Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

Verse 1

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥

قال شري فاراها: ثم إنّ جميعَ أولئك الرِّشيّين سألوا من جديد ذلك الأزليَّ: رودرا، الإنسانَ الأوّل، الدائمَ، الثابتَ، غيرَ الفاني؛ ذا الصورة الكونية، غيرَ المولود، شَمبهو، ذا العيون الثلاث، حاملَ الرمح الثلاثي (التريشولا) بيده.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥

قال الحكماء: «أنتَ الأسمى بين جميع الآلهة، وأنتَ أيضًا ربُّنا، سيّدُ الدِّيفات. لذلك نسألك سؤالًا واحدًا؛ فحقيقٌ بك أن تبيّنه لنا.»

Verse 3

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥

تفضّل فأخبرنا برحمةٍ عن مقدار الأرض وهيئتها، وعن امتداد الجبال، وامتداد البحار والأنهار، وكذلك امتداد البيضة الكونية (brahmāṇḍa)، يا إله الآلهة، يا قرين أُمَا.

Verse 4

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥

قال رُدرا: «في جميع البورانات يُذكر حقًّا بهورلوكا، العالم الأرضي؛ وفي (بورانا) فايَفِيّا تُعرض بالتفصيل الأخبار المتعلقة ببراهما وفيشنو وبهافا (شيفا) وغيرهم».

Verse 5

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥

والآن سأبيّن لكم بإيجازٍ الفاصلَ الزمنيّ (مدةً أخرى بينية). فافهموه حقّ الفهم، يا عارفي الدharma، يا خيارَ الأبرار، وأنا أتكلم.

Verse 6

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

إنّ ذلك النّارايَنة (Nārāyaṇa)—الذي صورته هي الذاتُ العليا المتجلّية بفهم جميع المعارف، منزّهٌ عن الدنس، لطيفٌ كذرّةٍ لا تُدرك كنهُها—يسري في جميع العوالم ذات النور وغير ذات النور؛ لابسًا ثوبًا أصفر، عريضَ الصدر، حاملًا للأرض. ومن جهة الصفات يُوصف أساسًا بأنه دقيقٌ وعظيم، طويلٌ وقصير، لا هزيلٌ ولا بدين، لا أسود ولا أحمر، وما إلى ذلك؛ إذ طبيعته وعيٌ محض. ذلك المبارك، في هيئةٍ ثلاثية يغلب عليها السَّتْفَة (sattva) والرَّجَس (rajas) والتَّمَس (tamas)، أوجد المياه. وبعد أن أوجدها، فإنّ البُرُوشا الأزليّ، الربّ الأعلى نارايَنة—المتغلغل في الكون كلّه، المؤلَّف من الآلهة والقرابين (yajña) والمياه، المتجسّد بالمياه—وهو نائمٌ في نوم اليوغا (yoganidrā)، أخرج من سرّته لوتسًا حقًّا. وعلى ذلك اللوتس ظهر براهما (Brahmā)، ربّ الخلائق (Prajāpati)، كائنٌ لا يُتصوَّر ومستودعُ جميع الفيدات. فأوجد أولًا الحكماءَ أهلَ المعرفة مثل سَنَكَة (Sanaka) وسَنَنْدَنَة (Sanandana) وسَنَتْكُمارَة (Sanatkumāra)، ثم خلق سْفايَمبهوفا مانو (Svāyambhuva Manu) ومَريشي (Marīci) وغيرهم حتى دَكشا (Dakṣa). ومن سْفايَمبهوفا مانو، الذي خلقه الربّ، تُروى سعةُ العالم العظيمة. وكان لمانو ابنان: برييافرَتَة (Priyavrata) وأوتّانَپادا (Uttānapāda). وكان لبرييافرَتَة عشرةُ أبناء: آغنيدهرا (Āgnīdhra) وأغنيباهو (Agnibāhu) ومِدها (Medha) ومِدها تِثي (Medhātithi) ودْهروفا (Dhruva) وجيوتيشمان (Jyotiṣmān) ودْيُتيمان (Dyutimān) وهافيا (Havya) وفاپوشمان (Vapuṣmān) وسَفَنَة (Savana). وأقام برييافرَتَة سبعةَ أبناءٍ حكّامًا على القارات السبع (dvīpa): آغنيدهرا على جمبودڤيپا (Jambūdvīpa)، ومِدها تِثي على شاكاڤيپا (Śākadvīpa)، وجيوتيشمان على كوشاڤيپا (Kuśadvīpa)، ودْيُتيمان على كراونچاڤيپا (Krauñcadvīpa)، وفاپوشمان على شالملاڤيپا (Śālmaladvīpa)، وهافيا على غوميداڤيپا (Gomedadvīpa)، وسَفَنَة سيدًا على پُشْكراڤيپا (Puṣkaradvīpa). وكان لسَفَنَة صاحب پُشْكرا ابنان: مهاڤيتا (Mahāvīta) ودهاتَكي (Dhātakī)، وثُبّتت أقاليمهما بأسمائهما. وكان لدهاتَكي قسمٌ يُدعى دهاتَكيخَنْدَة (Dhātakīkhaṇḍa)، ولِكُمودَة (Kumuda) إقليمٌ يُدعى كاومودَة (Kaumuda). وكان لفاپوشمان حاكم شالملا ثلاثةُ أبناء: سَكوشَة (Sakuśa) وفايدْيُوتَة (Vaidyuta) وجيموتَة (Jīmūta)، وبأسمائهم سُمّيت أقاليم شالملا. وكان لدْيُتيمان سبعةُ أبناء: كوشَلَة (Kuśala) ومانوغوشْثَة (Manugoṣṭha) وأوشْنَة (Uṣṇa) وپيڤارَة (Pīvara) ودياندهاكارَكَة (Dyāndhakāraka) وموني (Muni) ودونْدوبهي (Dundubhi)، وبأسمائهم سُمّيت سبعةُ أقاليم عظيمة في كراونچا. وكان لجيوتيشمان سيد كوشا سبعةُ أبناء: أودْبهِدَة (Udbhida) وڤينومانش (Veṇumāṁś) وراثوپالَمبَنَة (Rathopalambana) ودهْرِتي (Dhṛti) وپرابهاكارَة (Prabhākara) وكپيلَة (Kapila) وغيرهم بحسب الرواية، وتُعرف المقاطعات بهذه الأسماء. وكان لمِدها تِثي سيد شاكا سبعةُ أبناء: شانتابهايا (Śāntabhaya) وشيشيرَة (Śiśira) وسوخودايا (Sukhodaya) ونَنْدَة (Nanda) وشيفا (Śiva) وكشيمَكَة (Kṣemaka) ودْهروفا (Dhruva)، وأسماؤهم هي أسماء المقاطعات. وكان لآغنيدهرا سيد جمبودڤيپا تسعةُ أبناء: نابهي (Nābhi) وكيمپوروشَة (Kimpuruṣa) وهاريڤرشَة (Harivarṣa) وإلاڤرتَة (Ilāvṛta) ورامياكَة (Ramyaka) وهيرَنْمَيَة (Hiraṇmaya) وكورو (Kuru) وبهادراشْڤَة (Bhadrāśva) وكيتومالَة (Ketumāla)، وهي أيضًا أسماء الأقاليم. وهكذا استقرّ نظامُ العالم في مَنْوَنْتَرَة سْفايَمبهوفا؛ وفي كلّ كَلْپَة (kalpa) يُرتّب حفظُ الأرض وإدارتُها على نحوٍ مماثل بسلاسل من سبعة ملوك، فذلك طبعُ الكلپة المتكرر. ثم تُذكر سلالة نابهي: فقد أنجب نابهي رِشَبها (Ṛṣabha) من ميرودِڤي (Merudevī)، ومن رِشَبها وُلد بهاراتَة (Bharata)، فسُمّيت البلاد جنوب الهيمالايا بهاراتا (Bhārata). وكان لبهاراتَة ابنٌ يُدعى سوماتي (Sumati)، فسلّمه الملكَ ثم مضى إلى الغابة. ثم تتتابع السلالة الملكية حتى شاتاجيت (Śatajit) الذي كان له مئةُ ابن؛ وبهم تكاثرت الرعية، وتحدّد هذا بهاراتا-ڤرشَة (Bhārata-varṣa) مع القارات السبع ووُضع له نظامه.

Verse 7

तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥

وبانتشار نسلهم استُبقي هذا الشعبُ البهاراتي (سكان بهاراتا) وتواصل عيشُه. وبترتيب عصور كِرْتَة (Kṛta) وتْرِيتا (Tretā) وما يليهما، يُذكر أن تسمية اليوغات (yuga) تبلغ إحدى وسبعين.

Verse 8

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥

وبمناسبة ذكر العوالم، قد شُرِحَ هذا المَنْوَنْتَرَة المبارك—مَنْوَنْتَرَة سْفايَمْبُهُوفَا. والآن تعلَّم جُزُرَ/قارات مانو (dvīpa).