Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 83

Devanagari script

अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम् । उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः

Transliteration

antaḥpuracaraṃ vṛddhaṃ daṇḍapāṇiṃ guṇānvitam | uvāca rājā hṛṣṭātmā śabdenāpūrayandiśaḥ

Translation

وتكلّم الملكُ مسرورَ القلب إلى الشيخِ الفاضلِ المقيمِ في داخلِ الحَرَم، عصًا بيده، حتى ملأ بصوته الجهاتِ كلَّها.

Word by Word

• अन्तःपुरचरम्: the inner-palace attendant
• अन्तःपुरचरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्तःपुर (प्रातिपदिक) + चर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; समासः—अन्तःपुरे चरः (one who moves in the inner palace)

• वृद्धम्: old/aged
• वृद्धम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying अन्तःपुरचरम्)

• दण्डपाणिम्: staff-in-hand (chamberlain)
• दण्डपाणिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दण्ड (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः—दण्डः पाणौ यस्य सः (one who has a staff in hand)

• गुणान्वितम्: endowed with virtues
• गुणान्वितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गुण (प्रातिपदिक) + अन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—गुणैः अन्वितः (endowed with virtues)

• उवाच: said/spoke
• उवाच: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• राजा: the king
• राजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन

• हृष्टात्मा: delighted at heart
• हृष्टात्मा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—हृष्टः आत्मा यस्य सः (one whose mind is delighted)

• शब्देन: with (his) voice/sound
• शब्देन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन

• अपूरयत्: filled
• अपूरयत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूर् (धातु) + आ (उपसर्ग)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• दिशः: the directions
• दिशः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), बहुवचन (plural)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra (contextual frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: An aged palace elder with staff (daṇḍa) stands within the inner precinct; the king, delighted, calls out loudly, his voice ‘filling the directions’.

Characters & Entities

• Bāṇāsura
• Kañcukī/inner-palace elder (daṇḍapāṇi)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Orderly conduct and respect for qualified elders within one’s household administration supports dharma and proper governance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive narration of summoning an inner-palace attendant.