Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 61
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Pṛthivī, Agni; Prajāpati/Viśvakarman (principal theological agent)
Chandas: Yajus-formula with ṛc-like cadence (not strictly metrical)
Samhita Patha (Devanagari)
मा॒तेव॑ पु॒त्रं पृ॑थि॒वी पु॑री॒ष्य॒म॒ग्निᳪ स्वे योना॑वभारु॒खा । तां विश्वै॑र्दे॒वैरृ॒तुभि॑: संविदा॒नः प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ वि मु॑ञ्चतु
Transliteration
mā́teva putráṃ pṛthivī́ purīṣyám agníṃ své yónāv abhā́rukhā | tā́ṃ víśvair deváir ṛtúbhiḥ saṃvidānáḥ prajā́patir víśvakarmā́ ví muñcatu
Translation
كما ترفع الأمُّ ابنَها، كذلك رفعتِ الأرضُ، الحاملةُ للـpurīṣa، أَغْنِي (Agni) إلى مَقامِه في رَحِمِه (yoni) الخاصّ. وباتّفاقٍ مع جميع الآلهة، ومع الفصول (ṛtu)، فليُطلِقْه براجاباتي (Prajāpati)، فيشفاكَرمان (Viśvakarman)، وليجعله غيرَ مقيَّد.
Padapatha (Word Analysis)
माता-इव । पुत्रम् । पृथिवी । पुरीष्यम् । अग्निम् । स्वे । योनौ । अभि-आरु॒खा । ताम् । विश्वैः । देवैः । ऋतुभिः । संविदानः । प्रजापतिः । विश्वकर्मा । वि । मुञ्चतु ।
Word by Word
माताmother
माता:
Kartā (उपमान-कर्तृ) / संबन्ध (उपमा)
TypeNoun
Rootमातृ
इवlike, as
इव:
—
TypeIndeclinable
Rootइव
पुत्रम्son
पुत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुत्र
पृथिवीthe Earth
पृथिवी:
Kartā
TypeNoun
Rootपृथिवी
पुरीष्यम्rich in manure/soil; fertile
पुरीष्यम्:
Karma-विशेषण
TypeAdjective
Rootपुरीष्य (पुरीष + यत्) / पुरीष
अग्निम्Agni (fire)
अग्निम्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्नि
स्वेin his own
स्वे:
Adhikaraṇa-विशेषण
TypeAdjective
Rootस्व
योनौin the womb/abode
योनौ:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootयोनि
अभारुखाhas mounted/has ascended (entered upon)
अभारुखा:
Kriyā
TypeVerb
Rootअभि + आ + रुह् (धातु: रुह्)
ताम्her (that)
ताम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
विश्वैःwith all
विश्वैः:
Karaṇa-विशेषण
TypeAdjective
Rootविश्व
देवैःby/with the gods
देवैः:
Karaṇa (सहकारि/सहयोग)
TypeNoun
Rootदेव
ऋतुभिःwith the seasons
ऋतुभिः:
Karaṇa (सहकारि)
TypeNoun
Rootऋतु
संविदानःbeing in concord/being united (agreeing)
संविदानः:
Kartā-विशेषण
TypeVerb (Participle)
Rootसम् + विद् (धातु: विद्)
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootप्रजापति
विश्वकर्माViśvakarman (all-maker)
विश्वकर्मा:
Kartā (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन्
विapart, asunder (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable (Preverb)
Rootवि
मुञ्चतुmay he release/loosen
मुञ्चतु:
Kriyā
TypeVerb
Rootमुच्
Entities Mentioned
P
Pṛthivī (Earth)A
AgniP
PrajāpatiV
ViśvakarmanV
Viśve Devāḥ (All the Gods)Ṛ
Ṛtavaḥ (Seasons)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes