Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 50

Devanagari script

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् । आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी

Transliteration

mahāpārāka tṛtīyaṃ prājñaiśca samudāhṛtam | āśvinadvādaśī cādau prāptā devasubodhinī

Translation

ويُصرّح الحكماء أيضًا بوجود «مهاباراكا» ثالث: يبدأ من يوم آشْفِنا دْفادَشي ويمتدّ إلى «ديفا-سوبودهيني» (يوم يقظة الرب).

Word by Word

• महापाराक: Mahāpārāka
• महापाराक: Topic/Predicate nominal (विषय/विधेय)
• Type: Noun
• Root: महापाराक (प्रातिपदिक; महा-पाराक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (पदच्छेदे संबोधनवत्/प्रथमा-रूपेण)

• तृतीयम्: third
• तृतीयम्: Predicate qualifier (विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण

• प्राज्ञैः: by the wise (people)
• प्राज्ञैः: Karana/Agent-instrument (करण/कर्तृ-निर्देश)
• Type: Noun
• Root: प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• समुदाहृतम्: is declared/has been stated
• समुदाहृतम्: Predicate (विधेय)
• Type: Verb
• Root: सम् + उद् + आ + हृ (धातु) → समुदाहृत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• आश्विनद्वादशी: Āśvina Dvādaśī
• आश्विनद्वादशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आश्विनद्वादशी (प्रातिपदिक; आश्विन-द्वादशी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• आदौ: at the beginning
• आदौ: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आदि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• प्राप्ता: has occurred/has come
• प्राप्ता: Predicate (विधेय)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु) → प्राप्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि/कर्तरि कृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• देवसुबोधिनी: Devasubodhinī (name of a Dvādaśī)
• देवसुबोधिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवसुबोधिनी (प्रातिपदिक; देव-सुबोधिनी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः कर्मधारयः (देवस्य सुबोधिनी/देव-संबन्धिनी सुबोधिनी)

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa māhātmya-style instruction)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahāpārāka (vrata-kāla)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A vrata-keeper begins a solemn observance on Āśvina Dvādaśī, marking the calendar with ritual resolve; the horizon hints at the coming Prabodhinī awakening of Viṣṇu.

Characters & Entities

• Mahāpārāka
• Āśvina Dvādaśī
• Deva-subodhinī (Deva-utthāna)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotional austerity is harmonized with Viṣṇu’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ linking personal vows to sacred time.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is about vrata timing and does not explicitly glorify a named pilgrimage location.

What ritualistic prescription is mentioned?

The ‘third’ Mahāpārāka is set from Āśvina Dvādaśī up to Deva-subodhinī (Deva-utthāna).