Ramayana — Bala Kanda, Sarga 24, Shloka 11

गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः

The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest

Devanagari script

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ।तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ।।1.24.11।।

Transliteration

tābhyāṃ tu tāv ubhau kṛtvā praṇāmam atidhārmikau | tīraṃ dakṣiṇam āsādya jagmatur laghuvikramau || 1.24.11 ||

Translation

فإنّ هذين الاثنين، البالغين الغاية في البرّ والتقوى، بعدما انحنيا ساجدين للنهرين كليهما، بلغا الضفّة الجنوبيّة ومضيا مسرعين.

Word by Word

• ताभ्याम्: to the two (rivers)
• ताभ्याम्: सम्प्रदान/प्रति (Recipient/target; 'to the two (rivers)')
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd); द्विवचन (Dual)

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्ध/प्रसङ्गसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधसूचक (particle: but/indeed)

• तौ: those two
• तौ: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; द्विवचन

• उभौ: both
• उभौ: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; द्विवचन; विशेषणम् (qualifying 'तौ')

• कृत्वा: having done/made
• कृत्वा: पूर्वक्रिया (Gerundial action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• प्रणामम्: salutation
• प्रणामम्: कर्म (Object of 'कृत्वा')
• Type: Noun
• Root: प्रणाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

• अति-धार्मिकौ: exceedingly righteous (the two)
• अति-धार्मिकौ: कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + धार्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (very righteous); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; द्विवचन; विशेषणम् (qualifying 'तौ')

• तीरम्: bank/shore
• तीरम्: कर्म (Object of 'आसाद्य')
• Type: Noun
• Root: तीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

• दक्षिणम्: southern
• दक्षिणम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (qualifying 'तीरम्')

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: पूर्वक्रिया (Gerundial action)
• Type: Verb
• Root: आ+सद् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• जग्मतुः: went/proceeded
• जग्मतुः: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; द्विवचन

• लघु-विक्रमौ: quick-striding
• लघु-विक्रमौ: कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: लघु (प्रातिपदिक) + विक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (whose strides are quick); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; द्विवचन; विशेषणम् (qualifying 'तौ')

Context

Deeply religious (in nature) they both made obeisance to the two rivers and reached the southern bank and advanced with quick steps.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Righteous action blends devotion with resolve: they honor the sacred rivers and then continue their journey without delay, showing balanced dharma—reverence and duty together.

What is the narrative situation?

After being instructed to salute the rivers, Rāma and Lakṣmaṇa bow, reach the southern bank, and proceed onward.

Which character virtue is emphasized?

Prompt obedience and purposeful energy—respectful conduct followed by swift, determined movement.