Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 98

Devanagari script

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

Transliteration

vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate | vātādīnāṃ samūhaśca deho'yaṃ parikīrtitaḥ

Translation

اختلالُ توازنِ الفاتا (vāta) والبيتا (pitta) والكافا (kapha) وما شابهها يُسمّى «مرضًا»؛ وهذا الجسدُ موصوفٌ بأنه مجردُ تجمّعٍ لتلك العوامل، بدءًا من الفاتا.

Word by Word

• वातपित्तकफादीनाम्: of (the) vāta, pitta, kapha, etc.
• वातपित्तकफादीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक) + पित्त (प्रातिपदिक) + कफ (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; समासः—वात-पित्त-कफ-आदि (समाहार/इतरेतर-द्वन्द्व) + षष्ठी-सम्बन्ध

• वैषम्यम्: imbalance
• वैषम्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैषम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• व्याधिः: disease
• व्याधिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्याधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वैषम्यस्य विशेष्य-रूपेण (apposition)

• उच्यते: is said/called
• उच्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive)

• वातादीनाम्: of vāta etc.
• वातादीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; समासः—वात-आदि (तत्पुरुष: 'vāta and the rest')

• समूहः: aggregate/collection
• समूहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समूह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• देहः: body
• देहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता) विशेषण
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• परिकीर्तितः: is declared/described
• परिकीर्तितः: Karta (Subject/कर्ता) विशेषण
• Type: Adjective
• Root: परि-√कीर्त्/√कृत् (धातु) → परिकीर्तित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle); विशेषणम् (देहः)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvara-khaṇḍa context)

Visual Art Cues

Scene: A sage points to a stylized human figure composed of swirling currents labeled vāta, pitta, kapha; the currents shift, showing imbalance turning into disease clouds.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It frames the body as unstable and composite, supporting detachment and dharmic urgency rather than bodily pride.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None is mentioned; the verse is doctrinal/reflective.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed; it offers a diagnostic definition of disease and the body’s nature.