Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 4

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | āsītpūrvaṃ mahārāja haihayādhipatirmahān | kārtavīrya iti khyāto rājā bāhusahasravān

Translation

قال شري ماركاندييا: «في الأزمنة السالفة، أيها الملك العظيم، كان هناك سيّدٌ جليل على الهايهايا، يُعرف بكارتافيريا، ملكٌ ذائع الصيت بألف ذراع.»

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: the venerable Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समासः (श्रीमान् मार्कण्डेयः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• आसीत्: there was
• आसीत्: Kriya (Existence/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ् (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• पूर्वम्: formerly
• पूर्वम्: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्वम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time: formerly)

• महाराज: O great king
• महाराज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महा + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समासः (महान् राजा)

• हैहयाधिपतिः: lord of the Haihayas
• हैहयाधिपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हैहय + अधिपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (हैहयानाम् अधिपतिः)

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; हैहयाधिपति-विशेषण

• कार्तवीर्यः: Kārtavīrya
• कार्तवीर्यः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कार्तवीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, उद्धरण/नामनिर्देश (quotative particle)

• ख्यातः: known (as)
• ख्यातः: Kriya (Predicative/क्रिया-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु)
• Form: कृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• राजा: king
• राजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• बाहुसहस्रवान्: having a thousand arms
• बाहुसहस्रवान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बाहु + सहस्र + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समासः (सहस्रं बाहवो यस्य)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: (कथोपयोगी) माहिष्मती/रेवा-तट-क्षेत्र

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: युधिष्ठिर (महाराज)

Visual Art Cues

Scene: मार्कण्डेय कथा कहते हुए; दृश्य-परिवर्तन में सहस्रबाहु कार्तवीर्य सिंहासन पर, अनेक भुजाएँ शस्त्र/ध्वज धारण किए; नर्मदा-तट का राजनगर/महिष्मती की झलक

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Kārtavīrya
• Haihayas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic history presents powerful rulers to illustrate how kṣatriya power must remain aligned with dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it opens the historical account set within the Revā Khaṇḍa’s sacred geography.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.