Adhyaya 13
Book 4 situates internal security as the Vijigīṣu’s precondition for expansion: a realm cannot project power outward if it is porous within. Chapter 13, from which this verse is drawn, anchors the criminal-judicial program in a theory of accountability: the king is not merely a punisher of others but is himself under a higher discipline when he tolerates or commits false dealing among men. The śloka frames daṇḍanīti as both pragmatic and normative—fraud corrodes revenue, contracts, testimony, and administrative trust, thereby weakening the treasury and the army indirectly. By invoking Varuṇa as śāstā of kings, Kauṭilya binds royal self-interest to institutional truthfulness: correct procedure, reliable evidence, and predictable penalties. This placement within Kaṇṭaka-śodhana makes “truth-regulation” a strategic technology of rule, ensuring social compliance, market integrity, and the credibility of state commands—core to sustaining the king-limb that animates the other six limbs.
Sutras
Sutra 1
ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा ग्रासयत उत्तमो दण्डः क्षत्रियं मध्यमः वैश्यं पूर्वः साहसदण्डः शूद्रं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०१ ॥
যি ব্ৰাহ্মণক অপেয় বা অভক্ষ্য বস্তু পান/ভক্ষণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে, তাৰ বাবে উত্তম (সৰ্বোচ্চ) দণ্ড; ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে মধ্যম; বৈশ্যৰ বাবে প্ৰথম (সৰ্বনিম্ন) সাহসদণ্ড; আৰু শূদ্ৰৰ বাবে চুয়ান্ন পণ দণ্ড।
Sutra 2
स्वयं ग्रसितारो निर्विषयाः कार्याः ॥ कZ_०४.१३.०२ ॥
যিসকলে নিজে (সম্পত্তি) গ্ৰাস/আত্মসাৎ কৰিছে, তেওঁলোকক ‘নিৰ্বিষয়’ কৰা হ’ব—অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ উপায়/পদ-মৰ্যাদা কেঢ়ি লৈ সম্পদহীন/পদহীন কৰা হ’ব।
Sutra 3
परगृहाभिगमने दिवा पूर्वः साहसदण्डः रात्रौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१३.०३ ॥
অন্যৰ ঘৰত বেআইনি প্ৰৱেশ/যোৱা কৰিলে: দিনে প্ৰথম (সৰ্বনিম্ন) সাহস-দণ্ড; ৰাতি মধ্যম (অধিক) সাহস-দণ্ড।
Sutra 4
दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०४ ॥
দিনে বা ৰাতিতে, কোনোবাই অস্ত্ৰসহ প্ৰৱেশ কৰিলে সৰ্বোচ্চ দণ্ড আৰোপ কৰিব লাগে।
Sutra 5
भिक्षुकवैदेहकौ मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चातिसंनिकृष्टाः प्रवृत्तप्रवेशाश्चादण्ड्याः अन्यत्र प्रतिषेधात् ॥ कZ_०४.१३.०५ ॥
ভিক্ষুক আৰু বৈদেহক, মত্ত বা উন্মত্ত, বলপূৰ্বক বাধ্য, আপদত প্ৰৱেশকাৰী, আৰু অতিসন্নিকটতাৰ বাবে (ভুল/অনিৰ্বাৰ্যতাত) প্ৰৱেশ কৰা লোক—দণ্ডনীয় নহয়; কিন্তু য’ত প্ৰৱেশ স্পষ্টভাৱে নিষিদ্ধ, ত’ত নহয়।
Sutra 6
स्ववेश्मनो विरात्रादूर्ध्वं परिवारमारोहतः पूर्वः साहसदण्डः परवेश्मनो मध्यमः ग्रामारामवाटभेदिनश्च ॥ कZ_०४.१३.०६ ॥
ৰাতিৰ পাছত কোনোবাই নিজৰ ঘৰৰ ঘেৰ/বেৰা টপকি উঠিলে প্ৰথম সাহসদণ্ড; আনৰ ঘৰৰ হলে মধ্যম সাহসদণ্ড। গাঁও-ঘেৰ, উদ্যান/আৰাম বা বেৰা-ঘেৰা চৌহদ ভাঙি প্ৰৱেশ কৰাসকলো দণ্ডনীয়।
Sutra 7
ग्रामेष्वन्तः सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः ॥ कZ_०४.१३.०७ ॥
গাঁওৰ ভিতৰত সাৰ্থিক (কাৰভান ব্যৱসায়ী) নিজৰ পৰিচিত সামগ্ৰী/ধনসহ (কেৱল) ভিতৰতে থাকিব।
Sutra 8
मुषितं प्रवासितं चैषामनिर्गतं रात्रौ ग्रामस्वामी दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०८ ॥
ৰাতি (গাঁও এৰি নোযোৱা) অৱস্থাত তেওঁলোকৰ সম্পত্তি চুৰি হ’লে বা ক্ষতি হ’লে, গ্ৰামস্বামীয়ে ক্ষতিপূৰণ দিব।
Sutra 9
ग्रामान्तरेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०९ ॥
গাঁওসমূহৰ মাজৰ অঞ্চলত (আন্তঃগাঁও ক্ষেত্ৰত) যদি চুৰি/ক্ষতি ঘটে, তেন্তে বিবীতাধ্যক্ষ (সুৰক্ষিত পথ-অঞ্চলৰ অধ্যক্ষ) ক্ষতিপূৰণ দিব।
Sutra 10
अविवीतानां चोररज्जुकः ॥ कZ_०४.१३.१० ॥
যিসকল অঞ্চল বিবীত (সুৰক্ষিত) বুলি নিৰ্ধাৰিত নহয়, তাত দায়িত্বপ্ৰাপ্ত বিষয়া হৈছে চোৰৰজ্জুক (চুৰি/ডকাইতি-নিবাৰক)।
Sutra 11
तथाप्यगुप्तानां सीमावरोधेन विचयं दद्युः ॥ कZ_०४.१३.११ ॥
তথাপি য’ত সুৰক্ষা অপৰ্যাপ্ত, তাত সীমা/সীমান্ত অৱৰোধ কৰি আৰু অনুসন্ধান/তদন্ত (বিচয়) চলাই উদ্ধাৰ/ক্ষতিপূৰণ দিব লাগে।
Sutra 12
असीमावरोधे पञ्चग्रामी दशग्रामी वा ॥ कZ_०४.१३.१२ ॥
চিহ্নহীন/অনিৰ্ধাৰিত সীমা অৱৰোধ কৰিলে, প্ৰযোজ্য অনুসাৰে ‘পাঁচ-গাঁও’ বা ‘দহ-গাঁও’ স্তৰৰ দণ্ড/জৰিমনা হ’ব।
Sutra 13
दुर्बलं वेश्म शकटमनुत्तब्धमूर्धस्तंभं शस्त्रमनपाश्रयमप्रतिच्छन्नं श्वभ्रं कूपं कूटावपातं वा कृत्वा हिंसायां दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१३ ॥
যদি কোনোবাই দুৰ্বল ঘৰ, গাড়ী, সুৰক্ষিত নকৰা ছাদ-স্তম্ভ, যথাযথ সমৰ্থন/আশ্ৰয় নথকা অস্ত্ৰ, ঢাকনি নথকা গাঁত বা কুঁৱা, বা লুকুৱাই থোৱা পৰি যোৱা ফাঁদ সাজি (বা তেনেকৈয়ে এৰি) আঘাত ঘটায়, তেন্তে দণ্ড নিৰ্ধাৰণত তাক হিংসা (দণ্ডপাৰুষ্য) বুলি গণ্য কৰিব।
Sutra 15
हस्तिना रोषितेन हतो द्रोणान्नं मद्यकुंभं माल्यानुलेपनं दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१५ ॥
ক্ৰুদ্ধ হাতীৰ দ্বাৰা যদি কোনো ব্যক্তি নিহত হয়, তেন্তে (দায়ী পক্ষই) এক দ্ৰোণ শস্য, মদৰ এক কুম্ভ, মালা আৰু অনুলেপন, দাঁত পৰিষ্কাৰৰ সামগ্ৰী আৰু একখন বস্ত্ৰ দিব।
Sutra 16
अश्वमेधावभृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पादप्रक्षालनम् ॥ कZ_०४.१३.१६ ॥
হাতীৰ দ্বাৰা কৰা বধ প্ৰায়শ্চিত্ত-ভাৰত অশ্বমেধৰ অবভৃথ-স্নানৰ সমতুল্য বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে (নিৰ্ধাৰিত ক্ৰিয়া) পাদ-প্ৰক্ষালন (পা ধোৱা)।
Sutra 17
उदासीनवधे यातुरुत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१७ ॥
উদাসীন (নিৰপেক্ষ) ব্যক্তিৰ বধৰ ক্ষেত্ৰত যাতু (গুপ্ত ঘাতক/জাদুকৰ) সৰ্বোচ্চ দণ্ড পাব।
Sutra 18
शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानममोक्षयतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुणः ॥ कZ_०४.१३.१८ ॥
শিং থকা বা দংশনকাৰী (দংষ্ট্ৰাযুক্ত) জন্তুৱে কোনোবাক আঘাত কৰি থাকিলে আৰু মালিকে তেওঁক নাছাড়ে/নাৰক্ষা কৰে, তেন্তে মালিকৰ ‘প্ৰথম’ সাহস-দণ্ড হ’ব; আৰু ভুক্তভোগীয়ে সহায়ৰ বাবে চিঞৰি থাকিলে দণ্ড দ্বিগুণ।
Sutra 19
शृङ्गिदंष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयतस्तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१९ ॥
শিং থকা আৰু দংষ্ট্ৰাযুক্ত জন্তুবোৰক পৰস্পৰে পৰস্পৰক মাৰিবলৈ লগালে, প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে একে পৰিমাণৰ দণ্ড হ’ব।
Sutra 20
देवपशुमृषभमुक्षाणं गोकुमारीं वा वाहयतः पञ्चशतो दण्डः प्रवासयत उत्तमः ॥ कZ_०४.१३.२० ॥
দেৱপশু, ষাঁড়, বলদ বা বকনা গাইৰ পৰা বোজা বহুৱালে পাঁচশ দণ্ড; আৰু তাক তাড়ি দিয়া/নিৰ্বাসিত কৰিলে সৰ্বোচ্চ দণ্ড প্ৰযোজ্য।
Sutra 21
लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणां क्षुद्रपशूनामदाने तच्च तावच्च दण्डः प्रवासने च अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः ॥ कZ_०४.१३.२१ ॥
উল, দুধ, বোজা বহন আৰু প্ৰজননত উপকাৰী ক্ষুদ্ৰ পশু উভতাই নিদিয়া/অবৈধভাৱে আটকাই ৰখাৰ বাবে অনুপাতে একে দণ্ড; আৰু তাড়ি দিয়া ক্ষেত্ৰতো তদ্ৰূপ—কিন্তু দেৱ আৰু পিতৃকাৰ্যৰ বাবে কৰিলে নহয়।
Sutra 41
दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणः स्मृतः ॥ कZ_०४.१३.४१च्द् ॥
দেৱপ্ৰতিমা আঁতৰোৱা/বহন-সংক্রান্ত অপৰাধত দণ্ড দ্বিগুণ বুলি স্মৃত।
Sutra 42
वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ कZ_०४.१३.४२च्द् ॥
ই বৰুণলৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে; তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক দিব লাগে।
Sutra 43
शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु ॥ कZ_०४.१३.४३च्द् ॥
কাৰণ বৰুণ হৈছে সেই ৰজাসকলৰ শাস্তিদাতা, যিসকলে মানুহৰ প্ৰতি মিছাকৈ আচৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
Higher trust in judgments, contracts, and public dealings; reduced fraud and social conflict; stronger legitimacy of the king’s commands—stabilizing revenue flows and public order.
Implied and contextual: punitive action against false dealing (mithyā-vyavahāra/false testimony) and, at the apex, reputational and political ruin for a king who permits systemic falsehood—framed as Varuṇa’s chastisement (loss of authority and stability).