Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

ततो गर्तात्रयं जातं तेषु स्थानेषु च त्रिषु । गर्तासु च जल जातं स्वच्छं स्फटिकसंनिभम्

Transliteration

tato gartātrayaṃ jātaṃ teṣu sthāneṣu ca triṣu | gartāsu ca jala jātaṃ svacchaṃ sphaṭikasaṃnibham

Translation

فنشأت عندئذٍ ثلاثُ حُفَرٍ في تلك المواضع الثلاثة، وفي تلك الحُفَر نبع ماءٌ صافٍ طاهرٌ يشبه البلّور.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमबोधक (then/from that)

• गर्तात्रयम्: a set of three pits
• गर्तात्रयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गर्ता + त्रय (प्रातिपदिक); समासः
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयो गर्ताः)

• जातम्: arose; was born
• जातम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि/भूतभावे क्त-प्रत्ययान्त (past participle); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; 'उत्पन्नम्' अर्थे

• तेषु: in those
• तेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन (Plural)

• स्थानेषु: in the places
• स्थानेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• त्रिषु: in the three
• त्रिषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन; संख्यावाचक-विशेषण

• गर्तासु: in the pits
• गर्तासु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गर्ता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• जातम्: arose; appeared
• जातम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; 'उत्पन्नम्'

• स्वच्छम्: clear
• स्वच्छम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (जलम्)

• स्फटिकसंनिभम्: like crystal
• स्फटिकसंनिभम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्फटिक + संनिभ (प्रातिपदिक); समासः
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपमान-तत्पुरुषः (स्फटिकस्य संनिभम् = crystal-like)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) [deduced]

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Garta-traya / three kuṇḍa-like hollows of Hāṭakeśvara

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Dvija audience (addressed)

Visual Art Cues

Scene: Three newly formed earth-hollows fill with limpid, crystal-bright water; light refracts like gemstones while sages look on in reverent stillness.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred waters arise where divine sanctity concentrates, offering purification that mirrors their crystal clarity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Three newly formed pools within the Hāṭakeśvara-kṣetra landscape of Adhyāya 179.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied snāna (ritual bathing) value through the emphasis on pure, crystal-like tīrtha water.