Rig Veda 1.51.2 — Mandala 1, Sukta 51, Mantra 2

Sukta 1.51

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 1.51)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

अभीमवन्वन्त्स्वभिष्टिमूतयोऽन्तरिक्षप्रां तविषीभिरावृतम् । इन्द्रं दक्षास ऋभवो मदच्युतं शतक्रतुं जवनी सूनृतारुहत् ॥

Transliteration

abhīm avanvanta svabhiṣṭim ūtayo ’ntarikṣa-prāṃ taviṣībhir āvṛtam | indraṃ dakṣāsa ṛbhavo mada-cyutaṃ śata-kratuṃ javanī sūnṛtā ā aruhat ||

Translation

نحوَهُ تندفعُ القوى المُعينةُ، طالبةً الإتمامَ الحقّ؛ وإندرا مُحاطٌ بقواهُ التي تملأُ الفضاءَ الأوسطَ (أنتاريكشا). والـرِبهو (Ṛbhu) الحُذّاق، صُنّاعُ التشكيلِ القويم، يرفعون إندرا—غيرَ الساقطِ عن نشوةِ السُّكرِ المقدّس، ذا «مئةِ إرادةٍ نافذة» (śatakratu)؛ وتَصعَدُ إليه «السُّونْرِتا» (sūnṛtā)، الحقيقةُ السريعةُ.

Word by Word

• अभीम्: him (Indra)
• अभीम्: Karma
• Type: Indeclinable/Pronoun
• Root: अभि (उपसर्ग) + इदम् (सर्वनाम, एनद्-प्रत्ययः) → इम्

• अवन्वन्त्: helping, protecting
• अवन्वन्त्: Kartā
• Type: Adjective
• Root: अवन् (प्रातिपदिक; ‘रक्षण/सहाय’ अर्थे) / अव (धातु ‘रक्ष्/पाल्’ इत्यर्थे) + वन्त्

• स्वभिष्टिमूतयः: (they) whose aids/impulses are good; well-helping (ones)
• स्वभिष्टिमूतयः: Kartā
• Type: Noun (compound) / Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/उपपद) + अभिष्टि (प्रातिपदिक ‘सहाय/आश्रय/रक्षा’) + मूत (प्रातिपदिक ‘प्रेरणा/उत्साह/सहायता’; वैदिक) + इ (स्त्री) → मूतयः

• अन्तरिक्षप्राम्: the midspace-expanse (the wide region of the atmosphere)
• अन्तरिक्षप्राम्: Karma
• Type: Noun (compound) / Adjective
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक) + प्रा (स्त्री. प्रातिपदिक ‘पूरण/विस्तार’; RV) → प्राम्

• तविषीभिः: with (his) powers/strengths
• तविषीभिः: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: तविषी (स्त्री. प्रातिपदिक ‘बल/शक्ति’)

• आवृतम्: covered, encompassed
• आवृतम्: Karma
• Type: Verb (past passive participle)
• Root: आ + √वृ (वृञ् वरणे/आवरणे) → आवृत

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• दक्षासः: the able/skillful ones
• दक्षासः: Kartā
• Type: Adjective (substantive)
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक ‘कुशल/बलवान्/दक्ष’)

• ऋभवः: the Rbhus (divine artisans)
• ऋभवः: Kartā
• Type: Noun
• Root: ऋभु (प्रातिपदिक; देव-समूहः ‘ऋभवः’)

• मदच्युतम्: not fallen from exhilaration; steadfast in intoxication (of soma)
• मदच्युतम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: मद (प्रातिपदिक ‘मद/उन्माद/हर्ष’) + च्युत (√च्यु ‘चलने/पतने’ क्त) → मद-च्युत

• शतक्रतुम्: the hundred-powered/with a hundred stratagems
• शतक्रतुम्: Karma
• Type: Noun/Adjective (bahuvrīhi epithet)
• Root: शत (संख्या) + क्रतु (प्रातिपदिक ‘संकल्प/शक्ति/कर्म-प्रज्ञा’)

• जवनी: the swift one; the speed-bringer (chariot/impulse)
• जवनी: Kartā
• Type: Noun
• Root: जव (प्रातिपदिक ‘वेग’) + नी (स्त्री. ‘नेत्री/वाहिका’; √नी ‘ने’)

• सूनृताः: true/kindly words
• सूनृताः: Karma
• Type: Noun
• Root: सु- + नृत (प्रातिपदिक ‘सत्य/ऋजु-वाक्’; सूनृता ‘kindly/true speech’)

• अरुहत्: mounted, ascended
• अरुहत्: Kartā
• Type: Verb
• Root: आ + √रुह् (रुहँ आरोहणे) → अरुहत्