Next Verse

Agni Purana — Avatara-lila, Shloka 1

Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः अथ द्वादशो ऽध्यायः श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः

ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe uttarakāṇḍavarṇanaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ atha dvādaśo 'dhyāyaḥ śrīharivaṃśavarṇanaṃ agnir uvāca harivaṃśampravakṣyāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ brahmaṇotristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ

এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণৰ আগ্নেয় ৰামায়ণত ‘উত্তৰকাণ্ডবৰ্ণন’ নামৰ একাদশ অধ্যায়। এতিয়া দ্বাদশ অধ্যায় ‘শ্ৰীহৰিবংশবৰ্ণন’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—মই হৰিবংশ বৰ্ণনা কৰিম। বিষ্ণুৰ নাভিজ পদ্মৰ পৰা অজ ব্ৰহ্মা; ব্ৰহ্মাৰ পৰা অত্রি, অত্রিৰ পৰা সোম, আৰু সোমৰ পৰা পুরূৰবা জন্মিলে।

इतिthus
इति:
Vacana-parisamapti (वचनपरिसमाप्ति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्तिसूचक अव्यय (quotative/end marker)
आदि-महा-पुराणेin the Ādi-Mahāpurāṇa
आदि-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारयसमास
आग्नेयेAgneya (pertaining to Agni)
आग्नेये:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; विशेषण (to पुराणे implied)
रामायणेin the Rāmāyaṇa section
रामायणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरामायण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
उत्तर-काण्ड-वर्णनम्description of the Uttarakāṇḍa
उत्तर-काण्ड-वर्णनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + काण्ड (प्रातिपदिक) + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (उत्तरकाण्डस्य वर्णनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामनिर्देशक अव्यय (particle: 'named/called')
एकादशःeleventh
एकादशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएकादश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तरबोधक अव्यय (then/now)
द्वादशःtwelfth
द्वादशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वादश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रमवाचक
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
श्री-हरिवंश-वर्णनम्description of the Harivaṃśa
श्री-हरिवंश-वर्णनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + हरिवंश (प्रातिपदिक) + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हरिवंशस्य वर्णनम्)
अग्निःAgni
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
हरिवंशम्Harivaṃśa
हरिवंशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootहरिवंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
प्रवक्ष्यामिI shall expound
प्रवक्ष्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग प्र-; परस्मैपद
विष्णु-नाभि-अम्बुजात्from the lotus (arising) from Viṣṇu’s navel
विष्णु-नाभि-अम्बुजात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक) + नाभि (प्रातिपदिक) + अम्बुज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषसमास (विष्णोः नाभौ अम्बुजम्)
अजःthe Unborn (Brahmā)
अजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
त्रिःthrice
त्रिः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootत्रिस् (प्रातिपदिक/संख्या)
Formसंख्यावाचक अव्यय (adverbial numeral: thrice)
ततःthen/from him
ततः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formततः-शब्दः अव्यय (ablatival adverb: from there/then)
सोमःSoma
सोमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
सोमात्from Soma
सोमात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन
जातःwas born
जातः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; (born)
पुरूरवाःPurūravas
पुरूरवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरूरवस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (विशेष-प्रातिपदिक; प्रथमा एकवचन रूपम्)

Lord Agni

Vidya Category: {"primary_vidya":"Cosmology","secondary_vidya":"Samanya","practical_application":"वंशावली/पुराण-इतिहास का स्मरण, राजवंश-परम्परा से धर्म-राजनीति/इतिहासबोध, पाठ-क्रम में अध्याय-निर्देश","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"हरिवंश-प्रस्तावना एवं सोमवंश-आदि-क्रम (विष्णुनाभि-सरोजोत्पत्ति से)","lookup_keywords":["हरिवंश","विष्णुनाभि","ब्रह्मा","अत्रि","सोम","पुरूरवा"],"quick_summary":"अध्याय-शीर्षक के बाद हरिवंश/वंश-क्रम आरम्भ होता है: विष्णु-नाभि-कमल से ब्रह्मा, ब्रह्मा से अत्रि, अत्रि से सोम, सोम से पुरूरवा। यह चन्द्रवंश-प्रवर्तन का आधार-क्रम है।"}

Concept: पुराण-इतिहास में सृष्टि-उत्पत्ति और वंश-परम्परा द्वारा जगत-व्यवस्था का बोध

Application: वंश-स्मरण से धर्म-परम्परा, राजधर्म/इतिहास-चिन्तन, कथा-श्रवण में संदर्भ-स्थापन

Khanda Section: Purāṇic Genealogy and Vaṁśa Narratives (Harivaṁśa / Vaṁśānucarita)

Primary Rasa: Adbhuta

Secondary Rasa: Shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"अध्याय-आरम्भ में अग्नि ऋषि हरिवंश का प्रवचन करते हैं; दृश्य में विष्णु शेषशायी, नाभि से कमल, कमल पर ब्रह्मा; पीछे वंश-क्रम के ऋषि/देव-प्रतिनिधि।","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Vishnu reclining on Ananta, lotus from navel with Brahma seated, Agni rishi narrating to sages at side, bold outlines, flat warm colors, sacred cosmology tableau","tanjore_prompt":"Tanjore, Vishnu on serpent couch with gold halo, lotus-stem to Brahma on lotus, ornate gold work, Agni rishi as narrator in corner panel, rich temple-like composition","mysore_prompt":"Mysore style, refined shading, clear didactic labels feel, Vishnu-navel-lotus-Brahma sequence emphasized, Agni teaching assembly, balanced composition for genealogical instruction","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed riverine/sky backdrop, Vishnu on serpent in stylized cosmic ocean, lotus to Brahma, Agni rishi addressing scholars, fine borders and calligraphic cartouches"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"contemplative","suggested_raga":"Bhairav","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्य्→इति; एकादशो ऽध्यायः→एकादशः + अध्यायः; द्वादशो ऽध्यायः→द्वादशः + अध्यायः; अग्निर्→अग्निः; हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि→हरिवंशम् + प्रवक्ष्यामि; विष्णुनाभ्यम्बुजादजः→विष्णुनाभि-अम्बुजात् + अजः; ब्रह्मणोत्रिस्ततः→ब्रह्मणः + त्रिः + ततः; सोमाज्जातः→सोमात् + जातः

Related Themes: Agni Purana: हरिवंश-वर्णन अध्याय-समूह; Agni Purana: सृष्टि-प्रकरण (विष्णु-नाभि-कमल/ब्रह्मोत्पत्ति)

A
Agni
H
Hari
V
Vishnu
B
Brahma (Aja)
A
Atri
S
Soma (Chandra)
P
Pururavas
H
Harivamsha

FAQs

This verse primarily imparts Purāṇic vaṁśa-vidyā—genealogical/cosmogonic knowledge—by outlining a key lineage sequence (Viṣṇu → Brahmā → Atri → Soma → Purūravas) that frames later dynastic narratives.

By shifting from Rāmāyaṇa narration to Harivaṃśa genealogy, it demonstrates the Agni Purāṇa’s compendious scope: it preserves Itihāsa-Purāṇa material, cosmology, and dynastic history alongside other disciplines elsewhere in the text.

Remembering and reciting sacred lineages (vaṁśānusmṛti) is traditionally treated as purifying and devotionally grounding, linking kings and sages to divine origin and reinforcing dharmic continuity through sacred history.