Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 140

Devanagari script

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

Transliteration

kṣuttṛṭkleśena mahatā saṃtrastāśca sadā mṛgāḥ | paśunāganikāyānāṃ śrṛṇu duḥkhāni yāni ca

Translation

البهائمُ على الدوامِ مذعورةٌ، مُعذَّبةٌ بعظيمِ كربِ الجوعِ والعطش. فاسمعْ الآنَ أيضًا آلامَ جماعاتِ البقرِ والفيلةِ وما يعتريها من شقاء.

Word by Word

• क्षुत्: hunger
• क्षुत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षुध् (धातु) → क्षुत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular

• तृट्: thirst
• तृट्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृष् (धातु) → तृट् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular

• क्लेशेन: by distress
• क्लेशेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: क्लेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular

• महता: great
• महता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; agrees with क्लेशेन (महता क्लेशेन)

• संत्रस्ताः: terrified
• संत्रस्ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम् + त्रस् (धातु) + क्त → संत्रस्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; past participle used adjectivally; agrees with मृगाः

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• सदा: always
• सदा: Kriyavisheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb: always)

• मृगाः: deer/animals
• मृगाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural

• पशुनागनिकायानाम्: of the groups of beasts and serpents
• पशुनागनिकायानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक) + नाग (प्रातिपदिक) + निकाय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: 'पशूनां नागानां निकायाः' → 'पशुनागनिकाय'); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Genitive plural

• शृणु: hear
• शृणु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; 2nd person singular

• दुःखानि: sufferings
• दुःखानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; Accusative plural

• यानि: which
• यानि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, बहुवचन; relative pronoun agreeing with दुःखानि

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa context)

Skanda Dialogue

Listener: Mother (Pārvatī/Umā)

Visual Art Cues

Scene: A frightened herd of animals searches for water; parched ground and sparse vegetation suggest scarcity; in the distance, larger elephant groups loom—both majestic and threatening—while the narrative voice invites the listener to ‘hear’ further.

Characters & Entities

• Mṛga
• Paśu
• Nāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Embodied existence is driven by fear and need; recognizing this fosters compassion and dispassion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.