Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 48

Devanagari script

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

Transliteration

citrotpalā vipāśā ca rañjanā vāluvāhinī | ṛkṣapādaprasūtāstāḥ sarvā vai rudrasaṃbhavāḥ

Translation

وتشِترُوتْبَلا (Citrotpalā) وفِبَاشَا (Vipāśā) ورَنْجَنَا (Raṅjanā) وفَالُوفَافَاهِينِي (Vāluvāvāhinī)؛ هذه الأنهارُ المولودةُ من رِكْشَبَادَا (Ṛkṣapāda) كلُّها حقًّا تجلّياتٌ ناشئةٌ من رُدْرَا (Rudra).

Word by Word

• चित्रोत्पला: Citrotpalā (river)
• चित्रोत्पला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्र (प्रातिपदिक) + उत्पला (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• विपाशा: Vipāśā (river)
• विपाशा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विपाशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• रञ्जना: Rañjanā (river)
• रञ्जना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रञ्जना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• वालुवाहिनी: Vāluv āhinī (sand-carrying river)
• वालुवाहिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वालुका (प्रातिपदिक) + वाहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (वालुकायाः वाहिनी); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• ऋक्षपादप्रसूताः: born from Ṛkṣapāda
• ऋक्षपादप्रसूताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऋक्षपाद (प्रातिपदिक) + प्रसूत (कृदन्त, √सू)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋक्षपादात् प्रसूताः/ऋक्षपादस्य प्रसूताः); बहुवचनम्, प्रथमा (1st/प्रथमा); स्त्रीलिङ्गे 'ताः' इत्यन्वयात् स्त्रीलिङ्ग-प्रथमा-बहुवचनार्थे

• ताः: those (rivers)
• ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपातः; खलु/एव-अर्थे (emphatic particle)

• रुद्रसंभवाः: originating from Rudra
• रुद्रसंभवाः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक) + संभव (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (रुद्रस्य संभवाः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic speaker) to Yudhiṣṭhira

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rudra-sambhava rivers (Citrotpalā, Vipāśā, Raṅjanā, Vāluvāvāhinī)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: Rudra as cosmic source stands upon a mountain/forest edge; from a sage/ancestor figure Ṛkṣapāda (bear-footed/ṛkṣa-associated) emerge multiple river-goddesses flowing outward, each with distinct color and current texture (lotus, sand, clear mountain water).

Characters & Entities

• Rudra
• Ṛkṣapāda
• Citrotpalā
• Vipāśā
• Raṅjanā
• Vāluvāvāhinī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy rivers are treated as divine embodiments; their sanctity is grounded in their Rudra-origin, encouraging reverence and tīrtha-sevā.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā (Narmadā) sacred landscape is implied, with affiliated rivers presented as Rudra-born tīrthas within the Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed in this verse; it establishes sacred provenance, supporting later acts like snāna and tīrtha-visit.