Adhyaya 10
Deva–Asura Battle after the Nectar; Bali’s Illusions and Hari’s Intervention
ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ পিছত দেৱতাই অমৃত লাভ কৰোঁতেই, পৰিশ্ৰম কৰিও অমৃতৰ পৰা বঞ্চিত অসুৰসকল ঈৰ্ষ্যাৰে অস্ত্ৰ ধৰি আগবাঢ়ে। অমৃতবলত শক্তিশালী আৰু নাৰায়ণৰ আশ্ৰয়ত স্থিত দেৱসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰে; সমান বিভাগৰ সেনা, বিচিত্ৰ বাহন আৰু যুদ্ধবাদ্যৰ গর্জনত এক বৃহৎ সমৰ আৰম্ভ হয়। এই অধ্যায়ত মহাৰাজ বলিৰ অধীন প্ৰধান অসুৰ সেনাপতিসকলৰ বৰ্ণনা আছে; বলি মায়াৰ আশ্চৰ্য, কেতিয়াবা দৃশ্য কেতিয়াবা অদৃশ্য হোৱা বিমানেৰে প্ৰকট হয়, আৰু ইন্দ্ৰ ঐৰাৱতত অৱস্থিত। সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু, বৰুণ, শিৱ, বৃহস্পতি, শুক্ৰ, দুৰ্গা/ভদ্ৰকালী আদি পদ অনুসৰি জোৰে জোৰে দ্বন্দ্বযুদ্ধ নিৰ্ধাৰিত হয়—যেন বিশ্বৰ প্ৰশাসনিক শক্তিসমূহ মুখামুখি। বলি ইন্দ্ৰৰ সৈতে সোজাকৈ যুদ্ধ কৰি মায়াৰে ভয়ংকৰ বিভ্ৰম সৃষ্টি কৰে—অগ্নিবৃষ্টি, বান, পৰি থকা পশু, দানৱীয় দৰ্শন—দেৱসকলে প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰি পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰে। তেতিয়া গৰুড়াৰূঢ় শ্ৰীহৰি আহে; তেওঁৰ সান্নিধ্যতে স্বপ্ন ভাঙি যোৱাৰ দৰে মায়া লয় হয়। তাৰ পিছত ভগৱানে প্ৰধান অসুৰসকলৰ বধ আৰম্ভ কৰি দেৱৰক্ষা পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু দৈত্যবাহিনীৰ আগন্তুক পৰাজয়ৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! দানৱ আৰু দৈত্যসকলে সমুদ্ৰমন্থনৰ কৰ্মত সম্পূৰ্ণ চেষ্টা আৰু একাগ্ৰতাৰে লাগিছিল, কিন্তু বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ প্ৰতি বিমুখ হোৱাৰ বাবে অমৃত লাভ নকৰিলে।
Verse 2
साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥
হে ৰাজন! ভগৱানে সমুদ্ৰমন্থনৰ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰি নিজৰ প্ৰিয় ভক্ত দেৱসকলক অমৃত পান কৰালে; আৰু সকলো জীৱে চাই থাকোঁতেই গৰুড়বাহন হৈ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 3
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥
শত্ৰু দেৱসকলৰ পৰম ঐশ্বৰ্য দেখি দিতিনন্দন দৈত্যসকলে সহিব নোৱাৰিলে; ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ উঠা অস্ত্ৰসহ দেৱসকলৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 4
तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥
তাৰ পিছত অমৃত পান কৰি উজ্জীৱিত সকলো দেৱগণ, যিসকল সদায় নাৰায়ণৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয়ত থাকে, বিভিন্ন অস্ত্ৰেৰে দানৱসকলৰ ওপৰত প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 5
तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥
হে ৰাজন, ক্ষীৰসাগৰৰ তীৰত দেৱ আৰু অসুৰৰ মাজত পৰম দাৰুণ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; ইমানেই তুমুল যে কেৱল শুনিলেই দেহৰ লোম খাড়া হয়।
Verse 6
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥
সেই ৰণত দুয়ো পক্ষই শত্রুভাৱে অন্তৰত ক্ৰোধেৰে জ্বলি উঠিছিল; তেওঁলোকে পৰস্পৰক সন্মুখীন হৈ তৰোৱাল, বাণ আৰু বিভিন্ন অস্ত্ৰেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 7
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
শঙ্খ, তূৰ্য, মৃদংগ, ভেৰী আৰু ডমৰীৰ ধ্বনি, লগতে হাতী-ঘোঁৰা, ৰথস্থ আৰু পদাতিক সৈন্যৰ গর্জন মিলি এক মহা তুমুল কোলাহল উঠিল।
Verse 8
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
সেই ৰণক্ষেত্ৰত ৰথী ৰথীৰ সৈতে, পদাতিক পদাতিকৰ সৈতে, অশ্বাৰোহী অশ্বাৰোহীৰ সৈতে, আৰু গজাৰোহী গজাৰোহীৰ সৈতে সমানে সমানে যুঁজত লিপ্ত হ’ল; এইদৰে সমকক্ষৰ মাজত যুদ্ধ চলিল।
Verse 9
उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥
কিছুমান সৈন্য উটৰ পিঠিত উঠি যুঁজিলে, কিছুমান হাতীৰ পিঠিত, কিছুমান গাধাৰ পিঠিত। কিছুমান শ্বেতমুখ বানৰ, কিছুমান বাঘ আৰু কিছুমান সিংহৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ সকলোৱে সমৰত লিপ্ত হ’ল।
Verse 10
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
হে ৰাজন, কিছুমান সৈন্য গৃধ্ৰ, কঙ্ক, বক, শ্যেন আৰু ভাস পখীৰ পিঠিত উঠি যুঁজিলে। কিছুমান তিমিঙ্গিল, কিছুমান শৰভ, আৰু কিছুমান মহিষ, খড়্গমৃগ, গাই, ষাঁড়, বনগাই আৰু অৰুণৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ সমৰত নামিল।
Verse 11
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
কিছুমান সৈন্য শিয়ালিনীৰ ওপৰত, কিছুমান ইঁদুৰৰ ওপৰত, কিছুমান টিকটিকিৰ ওপৰত, কিছুমান খৰগোশৰ ওপৰত আৰু কিছুমান মানুহৰ ওপৰত উঠি যুঁজিলে। কিছুমান ছাগলী, কিছুমান কৃষ্ণসাৰ হৰিণ, কিছুমান হাঁহ আৰু কিছুমান গাহৰিৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ সমৰত লিপ্ত হ’ল।
Verse 12
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
হে ৰাজন, জল-স্থল-আকাশৰ নানা জীৱৰ ওপৰত—বিকৃত দেহধাৰী সত্ত্বৰ ওপৰতও—আৰূঢ় হৈ দুয়োটা সেনাৰ যোদ্ধাসকল মুখামুখি হৈ আগলৈ আগলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 13
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, পাণ্ডুনন্দন! দেৱ আৰু দানৱৰ দুয়োটা সেনা ৰঙীন ধ্বজ-পট আৰু নিৰ্মল শুভ্ৰ ছত্ৰে শোভিত আছিল; মূল্যবান ৰত্ন-মুক্তা জড়িত দণ্ডযুক্ত ছত্ৰ, ময়ূৰপুচ্ছৰ ব্যজন আৰু চামৰ দুলিছিল। বতাহত তেওঁলোকৰ ওপৰ-তলৰ বস্ত্ৰ উৰি আছিল; সূৰ্যকিৰণত ঢাল, অলংকাৰ আৰু শুদ্ধ তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰ ঝলমল কৰিছিল। এইদৰে দুয়োটা ধ্বজিনী জলচৰ-মালাৰে ভৰা দুটা সাগৰৰ দৰে দীপ্তিমান দেখাল।
Verse 14
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, পাণ্ডুনন্দন! দেৱ আৰু দানৱৰ দুয়োটা সেনাদল বিচিত্ৰ ধ্বজ-পট, নিৰ্মল শুভ্ৰ ছত্ৰ, ৰত্ন-মুক্তা খচিত দণ্ডযুক্ত আতপত্ৰ, আৰু ময়ূৰপুচ্ছৰ চামৰ-ব্যজনৰে অলংকৃত আছিল। বতাহত তেওঁলোকৰ উত্তৰীয় আৰু উষ্ণীষ দুলিছিল; সূৰ্যকিৰণত বর্ম, ভূষণ আৰু নিৰ্মল তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰ ঝলমল কৰিছিল। সেয়েহে দুয়োটা ধ্বজিনী জলচৰ-মালাসহ দুটা সাগৰৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 15
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, পাণ্ডুনন্দন! দেৱ-দানৱ বীৰসকলৰ দুয়োটা ধ্বজিনী বিচিত্ৰ ধ্বজপট আৰু শুভ্ৰ ছত্ৰে শোভিত আছিল; বতাহত বস্ত্ৰ আৰু উষ্ণীষ দুলিছিল, আৰু সূৰ্যকিৰণত বর্ম, ভূষণ আৰু নিৰ্মল তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰ ঝলমল কৰিছিল। সেই দুয়োটা সেনাসাগৰ জলচৰ-মালাসহ দুটা সাগৰৰ দৰে দীপ্তিমান হৈছিল।
Verse 16
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
সেই যুদ্ধত বৈৰোচনৰ পুত্ৰ মহাৰাজ বলি—অসুৰসকলৰ মুখ্য সেনাপতি—ময় দানৱে নিৰ্মাণ কৰা, ইচ্ছামতে গতি কৰা ‘বৈহায়স’ নামৰ আশ্চৰ্য বিমানত আৰোহণ কৰিলে। হে ৰাজন, সেই বিমান সকলো ধৰণৰ যুদ্ধ-উপকৰণেৰে সজ্জিত, পৰম আশ্চৰ্যময়, অচিন্ত্য আৰু অবৰ্ণনীয়; কেতিয়াবা দৃশ্যমান, কেতিয়াবা অদৃশ্য হৈ পৰে। শ্ৰেষ্ঠ ছত্ৰৰ তলত আৰু উত্তম চামৰ-ব্যজনৰ বতাহত সেবিত, সেনানায়কসকলে ঘেৰি থকা বলি সন্ধ্যাত উদয় হোৱা চন্দ্ৰৰ দৰে সকলো দিশ আলোকিত কৰি শোভিত হ’ল।
Verse 17
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
হে প্ৰভো, হে ৰাজন! ময় দানৱে নিৰ্মাণ কৰা, ইচ্ছামতে গতি কৰা ‘বৈহায়স’ নামৰ বিমান সকলো ধৰণৰ যুদ্ধ-উপকৰণেৰে সজ্জিত আৰু পৰম আশ্চৰ্যময় আছিল। ই অচিন্ত্য আৰু অবৰ্ণনীয়; কেতিয়াবা দৃশ্যমান, কেতিয়াবা অদৃশ্য হৈ পৰে।
Verse 18
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
সেই শ্ৰেষ্ঠ বিমানত আসীন বলি সকলো দলেৰ অধিপতিসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আছিল। শ্ৰেষ্ঠ ছত্ৰৰ তলত, কোমল ব্যজন আৰু শ্ৰেষ্ঠ চামৰৰ বতাহত সেবিত হৈ, তেওঁ উদয় হোৱা চন্দ্ৰৰ দৰে সকলো দিশ আলোকিত কৰি শোভিত হ’ল।
Verse 19
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
মহাৰাজ বলিৰ চাৰিওফালে ৰথত আসীন অসুৰ সেনাপতিসকল আছিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত নমুচি, শম্বৰ, বাণ, বিপ্ৰচিত্তি আৰু অয়োমুখ আছিল প্ৰধান।
Verse 20
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
দ্বিমূৰ্ধা, কালনাভ, প্ৰহেতি, হেতি, ইল্বল, শকুনি, ভূতসন্তাপ, বজ্ৰদংষ্ট্ৰ আৰু বিৰোচনো তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 21
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
হয়গ্ৰীব, শঙ্কুশিৰা, কপিল, মেঘদুন্দুভি, তাৰক, চক্ৰদৃক, শুম্ভ, নিশুম্ভ, জম্ভ আৰু উৎকল তাত আছিল।
Verse 22
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
অৰিষ্ট, অৰিষ্টনেমি, ময় দানৱ, ত্ৰিপুৰাধিপ আৰু পৌলোম, কাল্য়েয় আৰু নিৱাতকৱচ আদি অন্য অসুৰো উপস্থিত আছিল।
Verse 23
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
এই সকলো অসুৰে অমৃতৰ ভাগ পোৱা নাছিল, কেৱল পৰিশ্ৰমৰ ক্লেশহে পাইছিল। তেওঁলোকে যুদ্ধত দেৱতাসকলক বহুবাৰ পৰাজিত কৰিছিল।
Verse 24
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
মহাৰাজ বলিক চাৰিওফালে নিজৰ নিজৰ ৰথত আৰূঢ় অসুৰ সেনাপতি আৰু নায়কসকলে ঘেৰি ধৰিছিল—নমুচি, শম্বৰ, বাণ, বিপ্ৰচিত্তি, অয়োমুখ, দ্বিমূৰ্ধা, কালনাভ, প্ৰহেতি, হেতি, ইল্বল, শকুনি, ভূতসন্তাপ, বজ্ৰদংষ্ট্ৰ, বিরোচন, হয়গ্ৰীৱ, শঙ্কুশিৰা, কপিল, মেঘদুন্দুভি, তাৰক, চক্ৰদৃক, শুম্ভ, নিশুম্ভ, জম্ভ, উৎকল, অরিষ্ট, অরিষ্টনেমি, ত্ৰিপুৰাধিপ ময়, পৌলোম-পুত্ৰ, কালেয় আৰু নিবাতকবচ আদি। অমৃতৰ ভাগ নাপাই তেওঁলোকে কেৱল সমুদ্ৰমন্থনৰ ক্লেশহে ভাগ কৰিছিল; তথাপি ৰণমুখত তেওঁলোকে দেৱসকলক বহু বাৰ জয় কৰিছিল। সেনাক উদ্দীপিত কৰিবলৈ সিংহনাদ কৰি মহাৰৱে শঙ্খ ফুঁকিলে। এই উদ্ধত প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলক দেখি বলভিদ্ ইন্দ্ৰ অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 25
ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥
দিক্গজ ঐৰাৱতত আৰূঢ় স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰ তেনেকৈ শোভিত হৈছিল, যেন জলাধাৰ আৰু ঝৰ্ণাৰে সমৃদ্ধ উদয়গিৰিৰ পৰা সূৰ্য উদিত হয়।
Verse 26
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥
স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰক চাৰিওফালে দেৱসকল নানা বাহনত আৰূঢ় হৈ পতাকা আৰু অস্ত্ৰে সজ্জিত আছিল। বায়ু, অগ্নি, বৰুণ আদি লোকপালসকলেও নিজৰ গণসহ তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 27
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥
দেৱ আৰু অসুৰসকল পৰস্পৰৰ সন্মুখলৈ আহি হৃদয় বিদ্ধ কৰা বাক্যৰে একে অন্যক তিৰস্কাৰ কৰিলে। তাৰ পাছত ওচৰ চাপি জোৰে জোৰে মুখামুখি যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 28
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥
হে ৰাজন, বলিয়ে ইন্দ্ৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়) তাৰকৰ সৈতে; বৰুণে হেতিৰ সৈতে আৰু মিত্ৰে প্ৰহেতিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 29
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥
যমৰাজে কালনাভৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, বিশ্বকৰ্মাই ময় দানৱৰ সৈতে, ত্বষ্টাই শম্বৰ সৈতে, আৰু সূৰ্যদেৱে বিরোচনৰ সৈতে সমৰ কৰিলে।
Verse 30
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
অপৰাজিতে নমুচিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু দুজন অশ্বিনীকুমাৰে বৃষপৰ্বাৰ সৈতে। সূৰ্যদেৱে বাণক অগ্ৰে ৰাখি বলিৰাজাৰ শত পুত্ৰৰ সৈতে সমৰ কৰিলে, আৰু চন্দ্ৰদেৱে ৰাহুৰ সৈতে। বায়ুদেৱে পুলোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু অতি পৰাক্ৰমী দুৰ্গাদেৱী—ভদ্ৰকালী—শুম্ভ-নিশুম্ভৰ সৈতে সমৰত অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 31
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
অপৰাজিতে নমুচিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু দুজন অশ্বিনীকুমাৰে বৃষপৰ্বাৰ সৈতে। সূৰ্যদেৱে বাণক অগ্ৰে ৰাখি বলিৰাজাৰ শত পুত্ৰৰ সৈতে সমৰ কৰিলে, আৰু চন্দ্ৰদেৱে ৰাহুৰ সৈতে। বায়ুদেৱে পুলোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু অতি পৰাক্ৰমী দুৰ্গাদেৱী—ভদ্ৰকালী—শুম্ভ-নিশুম্ভৰ সৈতে সমৰত অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 32
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
হে অরিন্দম মহাৰাজ পৰীক্ষিত! বৃষাকপি অৰ্থাৎ শিৱে জম্ভৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু বিভাবসু (অগ্নিদেৱ) মহিষাসুৰৰ সৈতে। ইল্বলে নিজৰ ভায়েক বাতাপিসহ ব্ৰহ্মপুত্ৰসকলৰ সৈতে সমৰ কৰিলে। দুৰ্মৰ্ষে কামদেৱৰ সৈতে, দানৱ উৎকলে মাতৃকা দেৱীসকলৰ সৈতে, বৃহস্পতিয়ে উশনস (শুক্ৰাচাৰ্য) ৰ সৈতে, আৰু শনৈশ্চৰে (শনি) নৰকাসুৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে। মৰুতসকলে নিবাতকবচসকলৰ সৈতে, বসুসকলে কালকেয় দানৱসকলৰ সৈতে, বিশ্বেদেৱসকলে পৗলোম দানৱসকলৰ সৈতে, আৰু ৰুদ্ৰসকলে ক্ৰোধবশ দানৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 33
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
হে অরিন্দম মহাৰাজ পৰীক্ষিত! বৃষাকপি অৰ্থাৎ শিৱে জম্ভৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে, আৰু বিভাবসু (অগ্নিদেৱ) মহিষাসুৰৰ সৈতে। ইল্বলে নিজৰ ভায়েক বাতাপিসহ ব্ৰহ্মপুত্ৰসকলৰ সৈতে সমৰ কৰিলে। দুৰ্মৰ্ষে কামদেৱৰ সৈতে, দানৱ উৎকলে মাতৃকা দেৱীসকলৰ সৈতে, বৃহস্পতিয়ে উশনস (শুক্ৰাচাৰ্য) ৰ সৈতে, আৰু শনৈশ্চৰে (শনি) নৰকাসুৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে। মৰুতসকলে নিবাতকবচসকলৰ সৈতে, বসুসকলে কালকেয় দানৱসকলৰ সৈতে, বিশ্বেদেৱসকলে পৗলোম দানৱসকলৰ সৈতে, আৰু ৰুদ্ৰসকলে ক্ৰোধবশ দানৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 34
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
হে অৰিন্দম মহাৰাজ পৰীক্ষিত, ভগৱান শিৱই জম্ভৰ সৈতে আৰু অগ্নিদেৱে মহিষাসুৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল। ইল্বল আৰু বাতাপিয়ে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে যুঁজ দিছিল। দুৰ্মৰ্ষই কামদেৱৰ সৈতে, উৎকল অসুরে মাতৃকাসকলৰ সৈতে, বৃহস্পতিয়ে শুক্ৰাচাৰ্যৰ সৈতে আৰু শনিদেৱে নৰকাসুৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল। মৰুৎসকলে নিবাতকবচসকলৰ সৈতে, বসুসকলে কালকেয়সকলৰ সৈতে, বিশ্বেদেৱসকলে পৌলোমসকলৰ সৈতে আৰু ৰুদ্ৰসকলে ক্ৰোধবশ অসুৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল।
Verse 35
त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥
এইদৰে দেৱতা আৰু অসুৰসকলে যুদ্ধক্ষেত্ৰত একত্ৰিত হৈ বিজয়ৰ আকাংক্ষাৰে ইজনে সিজনৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিলে। তেওঁলোকে দ্বৈত যুদ্ধত লিপ্ত হৈ তীক্ষ্ণ বাণ, তৰোৱাল আৰু যাঠিৰে ইজনে সিজনক প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 36
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै: शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लै: परिघै: समुद्गरै: सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥
তেওঁলোকে ভুষুণ্ডি, চক্ৰ, গদা, ঋষ্টি, পট্টিশ, শক্তি, উল্মুক, প্ৰাস, পৰশ্বধ, নিস্ত্ৰিংশ, ভল্ল, পৰিঘ, মুদ্গৰ আৰু ভিন্দিপাল আদি অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি ইজনে সিজনৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে।
Verse 37
गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय: सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रय- श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥
হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ, সাৰথি, পদাতি সৈন্য আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ বাহন, সেইবোৰৰ আৰোহীসহ খণ্ড-বিখণ্ড কৰা হ'ল। সৈন্যসকলৰ বাহু, উৰু, ডিঙি আৰু ভৰি কাটি পেলোৱা হ'ল, আৰু তেওঁলোকৰ পতাকা, ধনু, কৱচ আৰু অলংকাৰসমূহ ছিন্ন-ভিন্ন হৈ পৰিল।
Verse 38
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता- दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
অসুৰ আৰু দেৱতাসকলৰ ভৰি আৰু ৰথৰ চকাৰ আঘাতত ধূলিকণাবোৰ আকাশলৈ উৰি গৈ সূৰ্যকে ধৰি সকলো দিশ আৱৰি ধৰিলে। কিন্তু যেতিয়া সেই ধূলিকণাবোৰৰ ওপৰত তেজৰ টোপাল পৰিল, তেতিয়া ধূলিৰ ডাৱৰ আকাশত ভাহি থাকিব নোৱাৰিলে।
Verse 39
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै: संरम्भदृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै: सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
যুদ্ধৰ সময়ত ৰণক্ষেত্ৰ বীৰসকলৰ কটা মূৰেৰে ভৰি পৰিছিল, তেওঁলোকৰ চকু তেতিয়াও স্থিৰ হৈ আছিল আৰু খঙত দাঁতেৰে ওঁঠ কামুৰি ধৰিছিল। এই মূৰবোৰৰ পৰা মুকুট আৰু কুণ্ডল খহি পৰিছিল। একেদৰে, অলংকাৰ আৰু অস্ত্ৰৰে সজ্জিত বহুতো বাহু আৰু হাতীৰ শুঁৰৰ দৰে উৰুবোৰ ইফালে সিফালে সিঁচৰিত হৈ পৰিছিল।
Verse 40
कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
সেই ৰণক্ষেত্ৰত বহুতো মুণ্ডহীন দেহা (কবন্ধ) থিয় হ’ল। হাতত অস্ত্ৰ লৈ, সেই ভৌতিক দেহাবোৰে, যিয়ে নিজৰ পৰি থকা মূৰৰ চকুৰে দেখিব পাৰিছিল, শত্ৰু সৈন্যক আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 41
बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
মহাৰাজ বলিয়ে তেতিয়া ইন্দ্ৰক দহডাল বাণেৰে আৰু ইন্দ্ৰৰ বাহন ঐৰাৱতক তিনিডাল বাণেৰে আক্ৰমণ কৰিলে। চাৰিডাল বাণেৰে তেওঁ ঐৰাৱতৰ ভৰি ৰক্ষা কৰা চাৰিজন অশ্বাৰোহীক আৰু এডাল বাণেৰে হাতীৰ মাউতক আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 42
स तानापतत: शक्रस्तावद्भि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥
মহাৰাজ বলিৰ বাণ তেওঁৰ ওচৰ পোৱাৰ আগতেই, বাণ চালনাত নিপুণ স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰই হাঁহি মাৰি 'ভল্ল' নামৰ অত্যন্ত তীব্ৰ বাণেৰে সেই বাণবোৰ কাটি পেলালে।
Verse 43
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥
যেতিয়া মহাৰাজ বলিয়ে ইন্দ্ৰৰ নিপুণ যুদ্ধ কৌশল দেখিলে, তেওঁ নিজৰ খং সম্বৰণ কৰিব নোৱাৰিলে। সেয়েহে তেওঁ 'শক্তি' নামৰ আন এটা অস্ত্ৰ তুলি ললে, যিটো এটা বিৰাট উল্কাৰ দৰে জ্বলি আছিল। কিন্তু ইন্দ্ৰই সেই অস্ত্ৰটো বলিৰ হাতত থাকোঁতেই কাটি পেলালে।
Verse 44
तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥
তাৰ পিছত বলি মহাৰাজে ক্ৰমে শূল, প্ৰাস, তোমৰ, ঋষ্টি আদি অস্ত্ৰ তুলিলে; কিন্তু যি অস্ত্ৰেই তেওঁ ল’লে, ইন্দ্ৰই তৎক্ষণাৎ তাক কাটি টুকুৰা টুকুৰা কৰিলে।
Verse 45
ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
হে ৰাজন, তেতিয়া বলি মহাৰাজ অন্তৰ্ধান হৈ অসুৰী মায়াৰ আশ্ৰয় ল’লে। সেই মায়াৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এক বিশাল পৰ্বত দেৱসেনাৰ মূৰৰ ওপৰত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 46
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
সেই পৰ্বতৰ পৰা দাৱাগ্নিত জ্বলি থকা গছবোৰ খসিবলৈ ধৰিলে। কুঠাৰ সদৃশ তীক্ষ্ণ শিখৰযুক্ত শিলাখণ্ডো পৰি দেৱসেনাৰ মূৰ চূৰ্ণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 47
महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥
তাৰ পিছত মহাসৰ্প, দন্দশূক আৰু বিষাক্ত বিচ্ছু উফৰি উঠিল। সিংহ, বাঘ, বৰাহ আৰু মহাগজো পৰি দেৱসেনাক মথি পেলাবলৈ ধৰিলে।
Verse 48
यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥
হে ৰাজন, তেতিয়া শত শত পুৰুষ-স্ত্ৰী যাতুধান আৰু ৰাক্ষসগণ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—সম্পূৰ্ণ নগ্ন, হাতত ত্ৰিশূল লৈ—আৰু চিঞৰি উঠিল: “কাটি পেলাও! বিদ্ধ কৰ!”
Verse 49
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥
তাৰ পিছত আকাশত ডাঙৰ ঘন মেঘবোৰ প্ৰবল বতাহত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ গভীৰ গর্জনত নিনাদ কৰি জ্বলন্ত অঙ্গাৰ বৰষিবলৈ ধৰিলে।
Verse 50
सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
বলি দানৱে সৃষ্টি কৰা অতি মহান অগ্নি, প্ৰচণ্ড বতাহক সঙ্গী কৰি, প্ৰলয়কালৰ সাম্বর্তক অগ্নিৰ দৰে ভয়ংকৰ হৈ দেবসেনাক দহিবলৈ ধৰিলে।
Verse 51
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यदृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥
তাৰ পিছত সমুদ্ৰ উথলি উঠিল; প্ৰচণ্ড বতাহত উঠা ঢৌ আৰু ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণাবৰ্তসহ ই সৰ্বত্ৰ সকলোৰে চকুত পৰিল।
Verse 52
एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥
এইদৰে অদৃশ্য গতি থকা, মহামায়াত নিপুণ দানৱসকলে যুঁজত সৃষ্টি কৰি থকা মায়াৰ মাজত দেবসেনাৰ সৈনিকসকল বিষণ্ণ হৈ পৰিল।
Verse 53
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥
হে ৰজা, যেতিয়া ইন্দ্ৰ আদি দেবতাসকলে দানৱৰ কাৰ্যৰ কোনো প্ৰতিবিধি নাজানিলে, তেতিয়া তেওঁলোকে বিশ্বৰ স্ৰষ্টা-পোষক ভগৱানক একাগ্ৰচিত্তে ধ্যান কৰিলে; আৰু ভগৱান তৎক্ষণাৎ তাত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 54
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव: पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लस- च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
তেতিয়া গৰুড়ৰ পিঠিত আসীন হৈ, গৰুড়ৰ কান্ধত নিজৰ কমলপল্লৱসম চৰণ বিস্তাৰ কৰি, পীতাম্বৰধাৰী, নবকমলনয়ন শ্ৰীহৰি দেৱতাসকলৰ আগত প্ৰকাশিত হ’ল। কৌস্তুভমণি আৰু শ্ৰীলক্ষ্মীৰ শোভা, অমূল্য কিৰীট-কুণ্ডল আৰু অষ্টভুজাত নানা আয়ুধেৰে তেওঁ দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 55
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
পৰম মহিমাময় ভগৱান ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই অসুৰৰ কূটকর্মজাত মায়া তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হ’ল—যেনেকৈ জাগৰণ আহিলে স্বপ্নৰ বিপদ নোহোৱা হয়। সঁচাকৈয়ে শ্ৰীহৰিৰ স্মৰণেই সকলো বিপদৰ পৰা মুক্তি দিয়ে।
Verse 56
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
হে ৰাজন, সিংহবাহন অসুৰ কালনেমিয়ে ৰণক্ষেত্ৰত গৰুড়বাহন ত্ৰিলোকাধিপতি ভগৱানক দেখি তৎক্ষণাৎ ত্ৰিশূল ঘূৰাই গৰুড়ৰ মূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু শ্ৰীহৰিয়ে লীলামাত্ৰে তাক ধৰি, সেই একে অস্ত্ৰে শত্রু কালনেমিক তাৰ বাহন সিংহসহ বধ কৰিলে।
Verse 57
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य च्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥
তাৰ পিছত অতি বলবান মালী আৰু সুমালী ভগৱানৰ চক্ৰে শিৰচ্ছেদ হৈ যুদ্ধে পতিত হ’ল। তাৰপিছত আন অসুৰ মাল্যৱান সিংহনাদ কৰি তীক্ষ্ণ গদাৰে অণ্ডজপক্ষীৰ অধিপতি গৰুড়ক আঘাত কৰিলে। কিন্তু আদিপুৰুষ শ্ৰীহৰিয়ে সुदৰ্শন চক্ৰে সেই শত্রুৰো মূৰ কাটি পেলালে।
Frequently Asked Questions
The chapter states the theological reason: they were not devotees of Vāsudeva. In Bhāgavata logic, eligibility for the highest fruit is not based on labor alone but on consciousness and surrender. The asuras’ participation is instrumental, yet their intent is exploitative; thus providence (poṣaṇa) ensures amṛta serves the Lord’s devotees and cosmic order.
Bali employs māyā—battlefield jugglery producing mountains, fire, floods, beasts, and terror—to destabilize the devas’ morale. These effects succeed only while the devas lack a countermeasure within their own power. They fail the moment Hari appears, because the Lord’s transcendental potency is ontologically prior to material illusion; His presence nullifies māyā just as awakening ends a dream.
The text pairs major devas with major asuras (e.g., Bali–Indra; Kārttikeya–Tāraka; Varuṇa–Heti; Mitra–Praheti; Yama–Kālanābha; Viśvakarmā–Maya; Bṛhaspati–Śukra; Śiva–Jambha; moon–Rāhu; Durgā/Bhadrakālī vs Śumbha–Niśumbha). The purpose is to portray the entire cosmic administration engaged, emphasizing that dharma’s defense involves all levels of universal governance, yet remains ultimately dependent on Bhagavān’s intervention.
Hari’s arrival marks the turning point from contested power to decisive protection (poṣaṇa). Garuḍa symbolizes swift, sovereign intervention, and the Lord’s appearance demonstrates that remembrance and surrender invoke divine presence. The narrative underscores that when devotees are overwhelmed, the Supreme Lord personally dispels fear and restores order.
Kālanemi is an asura who attacks Garuḍa with a trident. Hari catches the weapon and kills Kālanemi with it, along with his lion mount. The episode illustrates the futility of aggression against the Supreme: the asura’s own instrument becomes the means of his defeat, highlighting the Lord’s mastery over all weapons and all worlds.