বেদ আৰু সকলো চৰাচৰ জীৱ ভগৱানৰ অংশ। যেনেকৈ জুইৰ পৰা স্ফুলিংগ নিৰ্গত হয় আৰু পুনৰ তাতে বিলীন হয়, তেনেকৈ বুদ্ধি, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ ভগৱানৰ পৰাই উৎপন্ন হয়। তেওঁ দেৱতা নহয়, অসুৰ নহয়, মানুহ বা পশুও নহয়। তেওঁ স্ত্ৰী, পুৰুষ বা ক্লীৱ নহয়। তেওঁ 'নেতি-নেতি'ৰ দ্বাৰা জনা পৰম সত্য। সেই পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ জয় হওক!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ব্ৰহ্মা, দেৱতাসকল, বেদ আৰু সকলো চৰাচৰ জীৱ ভগৱানৰ অংশ। যেনেকৈ জুইৰ পৰা স্ফুলিংগ নিৰ্গত হয় আৰু পুনৰ তাতে বিলীন হয়, তেনেকৈ বুদ্ধি, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ ভগৱানৰ পৰাই উৎপন্ন হয়। তেওঁ দেৱতা নহয়, অসুৰ নহয়, মানুহ বা পশুও নহয়। তেওঁ স্ত্ৰী, পুৰুষ বা ক্লীৱ নহয়। তেওঁ 'নেতি-নেতি'ৰ দ্বাৰা জনা পৰম সত্য। সেই পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ জয় হওক!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
মই আৰু এই হাতীৰ শৰীৰত জীয়াই থাকিব নিবিচাৰো, যিটো ভিতৰ আৰু বাহিৰত অজ্ঞানেৰে আবৃত। এই জীৱনৰ কি লাভ? মই কেৱল সেই চিৰস্থায়ী মুক্তি বা মোক্ষ কামনা কৰো, যিয়ে অজ্ঞানৰ আৱৰণ ধ্বংস কৰে আৰু যাক কাল বা সময়েও ধ্বংস কৰিব নোৱাৰে।
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
এতিয়া, ভৌতিক জীৱনৰ পৰা মুক্তিৰ পূৰ্ণ কামনা কৰি, মই সেই পৰম পুৰুষক সাদৰ প্ৰণাম জনাইছো যি ব্ৰহ্মাণ্ডৰ স্ৰষ্টা। তেওঁ স্বয়ং বিশ্বৰ ৰূপ হৈও এই জগতৰ পৰা অতীত। তেওঁ অজন্মা, পৰম গতি আৰু এই জগতৰ পৰম জ্ঞাতা। মই তেওঁক নমস্কাৰ জনাইছো।
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
মই সেই পৰমেশ্বৰ, পৰমাত্মা আৰু সমস্ত যোগ শক্তিৰ অধীশ্বৰক প্ৰণাম জনাইছো, যাক সিদ্ধ যোগীসকলে ভক্তি-যোগ অভ্যাসৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ কৰ্মফল ভস্ম কৰি, তেওঁলোকৰ শুদ্ধ হৃদয়ত দৰ্শন কৰে।
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাক পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ—আপুনি ত্ৰিবিধ শক্তিৰ অসহ্য বেগৰ নিয়ন্তা, সকলো বুদ্ধিগুণৰ আশ্ৰয়, শৰণাগতসকলৰ পালনকৰ্তা। আপোনাৰ শক্তি অনন্ত; কিন্তু ইন্দ্ৰিয়-অসংযমী লোকে আপোনাৰ পথ লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
আপোনাৰ মায়াশক্তিৰে ‘মই’ ‘মোৰ’ এই দেহাভিমানী বুদ্ধিত আচ্ছন্ন জীৱে নিজৰ সত্য আত্মস্বৰূপ নাজানে। যাঁৰ মহিমা বুজা দুস্তৰ, সেই ভগৱানকেই মই শৰণ লৈ নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—গজেন্দ্ৰই কোনো বিশেষ দেৱতাৰ নাম নোলোৱাকৈ পৰম অধিপত্যৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। সেয়ে ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ, চন্দ্ৰ আদি, যিসকল নিজৰ নিজৰ ৰূপভেদৰ অভিমানত আছিল, তেওঁৰ ওচৰলৈ নাহিল। কিন্তু সৰ্বাত্মা পুৰুষোত্তম ভগৱান হৰি তাতেই প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
গজেন্দ্ৰৰ সেই আৰ্ত অৱস্থা বুজি আৰু তেওঁৰ স্তোত্ৰ শুনি, সৰ্বত্র নিবাসী ভগৱান হৰি, দেৱতাসকলৰ সৈতে—যিসকলে একেলগে স্তৱ কৰিছিলে—ছন্দোময় গৰুড়ৰ পিঠিত আৰূঢ় হৈ, চক্র আদি অস্ত্ৰ ধৰি, নিজৰ ইচ্ছামতে অতি দ্ৰুত গজেন্দ্ৰ থকা ঠাইলৈ আহিল।
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
সৰোবৰত কুমিৰৰ প্ৰবল বলত ধৰা পৰি গজেন্দ্ৰ তীব্ৰ যন্ত্ৰণাত আছিল। আকাশত গৰুড়ৰ পিঠিত চক্রধাৰী হৰিক আহি থকা দেখি, সি তৎক্ষণাৎ শুঁড়ত পদ্ম তুলি, কষ্টেৰে ক’লে—“হে নাৰায়ণ! হে অখিলগুৰু! হে ভগৱান! আপোনাক নমস্কাৰ।”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
গজেন্দ্ৰক অতি পীড়িত অৱস্থাত দেখি অজ জন্মা ভগৱান হৰিয়ে কৰুণাবশত তৎক্ষণাৎ গৰুড়ৰ পিঠৰ পৰা নামি, গ্ৰাহসহ তেওঁক সৰোবৰৰ পৰা বাহিৰলৈ টানি তুলিলে। তাৰ পাছত দেৱতাসকলৰ সন্মুখত প্ৰভুৱে নিজৰ চক্ৰে গ্ৰাহৰ মুখ দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি গজেন্দ্ৰক ৰক্ষা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).