Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 2

Devanagari script

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

Transliteration

nāmnā haṃseśvaraṃ puṇyaṃ vaimanasyavināśanam | kaśyapasya kule jāto haṃso dākṣāyaṇīsutaḥ

Translation

يُدعى هذا الموضع «هَمْسِيشْفَرا»؛ مقدّسٌ ومُزيلٌ لاضطراب القلب. وترتبط به إوزّةٌ مقدّسة (هَمْسَا) وُلِدت في سلالة كَشْيَبا، وهي ابنُ دَاكْشَايَني.

Word by Word

• नाम्ना: by the name
• नाम्ना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण-प्रयोगे (instrumental: 'by name')

• हंसेश्वरम्: Haṃseśvara (Lord of the Swan)
• हंसेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंस + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (हंसस्य ईश्वरः)

• पुण्यम्: holy, meritorious
• पुण्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying haṃseśvaram)

• वैमनस्यविनाशनम्: destroyer of dejection/ill-will
• वैमनस्यविनाशनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वैमनस्य + विनाशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वैमनस्यस्य विनाशनम्) विशेषणम्

• कश्यपस्य: of Kaśyapa
• कश्यपस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कश्यप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध (genitive)

• कुले: in the lineage/family
• कुले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)

• जातः: born
• जातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) + त (कृत्)
• Form: भूतकृत् (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोगे (born)

• हंसः: the swan (Haṃsa)
• हंसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्ता

• दाक्षायणीसुतः: son of Dākṣāyaṇī
• दाक्षायणीसुतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दाक्षायणी + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दाक्षायण्याः सुतः)

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (narrating to the king)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Haṃseśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira

Visual Art Cues

Scene: A serene Śiva-liṅga shrine named Haṃseśvara near a tīrtha setting; a luminous swan (Haṃsa) associated with Kaśyapa’s lineage appears as a sacred witness, suggesting the removal of inner discord.

Characters & Entities

• Haṃseśvara
• Kaśyapa
• Dākṣāyaṇī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is praised not only for external merit but also for inner healing—removing vaimanasyā (mental disharmony) through sacred contact.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Haṃseśvara tīrtha on the Revā pilgrimage circuit.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse identifies the tīrtha’s name, virtue, and mythic association to ground later prescriptions.