Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

देववैद्यौ तथा पूज्यौ द्वादश्यां व्याधिसंक्षयम् । ये वांछन्ति सदा मर्त्या नीरुजा सम्भवंति ते

Transliteration

devavaidyau tathā pūjyau dvādaśyāṃ vyādhisaṃkṣayam | ye vāṃchanti sadā martyā nīrujā sambhavaṃti te

Translation

وكذلك في اليوم القمري الثاني عشر (دْوَادَشِي) ينبغي عبادة الطبيبين الإلهيين (الأشوِنين) لإفناء الأمراض. فالناس الفانون الذين يطلبون ذلك على الدوام يصيرون بلا عِلّة.

Word by Word

• देववैद्यौ: the divine physicians (the Aśvins)
• देववैद्यौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + वैद्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (देवः इव वैद्यौ/देवसम्बन्धिनौ वैद्यौ); पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), द्विवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (adverb: likewise/also)

• पूज्यौ: worthy of worship
• पूज्यौ: Vidhaya (Predicate adjective/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु) + य (कृत् प्रत्यय; पूज्य)
• Form: कृदन्त (यत्/य-प्रत्यय), विशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), द्विवचन; विधेय-विशेषण

• द्वादश्याम्: on the twelfth (lunar day)
• द्वादश्याम्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वादशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन; काल/तिथि-निर्देशे

• व्याधि-संक्षयम्: destruction of disease
• व्याधि-संक्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्याधि (प्रातिपदिक) + संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (व्याधीनां संक्षयः); पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; सम्बन्धसूचक

• वाञ्छन्ति: desire
• वाञ्छन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वाञ्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• सदा: always
• सदा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (adverb: always)

• मर्त्याः: mortals
• मर्त्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन

• नीरुजाः: free from illness
• नीरुजाः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निः (उपसर्ग/अव्यय) + रुज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (निः + रुज = नीरुज); विशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; मर्त्याः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• सम्भवन्ति: become, come to be
• सम्भवन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + भू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• ते: they, those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; निर्देश/अन्वय (correlative: those)

Speaker

Sūta (deduced from immediate narrative frame in Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Amareśvarakuṇḍa (within Hāṭakeśvarakṣetra)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and the Naimiṣāraṇya sages

Visual Art Cues

Scene: At a shrine near the pond, two radiant youthful deities (the Aśvins) appear with medicinal herbs and golden vessels; devotees offer flowers and lamps on dvādaśī, seeking relief from disease.

Characters & Entities

• Deva-vaidyau (Aśvinīkumāras)
• Dvādaśī
• Vyādhi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma integrates devotion and sacred time with well-being, presenting divine grace as a means to lessen suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This instruction appears within the Hāṭakeśvara-kṣetra / Amareśvara-kuṇḍa Māhātmya context of Nāgarakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship of the two divine physicians (Aśvinīkumāras) on Dvādaśī for the reduction and destruction of disease.