Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 13

Devanagari script

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

Transliteration

devadakṣiṇadigbhāge catuḥsrotasvinī jalam | tṛṣārtau dhayato vipra snātau jātu cidaṃḍajau

Translation

وفي الجهة الجنوبية من مقام الإله كان ماء «ذات الجداول الأربعة» (Catuḥsrotasvinī). وقد أضناهما العطش، أيها البرهمن، فشرب الطائران منه، وأحيانًا اغتسلا هناك أيضًا.

Word by Word

• देवदक्षिणदिग्भागे: in the southern quarter of the deity (temple area)
• देवदक्षिणदिग्भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + दक्षिण (प्रातिपदिक) + दिक् (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—देवस्य दक्षिणा दिक् तस्याः भागे (षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुष-श्रृङ्खला)

• चतुःस्रोतस्विनी: having four streams/channels
• चतुःस्रोतस्विनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चतुः (संख्या-प्रातिपदिक) + स्रोतस् (प्रातिपदिक) + विनी/विन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—चत्वारि स्रोतांसि यस्याः (बहुव्रीहि-सदृशार्थे तत्पुरुष-रचना)

• जलम्: water
• जलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तृषार्तौ: afflicted by thirst (two)
• तृषार्तौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तृषा (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समासः—तृषया आर्तौ (तृतीया-तत्पुरुषः)

• धयतः: drinking
• धयतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: धा/धय् (धातु; पिबति-अर्थे)
• Form: शतृ-प्रत्यय (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘drinking’

• विप्र: O brahmin
• विप्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• स्नातौ: having bathed
• स्नातौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘bathed’

• जातु: indeed/at some time
• जातु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: जातु (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb) ‘ever/at any time/indeed’

• चित्: some/any
• चित्: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: चित् (अव्यय)
• Form: अनिश्चितार्थक-निपात (indefinite particle)

• अण्डजौ: egg-born ones (birds)
• अण्डजौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अण्डज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context) speaking to Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Catuḥsrotasvinī

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Vipra (addressed ‘vipra’)

Visual Art Cues

Scene: South of the shrine, a small sacred watercourse or pool with four visible channels; two birds bend to drink and occasionally splash-bathe, with the temple looming nearby.

Characters & Entities

• Catuḥsrotasvinī (water/tīrtha)
• Trilocana (Śiva, implied)
• pigeons/birds (aṇḍaja)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred waters near a Śiva-sthāna purify and sustain—linking bodily need with spiritual merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Catuḥsrotasvinī water-site/tīrtha located in the southern sector of the deity’s (Trilocana’s) shrine area.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing) and pāna (drinking) in the tīrtha-water, implying its sanctifying value.